Guest writer
Revd Chuauthuama
THLARAU THIANGHLIM LEH BIBLE
Kuminah Mizoram Presbyterian Kohhran chuan Puitling Sunday School-ah ‘Thlarau Thianghlim’ tih kan zir a. Kan zir hmabák chiah chu ‘Thlarau Thianghlim leh Bible’ tih a ni. ‘Thlarau Thianghlim’ tih hi Thuthlung Thar ṭawngkam bîk a ni a; Thuthlung Hluiah ‘thlarau thianghlim’ tih ṭawngkam chu hmun hnih lekah a lang a (Sam 51.11; Is 63.10,11); Bible lehlin ṭhenkhatah Trinity-a mi pakhat kâwkin letling mah se mi thiam tam zâwkin chutiang chu niin an hre lo. Thuthlung Hluiah ‘LALPA Thlarau’ tih te, ‘Pathian Thlarau’ tihte hman a ni a; a chângin Pathianin ‘ka Thlarau’ tih a hmang bawk.
“Pathian Lehkha Thu zawng zawng hi Pathian thâwk khuma pêk a ni a, zirtîr kawngah te, thiam loh chantîr kawngah te, zilh kawngah te, felna zirtîr kawngahte a sâwt bawk a ni,” (2 Tim 3.16) tih hi Bible lehlin tharah chuan, “Pathian thâwk khum Lehkha Thu zawng zawng hi intihdik nân te, insiam ṭhat nân te, nun dàn dik inzirtîr nân te a ṭangkai êm êm a ni,” tih a ni a; lehlin kim loh palh chu ‘inzilh nân’ tih hi a ni.
Bible châng tlawh chhan pakhat zâwka “ruhtuah leh thlîng phel hrang khawp hialin,” (Heb 4.12–13) tih pawh hi ngial ngan taka lák chi a ni lo bawk. Juda-te ṭawngkauchheh ‘ruhtuah leh thlîng’ tih chu mihring thinlung chhûngril sawina a ni a; Pathian thu chuan mihring thinlung chhûngril kilkhãwr ber thlengin a tidanglam thei rêng a ni. Thuvawn, “I thu hi i ke atânte hian khàwnvàr a ni a, ka kawng atân êng a ni,” tih pawh hi ‘ka kê atân’ leh ‘ka kawng atân’ ni loin ‘ka ke tân’ leh ‘ka kawng tân’ tih tùr a ni. “I thu hi ka ke tân khàwnvàr, ka kawng êntu a ni” tih ni se, a chiang khawp ang.
‘Pathian thâwk khum’ tih hi pawm dàn hrang hrang a awm a. ‘Thâwk khum’ tih hi 2 Tim 3.16-ah chauh Bible-ah a lang. Bible ziaktute Pathianin a thâwk khum tihna a ni lo a; an thu ziah tawh sa a thâwk khum huam huam tihna lah a ni hek lo. Pathian kaihhruaiin an ziak a; an thu ziah chu mal a sàwm a, thu nung a lo ni ta tihna a ni ber ang. Mi ṭhenkhatin ngial ngan taka thâwk khum ‘mechanical inspiration/verbal inspiration chu an pawm a. Anni chuan Bible ziaktuten an thu ziakah thu an nei lo; an ziah chu Pathian kam chhuak vek a nih avàngin a sual thei lo; an ṭawngkam hman zawng zawng pawh Pathian thlan sa niin an sawi. Hetiang ngaih dàn hi chu Pathian thu zirna (theology) nèn a inkalh a, tûnlaiah chuan pawm a ni tawh meuh lo tiin Rev. Lalsâwman a sawi (Rev. Lalsâwma, Kristian Thurin Zirna, 1998:12).
