KUM HLUI vs KUM THAR

A hmasa berin ka thuziak lo chhiar ṭhin zawng zawngte u, in zavâiin kum thar chibai ka bûk a che u. Kum 2013 August 19 aṭang khân Vànglaini-ah hian huang bîk neiin chhum lo chat loin Inrinni tin thû ka rawn ziak ṭhin a; tûna mi hi 370-na chiah a ni. A châng chuan ka huang hi ka luah lum zo lo lek lek ṭhin a; kâr tina chhuah tùr thu ziah hi a lo hautak angreng khawp mai a. Keini ang upa lam hnaih tawh tân phei chuan a hautak zual pawh a ni maithei. Kum 7½ deuhthàw tluang taka thû ziak theia min siamtu Pathian chungah lawm thu ka sawi a; huang bîk min siamsaktu Vànglaini neitute hnênah làwm thû ka sawi bawk e. 

Kum hlui 2020 kha han ngaihtuah lêt ringawt pawh hian a ngaihawm lo khawp mai. Kum 1918-a influenza hripui lêng kha keini chuan kan hre pha ve lo a; kan nû leh pate kha chuan a râpthlákzia an sawi ṭhin. Kan tân chuan kum 2020-a Covid-19 hripui lo lêng hi kan thil hriat ve chinah chuan a râpthlák ber hial àwm e. Kan khawtlâng nun a khawih buai nasa hle a; mitthi kan sãwngbàwl dàn a tidanglam dâwrh a. Mizote hi mitthi buaipui nasa ber pâwl kan ni ang; mitthi buaipui hian hun kan sêng hnem hle ṭhin. Vêng chhûng bîkah phei chuan vawi khat kal duh táwk mai loin vawi hnih vawi thum kal kan duh ṭhin. Covid-19 hripui lo lêng hian mitthi kan buaipui ṭhin dàn pângngai chu min sawh sawnsak dâwrh mai. Heta ṭang hian thil thar zir chhuah tùr kan nei ang em? 

Kohhran a nghawng buai nasa hle bawk. March 22, 2020 aṭangin kan inkhâwm thei ta rih lo a; naktûk Pathianni January 10 hi vawi 44 kan inkhâwm lohna tùr a ni. Kohhran inkhâwmpui urhsùn kan neih ṭhin pawh a nih dàn tûr ang takin kan hmang thei lo. Kohhran serh leh sâng zînga pawimawh tak Sakramen pawh kan ṭheh thei lo rei ta hle. Mi pakhatin, “Kumin zet chu thih nân a ṭha lo a; nupui pasal inneih nân erawh chuan a ṭha,” a ti fiamthû a. A ni lah tak a, mitthi kan inngaihsakna chu tih hleih theih a ni lo a; inneih hautak ṭhin tak erawh chu a ziaawm phah thung! 

A chhe zâwnga ngaihtuah chuan kum 2020 liam ta kha ‘lungàwi loh kum’ a ni ber mai. Kan nunphung a buai zo vek a; Covid-19 hripui kai hlãu rêng rêngin kan awm a. Sawrkarin inkhuahkhirhna a siamte chu kan zawm loh chuan a tuartu tùr chu keimahni kan ni si; a hrehawm vêl vek a ni ber mai. Kan vànneihna lam kan chhût chuan sawi tùr a tam ve tho ang. Mi thiamte chhût láwk dàn chuan December 2020-ah Mizoramah Covid-19 vei 6,000 tling tùra ngaih a ni a; mahse 4,500 pawh kan tling ta lo hi Pathian vènna ropui tak kan dawng a ni phawt mai. India ram state dangah Covid-19 thihpui an tam hle lâiin kan ram bîkah chuan thihpui chu 10 pawh kan tling rih lo. Hêng zawng zawng hi eng vàng nge? Pathian vèn himna kan dawn bákah Sawrkar, Kohhran leh NGO-ten inthurual taka Covid-19 kan do rah a ni ngei ang. Chuvàngin Pathian hnênah làwm thû sawi tùr kan ni.

Kum tàwp December 31 zàn kan thleng ta. A hmâ fê aṭangin sawrkarin hàlpuah a khap tih a puang a. Kum tàwp dâwn ṭêpah pawh Additional DGP-in a sawi nawn leh bawk a; chanchin tharah kan ngaithlain TV-a an puang lâi pawh kan hmu hlawm ang. December 31 zàn dâr 11:30 vêl aṭang erawh chuan sawrkarin hàlpuah a khap chu hre lo ang maiin vêng tam takah chuan an hãl ta un un mai a; ri ring tak tak kârah lâwm âu thâwm leh khêk rî ruai ruaiin a pawlh reng bawk a. “A mak êm êm mang e!” tih bák sawi tùr dang a awm lo. Aizâwl hmàr lam véng pakhatah chuan hàlpuah hãltute hming ziakin an theh darh a; an entawn tlâk hle mai. Hàlpuah hãl nasa vêngte kha sawrkarin hrem se la; a vêngin pawisa chawitîr hial ta se la, tûn hnûah kan ziaawm phah deuh ang em?

Hàlpuah hàlin a nghawng thil ṭha lo chu sawi nawn a ngâi lo; kan hre táwk tawh tûrah ngai i la. Khati taka sawrkar thupêk âwih loa hàlpuah kan hãl lui erawh kha chu hriat thiam a har a ni. Hàlpuah kan hàl avàng khân hláwkna kan nei miah lo ang; hláwk ahnehin mi tam tak tâna thil ṭha lo thlentîrtu an ni záwk si. Engati nge thuâwihna hi kan tlákchham êm êm? Mahni ṭheuh kan inenfiah a ngâi ang. Aw le, kum thar 2021 kan lo chuang kâi ta. He kum thar hi eng angin nge kan hmachhawn ang? Kum thar hian eng nge min rawn her chhuahpui dâwn kan hre lo. Covid-19 hripui lêng hi a kiang thuai tawh dâwn nge kum tluanin a la châm zui dâwn tih pawh kan sawi lâwk thei lo. Fîmkhur taka kan nun zui erawh chu a ngâi dâwn a nih hi. England-ah chuan Covid-19 hripui kaihhnawih, kài awlsam zâwk a awm an ti a; India-ah pawh chutiang kâi chu an awm nual tawh an ti. 

