Thil inkawlkalh Zoram thar leh thim thuah hnih

Tûnlaia mi tam tak buaipui chu ‘Zoram thar’ leh ‘Thim thuah hnih’ tih hi a ni. Zoram thar tih vawrh darhtuten an sawi uar tak ni-a lang chu ram inrèlbawlna thar hnuaia Mizoram dinhmun ṭha taka siam beiseina a ni a. Sakhua (Kristianna) leh politics kai kawpin Mizoram tihhmasâwn dàn thar tùr an suangtuah a ni ber. Zoram thar sawi mawitu ṭhenkhat chu Pathian thuhriltu an ni a; kohhran platform an chan mûmal loh pawhin hmun dang - eng hall emawte chu mipui hîp khâwmna hmunah an hmang a. Pathian thu an kalpui dânah pawh intiMizo uchuak deuh takin Mizo làm hlui ṭhenkhat an tharthawh a; chu bákah phuah chawp ‘thangchhuah kawr’ tihte chu incheina tùr bîk angah an ngai a. Dik tak chuan Mizo pi pute khân ‘thangchhuah kawr’ an nei ngai lo a, ‘thangchhuah diar’ erawh chu an nei ṭhin; tûn hnûah hian thangchhuah diar ang kha a thânin an tah a, kawrah an thui a, ‘thangchhuah kawr’ tiin hming lem an vuah mai mai a ni. Hetiang kawr
ṭial hák avànga Mizo ták viau chhan tùr a awm lo; Mizo hnama chianna tak hi chuan thinlungah bu a khuar ang a, thiltihah a lang chhuak ang. Mizo hmeichhiaten hnam incheina tih theih tùr puanchei leh kawrchei an nei a; thangchhuah diar a thâna tah kamis-a ṭhui ringawt hi Mizo mipa tân hnam incheina a ni lo; Central YMA hian mipa tâna hnam incheina tùr, a thar ngatin duantîr sela a ṭha ang.

Hmun dang ram hla taka awmten ralkhat aṭangin Mizoram an rawn vei ṭhin a; Mizoram hi kan inpui ‘Jerusalem’ a nih avàngin chutianga vei chu a sual miah lo. Mi ṭhenkhatin rawngbâwltu nihna eng emaw inbel/dawng chawpin Mizote tâna platform ṭha ber pulpit an rawn beisei a; mahse chûng mite chu mahni awmna kohhran duh tâwk loa tãl chhuakte an ni lawi bawk si. Ram changkâng-sâp ramah bû an khuar a, chumi ram pawisa nèn tual an lêng a; kohhran hruaitu-Pastor leh Kohhran Upa ṭhenkhat lamṭangah siam an tum a; mi ṭhenkhat phei chu sâp ram kal theih dàn tùr ngaihtuahsak an intiam a ni àwm e. Mizote lah hi sâp ram han tih chuan phûr hlum dâwn deuh zêl khawpa ngaisâng kan ni a; sâp rama zin theihna tùr a nih dâwn phawt chuan a dik a dawk thlu loa thil ti duh tâwk pawh awm theih a ni a. Sâp ram behchhantute hian Pastor leh Kohhran Upa ṭhenkhat tlawnin pulpit an beisei ṭhin a; kohhran hruaitu invêng thiam lo chu an thangah an âwk ang a, pulpit rawngbàwlna an lo pe leh ringawt ang. Kohhran hruaitute tân fîmkhur a ngai hle.

Tuten emaw sakhua leh politics chawh pawlha ‘Zoram thar’ an sawi ang hi chuti taka ngaih pawimawh chi a ni lo; mahni hmasial thiam takte intihlen duhna thil a ni thei a. An thang kama âwk lo tùrin mipui fimkhur a ṭûl zâwk a ni. Zoram thar din tùra kan mamawh ber chu thinlung siam ṭhat (moral reform) a ni a; Krista ringtu kan nihna hian rilru dik min puttîr sela. Kan nun hi dik sela, thil ṭha lo huain hlemhlêtnate mausàm ngam ila, eizawnna dik lo-mi thisen dâwt zâwnga sumdâwnna, zu zawrh leh khehpuamte hi bànsan ngam ila. Kan ngaihhlut hi sum leh pai ni loin Krista ni sela, Bible-in nun dàn ṭha a sawi hi a takin nunpui ila; Zoram thar chu a lo thleng mai ang. Chutiang ni loa mahni invulh len nâna hman tum ru chunga ‘Zoram thar’ tlângaupui hi thu dawhâ mai a ni. Thinlung siam ṭha chuang si loa sakhua leh politics chawh pawlha ram siam ṭhat tum hi a hlawhtling ngai lo ang. Zoram thar tlângaupuite hi mahni ṭânghma hai tumtute an ni lo ang tih tu nge sawi thei? Mizoramah chuan politics thilah Kristianna chhuanlama mipui hîp tum hi hmanraw pakhata hman a ni fo. Ram buai hma MNF din tirha âu hla ber pakhat pawh kha ‘Kristianna humhim’ tih a nih kha. Tûn hma pawhin Pathian thu thuk phûma hmanga chhûngril taka mahni ṭânghma hai tum tlat si thuhriltu an lo chhuak tawh ṭhin a, a tâwpah an zuih ral zêl; ram ropui min thlenpui ngai chuang lo.

