ZORAM TITI - 2016-AH KA TEL VE!

Vànglaini chanchinbu neitute chuan kum dangah pawh an lo tih tawh
ṭhin angin November 26 (Inrinni) dâr 11-ah khân Aijal Club-ah ‘Zoram Titi’ a buatsaih leh a. Kei pawhin sàwmna ka lo dawng ve mial a; tel dâwn leh dâwn loh chu November 22 ral hmaa hrilh tùra ngen kan nih avàngin November 22 chhûnah tel ka tum thu ka hrilh a. Hetiang sawmnaah hian ei leh inte an buatsaih ṭhin avàngin tel dâwn leh dâwn loh inhrilh lâwk ngei hi Mizote hian chîng ve tawh ila; sum leh pai insèn thlawntîr hi a ṭha lo!

Vànglaini hminga thil eng emaw buatsaih leh Zoram Titi-ah hian sàwm ka nih chuan ka tel ve ziah a. Thil pakhat ka hmuh chu hun vawn dik hrâm hrâm an tum ṭhin a; mahse vawn dik hleih theih loha siamtu chu tel tùra sàwmte kan ni leh tlat ṭhin! Thil dang pakhat leh chu Vànglaini editor K. Sâpdangan a bul lamah emaw a tàwp lamah emaw thu a sawi ṭhin a; ani hian duh sela chuan sawi tùr a ngah ṭhin hle ang, mahse a tlak duah ngai hauh lo hi entawn tlák ka ti!

Thil sawi honaa ka tel rêng rêngin Mizote thiam loh ka hmuh ve chu hun hman kan thiam lo; kan thil ‘sawi duh’ chi hrang hrang hi duh thu an sawi hmasa chiam ṭhin a. An sawi duh takah khân luh chat mai tùr zâwk a ni; hun bituk a awmin kan pêl fo bawk a, hun hman kan thiam lo hle. Chutih nák alai chuan kan han ṭawng muang vêl bawk nèn! Mi tam tak thusawi hi chu an zawh hun a nghahhlelhawm ṭhin.

Zoram Titi - 2016-ah chuan Dr Lalmalsàwmi (Director, MSACS)-in sawi hona a hawng a, ani pawh a khat liam bawk a, hun hman a thiam lêm lo! HIV/AIDS chungchânga Mizoram dinhmun statistics a rawn pharh a; a bengvarthlák rualin a lungchhiatthlák zaw mah a ni. Statistics-a a lan dàn chuan Mizo zînga thisen endik zât chu 5,54,644 an ni a; hei hi mi hrang vek tihna ni loin mi pakhat pawh vawi khat aia tam endik a ni thei an ti. HIV vei an hmuh chhuah zât chu 13,040 an ni a; an sawi zêl dànin 13,040 hi 10-in puntîr ila, chumi chhuak 1,30,400 chu HIV hrik pai anga hisàp a ni an ti leh nghâl a. A sâng vawi vawi hle mai!

HIV hrik kai theihna chi 4 an rawn tàr chhuahah chuan mipat hmeichhiatna (sex) hman aṭanga kai 8,091 (68.75%) an ni a); ruih hloa inchiu 2,924 (24.85%) an ni a; mawngkawhur (mahni anpui kawp) aṭangin mi 65 (0.55% an ni bawk. HIV hrik pai tam ber chu kum 25–34 inkâr an ni a; mi 4,982 (42.34%) an ni a; kum 15–24 inkârin an dawt a, 2,569 (21.83% an ni a; kum 35–49 inkâr chu pathumna an ni a, 3,214 (27.31%) an ni.

Eng vàngin nge heti taka Mizo zîngah HIV/AIDS vei kan tam ták mai? Kristian kan nihna te, piangthar nawn awn awn kan nihnate hian min hneh zo lo tihna a ni ang. Hêng HIV/AIDS veite hi mi chhumchhia, mahni inzuara ei zawng an ni vek bîk chuang lo; mi changkâng, chhûngkaw awm thei tak aṭangte pawhin vei an awm tho. Drugs-a inchiu aṭanga veite hi chu tlêma ṭhalai nun thiam lohoah puh ta ila, kan tisual lutuk lo mai thei. Mipat hmeichhiatna hman aṭanga veite erawh hi chu mi pângngai tak an tam ang.