Kum tharah hian Covid-19 hripui lêng vàngin kan inkhâwm thei lo zêl dâwn em? Tûnah chuan kohhran mipui tam tak chu biak ina inkhâwm châkin an tuihãl a, a zatin an za tawh a ni ber. Sawrkarin inkaihhruaina a siam ang erawh chuan inkhâwm pângngâi kalpui a la rem rih si lo. Kristian tihduhdahna thleng ni si loa heti chen chen inkhâwm theih loh chu mi tam takin an hre thiam tawh lo. Chuvàngin sawrkar pawhin beng thara a ngaihtuah chu a ngâi ta a ni ang. 

Kohhranin nasa takin sawrkar a thawhpui a; kohhran in tam tak chu Covid-19 avànga inkhàrkhip ngâite dah nân hman a ni a; kohhran ṭhenkhat phei chuan sènso thlengin sawrkar tibuai loin an tumsak a ni àwm e. Sawrkar ngei pawh kohhran chungah a lâwm thiam hle bawk. Amaherawhchu, kohhran inkhâwm theih loh zâwnga sawrkarin inkaihhruaina a siam zui zêl a nih chuan kohhran mite rilru a na hle dâwn niin a lang a; inthunun harsat hun a thleng mai palh ang tih pawh a hlauhawm. Sawrkar pawhin inkhuahkhirhna hi dul záwka kalpui theih tùra siam a hun tawh a ni ang. 

Kohhran inkhâwm hi theih ta se la; inkhâwmho zîngah Covid-19 hri kâi lo awm ta se, chutiang awmna kohhran mal mal chuan mawh lák ngam pawh a ṭûl ve thoin a rinawm. Sum leh pâi sènso ngâite pawh mahni kohhrana mi chu intumsak dàn ngaihtuah a ṭha ang. Kum thar 2021 hi engtin nge kan hman ang? Kum hlui (2020)-a kan thiltih ṭha lo ang chi zawng zawng kha kum tharah hi chuan bànsan ila; nun tharin i nung tawh zâwk ang u. Thil chhe lam âiin ṭha lam ngaihtuah ṭhin ila; kan ngaihtuahna kan thunun theih phawt chuan thil ṭha lo lakah kan inthiar fihlîm thei ang. Mizote hian hnam thatchhia intih chu kan duh lo hle; kan taihmák dàn erawh chu inbih chian deuh a ngâi. Kan ram hmasâwnna tùr hian taihmák kan chhuah a ṭûl; hna thawh duh bîk kan neih ṭhin pawh hi bànsan a ngâi. Kan thawh tùr chu a thianghlim phawt chuan kan hmuh apiang thawk ila; thawk na ná ná chuan hláwkna kan têl ngei ang. “Kan duh ang thawh tùr kan hmu lo,” tih hi bànsan a hun; kan hmuh ang apiang kan thawh duh a ṭûl tawh zâwk a ni.

Kum 2020 chhûng khân Covid-19 hripui lêng kârah ramrîah kan buai hle a; ramri bul tihhmasâwn ṭûlzia a lang zual. Kalkawng ṭha siam, sawrkar office changtlung taka thuam, ei leh bàr zawnna ṭha siamsak, tui hnianghnâr tak leh kâwlphe tha duh tâwka hman tùr pêk a ngâi. Tripura leh Assam nèna kan ramri takah dingin lehlam lehlam thlîr tawn ila, changtlung zâwk leh hmasâwn zâwk chu a hmuh chian theih khawp ang. Ramria police dahna in en tawn leh ta ila: Assam lamah chuan in mâwihnai deuh zâwk a ding leh thuai ang a; keini erawh chu mi tlâwmngâiten hnatlánga an sak kha kan ring rei leh hle ang tih a hlauhawm! Police awmna in khaikhina kan nêp záwk tlat chuan ṭhenawmte chuan min hmusit mai ang! Ramri humhalh hi tûn âia chak zâwka hma lák a ṭûl a; police awmnate pawh changtlung taka siam thuai a ṭha ang.

Ramri buai avàngin ei leh bàra harsatna tawh kan hlau hle a; kum 2020-a ramri buaiah khân ei leh bàra kan la intodelh lohzia a lang chiang hle. Kan ramah leileta siam theih hectare 70,000 chuang zet a awm tih hi UT kan lai aṭanga hriat tawh kha a ni. State nih hnûah muang leia kum 30 chuang party pahnihin sawrkar an siam tawh chunga intodelh loa kan awm reng mai hian ngaihtuah a tithui khawp mai. Politician-te thiam loh nge ni ang a, sawrkar hnathawkte thiam loh zâwk? Himachal Pradesh ‘hmu chhuaktu leh dintu’ an tih Y.S. Parmar (1906–1981), Karnataka-a ‘mi retheite hma­sâwnna thlentu’ ti-a an koh Devaraj Urs (1915–1982), Bihar hmasâwnna thlentu Nitish Kumar (b. 1951) leh Tripura tidanglamtu Manik Sarkar (b. 1949) te ang ram hruaitu ṭha ‘ṭawng tuitam áia thawk tam záwk’ kan mamawh tak zet a ni.