Mi ṭhenkhatin ‘Zoram thar’ ha hîpa an sawi mawi laiin mi dangin a râpthlák thei ang berin ‘thim thuah hnih’ an lo sawi ve thung a; tûnlai tak phei hi chuan ‘thim thuah hnih’ boruak a lian hle. Kohhran mite lah beng za ta rêng rêng an tam a; tualchhung kohhran pângngai ni àwm tak takte pawhin mi chutiang chu an ruai duh zêl bawk si. Intihrinawm nân mi sawi ngai loh sawiin, mi hmuh ngai loh hmu ni àwm leh mi dawn ngai loh - direct-a Pathian hnên ata an dawn ni àwm tak an sawi ṭhin a. Pathian thu kan dawnna tùr hi chu Bible a ni; tute tân mah a hrang a hraia Pathian hnên ata dawn thar chiam a ngai chuang lo. Mizote hi Pathian thu lâwm tak, ‘thil mak’ a tel phei chuan lâwm lehzual kan ni emaw tih mai tùr a ni a. Vàntirhkoh be thei inti te, pulpit-a tui in tùr dah sen ta vek tih angrengte hi min hîptu a ni ta mai mai hlawm a. ‘Damna inkhâwm’ tih a nih lahin sipai battalion khat daih tùr an pung khâwm thei zêl bawk a. Pathian thu hi chu chatuanin a hlu reng dâwn a; kan duh huam huam dàn erawh hi chu inenfiah a ngai deuh tlat a ni. Damna kan duh dànte pawh hi inenfiah deuh a ngai. Kum 1995-a Orissa mi Sanu Patro-a’n Aizâwl Temple-a rawng a bâwl lai khân tihdamna keng tela ngaih a nih avàngin Aizâwl nu changkâng pui pui hian, “Ka damna tùr a nih phawt chuan ramhuai tihdam pawh ni se ka pawiti lo,” zuk tia maw le!

Tûnlai rawngbàwlnaah pawh hian ‘damna inkhâwm’ emaw ‘Kalvari hospital’ tih emaw chu mipui hîpnaah hmang tâwk an awm reng a. Kohhran hruaitute zîngah pawh mipuiin ‘thlarau mi’ an tih nih loh hlau, tláktlum duh ni àwm tak an awm ṭhin. Thuhriltu ṭhenkhat lah Pastor leh Kohhran Upate thlenga ‘ṭha tlâwn’ ti-a diriam ngam, piangthar lo bâwma khung duh an ni a; hmân ni lawka rinna lama mit kêu hlimte thu hnuaiah kohhran hruaitu ṭhenkhat chu an kûn zâl zâl zêl bawk si! Mi chutiang kohhran hruaitute chu mahni dinhmun pawh hum ngam lo, thlarau dâwihzep changtute an ni. Hetiang hi kan nih avàngin ‘thil mak’ hmanga thlêm kan sam êm êm a; thuhriltu ṭhenkhatin ‘thil mak’ nèna rawng an bàwl chuan anni chu kan pan hum hum zêl. Damna kim erawh chu ‘Krista-ah’ chauh a awm a; chu damna kim chu lei taksa damna ni loin ‘thlarau damna’ a ni zâwk. Kohhrana rawngbâwltu ni ve si, kohhran inkhâwm hun pângngaia Vânapa Hall-a tute thusawi emaw ngaithla tùra petek bo daihte hi bànsan a ṭûl!

