MIZO ṬAWNG HMAN DAN

Mizoram sawrkarin Mizo Language Committee (MLC) a din a; chu committtee chu Mizo ṭawng ziah dàn leh hman dàn chungchânga thu tàwp nei tùra siam a ni a. Tûnah hian ‘Mizo Ṭawng Ziah Dàn’ chhut thumna tùr chu ruahman zawh tawh a ni a; nodal office (MBSE) lamin an bawhzui chak dàn azirin a lo chhuak thuai ang. Amaherawhchu, Mizo ṭawng ziah dàn hi thil kal mêk, zawi zawia tih dàn nghet lo inher chhuak tùrah ngai ila. Mizo Ṭawng Ziah Dàn chhut khatnaah khân tûn hma aṭanga kan lo chìn ṭhan - chuvàngin, chutichuan, chutiangin, khatiangin, etc., kha a hranga ziah tùrin ‘chu vàngin, chuti chuan, chuti angin, kha tiangin’ tiin dah a ni a. Amaherawhchu Mizoram rama lehkhabu chhuah lama kutchhuak ngah ber Synod Literature & Publication Board (SL&PB) leh Bible Society of India (BSI)-in tûn hma aṭangin inzawm veka ziah kha an lo tih ṭhan tawh luat avàngin sawisèlna boruak lian deuha hriat a ni a. Mizo Ṭawng Ziah Dàn chhut hnihnaah khân hman dàn pângngaia kîrpui leh a ni ta hlauh mai a; khatianga kîrpui leh a nih kha tih fuh lo lian tak a ni. Tûn thleng hian mi tam takin Mizo Ṭawng Ziah Dàn chhut khatna ang khân an lo hmang tawh a, MLC hian chhuahchhalh a tawh zin phah hle; chhut khatna anga kîr leh erawh chu tho thûl tih hlawh a hlauhawm angreng tawh lawi bawk si!

Mizo ṭawng ziah dànah hian sawrkarin MLC a din tákah chuan kohhran mal emaw BSI emaw pâwl dang emaw pawhin tih dàn hrang lo reh luih tlat hi awm lo thei sela. Sawrkar berin official gazette-a chhuah meuha MLC a din hian kawng a zawng zêl ang a; thil inṭhial lai a nih avàngin tûna Mizo Ṭawng Ziah Dan chhut thumna lo chhuak tùr pawh hi a famkim tâwk lohna chu tihchangtlun chhawm zêl a ni ang. He lehkhabu lo chhuak tùr hi thu ziah lama inhmang mite chuan zui thiam a pawimawh khawp ang. Mizo Bible chhuak hnuhnung ber (Mizo (Lushai) O.V. Re-edited 2013) hian MLC-in a buatsaih Mizo Ṭawng Ziah Dàn chhut hnihna kha a zui ṭha viau a. Mizo Bible-ah rau rau chuan tûn hmaa chhuak aiin Mizo
ṭawng ziah dàn, zawm leh zawm loh chungchângah ràwn tlák zâwk a ni ang. Tûn hmaa Mizo Bible chhuakte kha Mizo ṭawng ziah dànah entawn tlák bera ngaih a ni ṭhin nachungin han bih chian tákah chuan a lo chuti ual lêm lo. Missionary-te tih dàn zuia English thumal pakhat, Mizo ṭawnga thumal pakhata dah a tam hle a. Mizo ṭawng hi English ang a ni lo a, a kalhmang a dang daih a; English-a thumal pakhat kha Mizo ṭawngah chuan ‘thumal inkawp’ (compound word)-a dahin hriat a nawm zâwk bákah ziah a awlsam zâwk bawk. Entîr nân: hospital chu ‘damdawiin’ tih ai chuan ‘damdawi in’ tih a fuh zâwk ang a; chutiangin ‘latrine’ pawh ‘êkin’ tih ai chuan ‘êk in’ tih hian hriat a awl zâwk.

Mihring hming eng anga sei pawh ni se, tûn hmaa inzawm veka ziah tùr ti-a inkaihhruai ṭhin kha tûnah chuan khawchhak lam unaute tih ang deuhin kan phel darh ta hlawm: Pêk Muan Cuang, Lal Rinawma, Zothan Tluanga, etc. Tûnlaia thil dilna form tam takah first name, second name leh third name thlenga dah khahna tùr an siam avàngin hnam hming emaw Kristian hming emaw dah lo tân phei chuan hming phel darh hi thil tih chi tak a ni ang. Kei pawh ram danga kan zinin hming pakhat chauh ka neih avàngin harsatna ka tâwk nual tawh. Israel aṭanga Sinai thlalèr fang tùra kan kal ṭum pawhin Aigupta ram check point Taba-ah ka hming hi pakhat chauh a nih avàngin dârkâr khat min chelh din phah a; a tàwpah erawh chuan a huhoa kal zînga mi ka nih avàngin min chhuah ta ṭâwk a ni. Cambridge-a ka awm lai pawhin Barclays Bank-ah Credit Card ka dîl ve a; dilna form-ah chuan first name, second name, third name thlenga dah khah a lo ngai a; hming pakhat chauh nei ta chuan khawi berah nge ka hming dah tùr tih ka hre thiam lo; a tâwpah chuan second name-ah khân ka lo dah a ni ang, Barclay Bank
aṭanga Credit Card min rawn thawnna lehkha ipah chuan ‘Mr No First Name Chuauṭhuama’ tiin an rawn ziak a ni.