HIV/AIDS vei tam ber, kum 15–34 chu 7,551 (64.17%) an ni a. Kum 14 hnuai lamah mipa 214 leh hmeichhia 230 (444) an awm bawk a. Hemi number tam dàn ngaihtuah hian sex hman kan uar hle tihna a ni. Mizo nun hluiah khân pitarho zîngah nulat laia tlangvâl ngai pakhat mah an awm loh laiin putar zîngah tlangvâl laia nula ngai lo an awm miah lo thung kha ‘thu tak’ an pai lo tihna a ni a. Hmânlai nunah tlangvâlin a tum ber chu a bialnu ‘ngaih’ kha a ni. He thil hi Kristian kan nihna hian a ṭhiat zo lo a ni ber mai. KṬP General Conference apiangin biak in hawnga innei leh hawng loa innei an report ziah a. Kumina KṬP General Conference-a an report-ah phei kha chuan kum dang zawng aiin biak in hawnga innei kha an tlêm ta zâwk em maw ni? Nikumah Kêlkâng hlim rûnpuiin min chîm nûlh nûlh a; hlimpui nasa ber chu ṭhalaite an ni nghe nghe a; chutih laiin Presbyterian Kohhran bîkah chuan ṭhalai zîngah biak in hawnga innei an tla hniam dâwrh lawi si! Eng nge a chhan? Kohhran pâwl dang pawh hi eng ual an nih bîk a rinawm chuang lo!

HIV/AIDS veina dâl tûrin chhûngkaw tinah inzirtîrna chak tak kalpui a ngai a ni. Nu leh pate Pathian thu hrilin kan feh chhuak châmchi a; mahni chhûngkua aiin ṭhenawmte kan vei zâwk a; heti hrim hrim chuan chhûngkuain kan tlâkbal phah lawi si; hlawhltin tak tak ngaihna a awm lo. Kohhran Hmeichhia leh Pavalai/Mipa pâwlte hian râlpui phiara phiar a ngai; mi dang ni loin chhûngkuaah bul ṭan a ngai.

Chhûngkua piah lamah NGOs hman ṭangkai thiam a ṭûl ang; a bîkin YMA hian thapui thawhin HIV/AIDS do hi kalpui sela. Tûn ang renga HIV/AIDS pai an pun zui zêl chuan YMA member-te hi a tuar nasa ber tùr chu an ni a. Mizote hian mang lam kan pan thuai ang a; hnam dangho hi kan ram leilung luahtu an ni thuai ang tih chu ‘ka vaibel tih tluka chiang a ni. YMA zîngah ‘No Sex before Marriage’ tih campaign uarin thutiam nei tùrin beihpui thlák se, kum puanah pawh nei se, ram leh hnam humhalhna ṭha ber pakhat a ni ang.

Kohhran hrang hrang ṭhalai pâwlah HIV/AIDS dopui thlák a ṭha bawk ang. A vei tam ber chu drugs-a inchiu an ni emaw sex aṭanga kai chhàwn a ni emaw ṭhalaite an ni. Ṭhalai insûm thei lo, mahni chákna ringawt ûm an tam hle tihna a ni. Chuvàngin kohhran hrang hranga ṭhalai pâwl (KṬP/ ṬKP/ PYD, etc.)-ho hian HIV/AIDS dopui neih a ngai a ni. An rualpui zînga HIV/AIDS vei an tam ber chung pawha a danna tùr ngaihtuah nachâng hre lo an nih chuan a lungchhiatthlák hle dâwn tihna a ni.