Bible ziaktute chu Pathianin pâwlin a chènchilh a, ziak thei tùrin a pui a; an thu ziah chu tinungin mal a sàwm a. A ziaktuten an thiamna leh hriatna an hmang a; an thu ziahah an hriatna famkim tâwk lohzia te, ṭawng an thiam vak loh dàn te pawh a lang a. A ziaktute mizia leh nihna kha Pathianin a tidanglam lo a; an thu ziah erawh chu Pathian pàwl leh puihnaa ziah a nih avàngin thu nung a lo ni a; chutiang chu Pathian thâwk khum awmzia chu a ni. He ngaih dàn (dynamic insparation/ organic inspiration) hi pawm thiam tum ila a ṭha ang Rev. Lalsâwman a ti (Rev. Lalsâwma, Kristian Thurin Zirna, 1999:12). Pathian thu kan sawi dâwnin
ṭawngṭaiin uluk takin kan inbuatsaih a; thu kan hril lai pawhin Pathianin min pui a, ṭha takin kan sawi thei a ngaithlatute thinlung pawh a khawih hle; chutiang chu Pathian thâwk khum tih nên thil thuhmun a ni ang. Keimahni min rawn thâwk khum hulh hulh tihna a ni lo; thâwk khum tih chu Pathian pàwlna leh ṭanpuinaa ziah tihna a ni ber mai.
“Lehkha thu, Pathian thâwk khuma pêk tawh phawt chu” Paulan a tih chu khatih laia Thuthlung Hlui chauh kha a la ni a. A lehkhathawnte kha Pathian thu anga pawm (canonize) a la ni lo a; lák khâwm pawh a la ni lo ang. Timothea hnêna lehkha a thawn hun kha a tlai berah AD 66-67 emaw a ni ang a (Raymond E. Brown, An Introduction to the New Testament, 2000:272). Khatih lai khân Chanchin Ṭha bu zînga hmasa ber pawh ziah zawh hlim hlawt a ni chauh ang. Thuthlung Hlui bu
ṭhen thumna, Judaten ‘Thuziakte’ an tih lehkhabu 11 pawh pawm fel a la ni lo. Kum 400 BC-ah Dàn bu lehkhabu 5 an pawm fel tawh a; kum 200 BC vêlah Zàwlneite an pawm fel tawh bawk. A dang zawng erawh chu Isua leh Paula te hunah khân an la pawm fel lo! Kum AD 90 vêlah Jamnia Council-ah an pawm fel chauh a ni.
“Tehna dik lo thei lo” tih hi Bible ṭawngkam ni loin thurin siamtuten sawi dàn a ni. Catholic kohhran chuan Pope-in zirtîrna a puan chhuah chu ‘dik lo thei lo’ (infallible) tiin an sawi a. ‘Infallible’ hi Latin ‘infallibilis’ aṭanga lák a ni a; a awmze bul chu ‘sual thei lo’ tihna a ni. Kum 2002-ah PCI Dànpui ennawn lai khân Thurin No.1-ah ‘infallible rule of faith and action’ tih kha ‘supreme rule of faith...’ ti-a thlák tum a ni a. Mahse duh lotute thãwm a ring ta viau a; Mizo rilru la zau tâwk lohzia a lo lang a. Kohhran rorèl pawh hi mipui ngaih dàn kalh lo thei ang bera kalpui a ni ṭhin a. SEC-in Synod-ah thu rawn thlenin thurin khawih loin PCI Dànpui ennawn ni rawh se tih a ni ta a (2002 Synod Gen 48, cf. SEC 188:18); Thurin No. 1 chu khawih loh a ni ta! Khawvêl hmun danga Reformed Kohhranhote chuan ‘infallible’ aiah ‘supreme’ tih an hmang tawh thung.
‘Tehna dik lo thei lo’ tih hi kan hmang zêl a nih pawhin Bible-ah dik lo pakhat mah a awm lo tihna angah ngai lo ila. Bible-ah hian ziah sual a awm thei a; a thuchah erawh chu a dik reng tho. ‘Tehna dik lo thei lo’ tih hian Bible-a lehkhabute thuchah dikzia a sawi a ni; tihsual/ziah sual pakhat mah a awm lo tihna a ni lo.