Thumal ṭhenkhat leh ṭawngkauchheh ṭhenkhat chu awmna tlâng a dan chuan hman dàn pawh a lo danglam nual mai a. Chûngte pawh chu MLC chuan a hman dàn dik ber ni àwma ngaih a la chhui zêl dâwn a. Hmun ṭhenkhata hman dàn kha kan hman dàn a nih loh avànga dik lo intihsak ringawt chi loh a awm ang; chutih laiin hman dàn dik lo na nâ nâ erawh chu hnâwl ngam a ṭûl bawk ang. Entîr nân - ‘chîmlîm’ tih pawh hi khawchhak leh khawthlang lama hman dànah a awmzia a inpersan daih mai a ni. Tûnlai naupang ṭawng ni àwm tak ‘a’ hmanna tùrah ‘e’ hman ták chiam pawh hi bànsan a ṭûl hle. Hetiang a lo nih chhan bul tak phei chu naupang tê nih laia ‘Ba ba black sheep’-a chàwm an tam tâk vàng a ni ang. Mi thiam pui pui, doctorate degree nei hial leh politician zîngah meuh pawha an hman tlânglàwn ták viau ‘nachin’ tih pawh hi chu bànsan nghâl vang vang chi a ni. Mizo ṭawngah hian hun tilangtu ṭha tak kan neih chu ‘ni, in, na’-te hi a ni a. Hun kal tawh sawi nân a bul lamah ‘ni’ dah a ni a: nichin, nizàn, nimin, nikum kan ti; ‘nachin’ kan nei lo. Kan hun hman lai mêk huama sawina ṭawngkamah a tàwp lamah ‘in’ kan dah thung a: tûkin, vawiin, zànin, kumin kan ti. Hun lo awm tùr sawi nân a bulah ‘nak’ kan belh a: nakin, naktûk, nakzàn, naktip, nakthâi, nakkum kan ti.

Mi thiamten ṭawngkam hman dànah a lam awlsam hi a piang hnuhnung zâwk niin an sawi a; hei hi a dik thui hle ang. Mizo ṭawng aiin Hmâr ṭawng hi a naupang zâwk a nih a rinawm; Hmâr ṭawng thumal tam tak hi Mizo ṭawng thumal, a awlsam zâwnga lam pial niin a lang. Mizo
ṭawnga ‘chuan’ tih hi a lam a sak deuh ṭalh a, Hmâr ṭawng chuan awlsam têin ‘chun’ an ti mai. Hetianga chhût chuan Mizo hnahthlák zînga mahni hnam bil ṭawngte pawh hi Mizo ṭawng tihpial ni àwm tak tak a tam mai! Mizo ṭawngah pawh thil hming ṭhenkhat chu lam awlsam zâwka thlák hlen titih kan nei ta nual. Entîr nân - banhla tih hi a lam a sak deuh a; tûnah chuan sikul zirlai bûah lam awlsam zâwkin ‘balhla’ tih a ni vek tawh. Banhla hi a hmasa zâwk a nih a rinawm chhan chu ‘banpui, bankual, banria, banpâwl’ kan nei tlat a; balpui, balkual, balria, balpâwl kan ti ngai lo. Nichin lawka kan sawi ‘nachin’ tih pawh kha ‘nichin’ tih aiin lam a awlsam zâwk a, naupang la ṭawng fiah tâwk lo ṭawng dàn a ni a; puitling
ṭhan kin nih tawh hnûa naupang ṭawnga la ṭawng zui zêl chu a tih chi loh ang! Bible-ah pawh, “Ka naupan laiin naupang ṭawngin ka ṭawng a, tûna ka lo puitlin hnu hian naupang tih dàn chu ka bàn tawh,” tih a nih kha maw!

Mizo ṭawng thumal ṭhenkhat lam dàn pawh hi kan tidik lo ta nual mai. Mi tam takin Ephesi 6.11 thu, “Diabola ngamthlèmna chu in do zawh nân Pathian râlthuam famkimin inthuam rawh u,” tih an chhiarin “ka ngam lutuk che” tiha ‘ngam’ lam rîk dànin an lam ṭhin; chutiang tùr ni loin pangang chi khat ‘pangrem’ rîk dàn anga lam tùr a ni (cf. Mt 26.4; Mk 14.1; Lk 20.23) Jn 1.47; 2 Kor 4.2; Eph 4.14; 1 Pet 2.22; 3.10). Tûnah chuan zirtîrtute zîngah meuh pawh ‘zirtîrtu’ tih lam dik lo an tam ta. Tûn hma chuan ‘zirtîrtu’ tihah hiana tàwpa ‘tu tel loin ‘zírtír’ tiin ‘zir’ lai hi “Lehkha ka zír’ tiha ‘zír’ angin a ri sânga lam a ni a; hei chu chu zirtîrtu tihna tho a ni, “Kan khaw zírtír chu Liana a ni” an ti ṭhin. A tàwpa ‘tû’ a tel erawh chuan ‘zir’ hi “Lehkha ka zirtîr ang che” tiha ‘zir’ ang hian ri hniam a ni a; zírtírtu ni loin zirtîrtu tih tùr a ni.

MLC hian Mizo ṭawng ziah dàn chauh ni loin ṭawngkam ṭhenkhat awmze hrilh fiah te, thumal ṭhenkhat lam dàn dik lo tihdik te a hma chhawm zêl ang a; kaihhruaina a siamte chu kan zawm tlàn chuan Mizo ṭawng hman dànah hma kan sâwnin tih dàn inang tlâng deuh zâwk kan nei thei ang a. Sawrkar, kohhran leh mi mal lehkha ziak ṭhinten mahni seh seh mual hranah ti loin Mizo ṭawng hman dàn, a bîk takin ziah dànah hma kan sâwn phah ngei ang.