Kohhran hrang hrang pawhin HIV/AIDS do hi kalpui a ngai. HIV/AIDS hian kohhran ramri a sawi lo; eng kohhrana mi pawh a huam vek. Kohhran lian leh member ngah na ná ná chuan a vei pawh an ngah deuh ang; mahse kohhran ramri kâna kil tin kil tang hâwl kim a nih a rinawm. Chuvàngin kohhran pâwl hrang hrangin mahni mite ṭheuhah HIV/AIDS do hi kalpui ni sela. Mizote hian Pathian thuhril han tih hian ‘social gospel’ lam hi kan hre thiam duh lo lui fo. He rilru put hmang hi thlák a hun; kan taksain thil ṭha lo a tihluih tlat reng si chuan Pathian thu hian thinlungah bu a khuar nghet thei tak tak ngai lo ang.

MSACS pawhin NGOs leh kohhran pâwl hrang hrangte thawhpui tùr dàn tùr kawng hi chak zâwkin zawng sela; tûnlai tih dàn ang deuhin ‘Momorandum of Understanding’ te pawh ziahpui sela. Kohhran hrang hrangah khawtlâng nun lam ngaihtuahtu (agency) a awm deuh vek ang; Mizoram Synod chuan Social Front Committee a nei. Hêng agency-te hi MSACS tân hman ṭangkai thiam a pawimawh ang.

Kohhranin kan ngaih thiam hlei theih loh chu ‘condom’ hmang tùra inzirtîr hi a ni a; kohhran rilru aṭanga thlîr chuan ‘sex licence’ anga ngaih a awl khawp mai. Tûn hma khân ‘Use Condom. Avoid AIDS’ tih kha hmun langsàr leh ualâu tak takah târ thliah thluah a nih kha; hmun dang aṭanga khualzin lo kalte hmuhah a mawi lo hle. ATC-a ka thawh lai khân mikhual chhia ṭha kan nei fo; anni chuan ‘Kristian ram inti si, eng vàngin nge heti taka hetiang hi in tàr?’ tiin min zâwt fo. Chuvàngin ‘Use Condom. Avoid AIDS’ tih intâr paih vek rawttu zîngah ka tel a; paih a ni ta hi a làwmawm. Mahni inthunun zo lo, sex hmang lui tlatten condom an hman ngei chu a ṭha alâwm! Condom hmang uar tùra kan inzirtîr dàn erawh hi chu a mualpho thei ang ber ni loa tih dàn MSACS hian a zawng thiam dâwn lo’m ni?

Mizote hi tlêm tê kan la ni a; eng pawh tih tak tak arpa tuihàla kan beih chuan hlawhtlin theih a la ni ang. Kolkata kawtthlêr pakhata mihring awm pawh kan zât lo. Sawrkar ṭan chhana hmangin zûk leh hmuam nasa takin do a ni a; mei zu an man pawh chanchin tharah an puang chàmchî bawk. Mizoramah chuan sawrkar thawhpui tùrin kohhran leh NGOs an ṭangkai thei hle. Sawrkarin tih tak zeta thil a kalpui chuan kohhran leh NGOs tân thawhpui a hrehawm lo; sawrkarin tih tak zet a tlachham ṭhin hi a pawi ber chu a ni.

Zû pawh hi tih tak zetin sawrkarin do se, Mizote chiah hi khawvêla zu do hneh berah kan ṭang thei ang; mahse sawrkar berin ‘ti leh ti lo ang’ leka a kalpui avàngin a hlawhtling tâwk lo a ni zâwk. Tûnah phei chuan zu in lo thei ni loin in duh hrim hrimte tân hmun tin hmun tangah zû a zawrhtîr ta a; zu in ngai lo nula leh tlangvâl leh naupang tê tê thlengin zu in an tam ta. Sawrkar office-a ei leh in an siam chuan zû leh ui sa chu a serh zînga a mei ang maiin a tel ta zêl! Zû hian ‘regular’ taka zuitu a neih chu sex hman a ni a; chumi nghawng chhuah chu HIV/AIDS hrik pai an pung tihna a ni leh mai. HIV/AIDS do hlawhtling tak tak tûr chuan zûk leh hmuam leh drugs chauh do loin zû hi do tel ngei ngei a ngai a ni.