Bible thuneihna (authority of the Bible) chungchângah Bible thute hi a bul thûmah chuan Pathian aṭanga lo chhuak a nihzia a lang a. Pathian hnên aṭangin Mosian thu a dawng a; chutiang bawkin zàwlneite leh mi dang pawhin an dawng bawk a. An thu dawn an ziahah, “LALPA thu chu ka hnênah a lo thleng a,” tih te, “LALPAN a ti” tih kan hmu ṭhin. An thu dawnna hnâr chu Pathian a nih avàngin Bible chuan thu a nei a ni. Lal Isua pawhin, “Mosia dànah te, Zàwlnei Lehkhabuah te, Fakna Hla Bûahte ka chanchin an ziak apiang a lo thlen tùrzia in hnêna ka awm laia ka hrilh che u kha,” tiin a sawi a (Lk 24.44; cf. 24.27; Tirh 13.15). Juda-te Bible ṭhen thumna Thuziakte (Kethubim) chu pawm fel a la nih loh avàngin chûng zînga langsàr ber Fakna Hlate (Sam) chu Isuan a hmingah a hmang a ni ang.
Bible hi hman sual theih a nih avàngin hman sual lakah fîmkhur a ngai hle. Bible hi science textbook a ni lo; chuti chungin a ziaktute hun laia science an hriat thiam dàn chu a inphûm ve si. Ni khi a kal lo tih hre reng chungin keiniho pawhin ‘ni a chhuak, ni a tla’ kan la ti fan; mahse ni khi kal loin lei hi ni vêlah a kal zâwk si! Bible ziaktuten lei hi khawvêl laipui emaw tiin ni leh arsihote khi lei vêla kal kual angin an ngai a; Galileo-an chutiang chu ni loin ni vêlah lei a vir kual zâwk a tih chu kohhranin duh loin Roman Catholic Inquisition chuan kum 1633-ah thiam loh a chantîr a. Pope John Paul II chuan Gaileo thiam loh chantîrna kum 359 hnûah 31.10.1992 khân a ṭhiat chuah a ni. Josua ni auh din (Jos 10.12f) te pawh hi hmànlai hriatna beitham tak kâra hla thua an phuah, Jashara bu-a mi lák chhàwn a ni a, Josua phuah pawh a ni lo; hla thu hi ngial ngan taka lâk chi a ni lo. Rev. Zaireman lei vir hi minute hnih khat lek pawh tàwp thut sela, khawvêl hi a insawh chhe nasa hle ang a ti.
Bible thute hi ziah chhan ‘context’ nei a ni a; a context ngaihtuah tel loa lák chuan dik tawh lo tam tak a awm. Korinth khuaa mite hnênah “Hmeichhe thu sawi ka phal lo” ti-a Paula sawi pawh hi khatih laia ‘Korinth context’ kha ngaihtuah tel a ngai; tûnah chuan he thu hi kan zàwm thei tawh lo. Kohhran tin titihah hmeichhe thuhriltu kan ruat fer fur tawh; Synod revival speakers zîngah pawh rawih hlawh pâwl tak hmeichhe pakhat a awm. A thusawiah an ‘Halelui Amen’ ṭhuai ṭhuai fo a nih hi! ‘Chawngkhûm dàn tlâng huat loh’ han ti ila, hmeichhe tân lukhum khum tùr ti-a Paula sawi pawh tûnah chuan UPC hmeichhia lo chuan zâwm pakhat mah an awm tawh lo!
Bible thu tam tak hi ngial ngan taka lák vek chi a ni lo. Rev. Lalbiaktluangan, “Bible thute hi ngial ngan taka lák tùr a awm a, lák loh tùr a awm bawk. ‘I kut ding lamin a tihtlûk che chuan tan la, paih daih rawh. I mit ding lamin a tihtlûk che chuan kher chhuak la, paih daih rawh’ tihte hi ngial ngana lák tùr a ni lo,” a tih kha a dik hle a ni. Bible hian bul tumtu pahnih ‘dual author’ a nei tih hi pawm thiam a ṭûl hle. Keini chuan ‘author’ han tih hian ziak tak taktu emaw kan ti ṭhin a; ‘bul tumtu’ tiin ka dah lui a ni. Pathianin thu sàwm pêk lungphêk pahniha mi lo kha chu a kut zungin a rawn ziak lo; kha lah kha a bo daih tawh! Mihringte hnênah Pathianin thu a sawi a, anni’n an lo ziak a; an mihrinna erawh chu Pathianin a ṭhiatsak lo. Mihringin thu an sawi a, an theihna zalèn takin an hmang a; Pathian thuchah erawh an tidanglam lo. An thil ziahte chu an thu a la ni reng a; Pathian hnên aṭanga an dawn ziak an nih avàngin Pathian thu a ni reng bawk.