Kum zabi 21-na her chhuah dâwn khân thu mak tak tak a lêng vêl a, “computer-in kum AD 2000 piah lam a hmu pha lo,” tih thute kha vawrh darh a ni a. Mi tam takin kum zabi thar thlen hmain khawvêl tàwp tùr angin an sawi a. Khawchhak ṭhenawm ram aṭanga thuhriltu lâr angreng tak pakhat pawhin kum 1993 December thlaa a thusawiah French mi Nostradamus-a (1503–1566) hrilh lâwkna beh chhana a hming pawh lam chhuak meuhin kum 1994-ah chuan khawvêl tâwp tùr ang thâwthângin a sawi kha! A thusawi ngaithlatute khân a cassette kha han ngaithla nawn leh sela, dâwt a sawi tamzia an hre thei ang! A sawitu ngei pawh tûn thlengin a la dam a, khatih laia mi naran (layman) ve mai kha theolgical college-a a kal pawh hriat hauh lohin doctorate degree leh rawngbâwltute nihna (title) ropui tak a nei leh dîm diam tawh. Amah pawhin a thusawi cassette kha ngaithla leh ta sela a nuih a za hial zâwk ang!

Tûnlaia ‘thim thuah hnih’ sawi vultute hian kan hma lawkah chhiatna râpthlâk tak lo thleng tùr angin an sawi a. An thusawi nemngheh nân mual lian tawh hnu Saikhûma, Pastor Chhâwna leh Chawngkhupa-te thusawi ṭhenkhat an la kâwi lui a. Pastor Chhâwna inlârnate hi Mizorama political party ṭhenkhatin an pâwl ṭan ṭhatna tùr zâwngin hrilh fiah tawh ṭhin mah se tûn thlengin a ‘tak’ hmuh tùr erawh a awm si lo. Ram buai laia Tezpur Jail-a kan tàn lai khân Kâwnpui khuaa mi Zalâwma chu tûk tin varanda-ah a âu kual a, “A ri rêt rêt tawh a nia Pu Dêngan a ti” tiin Mizoram independence thleng mai tùr angin Pastor Chhàwna inlàrna chu beh chhanah a hmang a; amah lah mual a liam daih tawh a, ‘ri rêt rêt’ a sawi kha amah a reh rualin a reh hlen ta a ni mah ná! Aizâwl Jail-a kan tànpui ECM Kohhran Upa phei kha chuan Pastor Chhàwna inlàrna hrilhfiahna bu a ziah hial kha; mahse khâng hrilhfiahna kha a ngaihnawm mang e tih bák chu tûn thlengin a tak hmuh tùr a la awm lo. Mizorama ‘inlârna’ tia an sawi vul chûk tam tak hi bâwm ak thu ang lek a ni a; innghahna tlák a ni tak tak ngai lo. A hrang a hraia inlârna hmuh ngai loin mi fing pângngai, hma lam thlir thiam tân chuan kum 50/100 hnua ram awm dàn tùr hi chu eng emaw chen sawi lâwk theih a ni ang.

Mizote hi ‘hlauh ngah Kristian’ kan ni a; mi hlauh loh hi kan hlau phili chung zêl a. WCC, EURO, UID/Aadhar, chhiarpui (census) thlengin hlau tâwk an awm zêl a. Khawchhak lungpui lum tùr hlaua Lalzâwna ho Tlângsâm-a an pêm chho ringawt te kha a delh hmasak nih an tum zâwk emaw ni? China râl lian hlaua Lunglênga va pêm ringawt tâwk pawh an awm pek hi! Khawi laiah nge kan theology a kal dik loh tihte hi theological college-a zirlaiten research beih hial tlák a ni. Sakawlh hlau rêng rênga Kristian nih reng mai hi bànsan a hun. Sa azawnga kawlh ber ‘sakebiaknei-Juda hnama mi, Isua Krista’ ringtu kan nihna nèn pawh a inhmeh lo. ‘Thim thuah hnih’ chauh ni loin ‘thuah sarih’ pawh lo thleng se, “Êng tak mi tin tiêng ṭhin-Isua Krista” (cf. Jn 1.8) neitute chuan hlau loin tihên tumin kan lo hmachawn zâwk tùr alâwm. Isua pawhin, “Khawvêl êng in ni e,” (Mt 5.14) min ti na mawlh mawlha a thim zâwng hlîra thil ngaihtuah chu amah ringtu nihna nên pawh a inhmeh lo. A thim chhah lai ber hmachhawn tùrin inbuatsaih tùr a ni zâwk e. Kohhranho pawh hi thuhriltu rawihah fîmkhur tlâng ila; a mak leh dangdai apiang lawm hi bànsan ngam a hun. Kan hlimpui apiang hi kan ṭhat phah lêm lo!