MIZORAM vs ISRAEL

Mizoten Israel ram hi kan ngaina a; an ṭhenawm ramte nèn an indo pawhin kan ṭan êm êm bîk a. Pathian hnam thlan an nih avànga chak ngei tùrah kan dah nghâl ringawt zêl! Mizoram leh Israel ram hi a zau zâwngah pawh a inhnaih hle. Israel ram chu 22,072 square kms a ni a, Mizoram chu 21,081 a ni thung a; Israel ram zau záwkna chu 991 square kms chauh a ni. Mihring chêng erawh chu Israel ramah kum 2019 hian 8,548,614 an ni a; Mizoramah chuan kum 2018-ah khân 1,584,000 vêl ni tùra chhût a ni. 

Tûn hnaiah Sangzêla Tlau chu Israel ramah kâr 3 lai châmin a zuk zin a; Israel rama Mizo pêmte dinhmun pawh chîk takin a zuk zîr a, an dinhmun a chhiat lêm loh thute chu chanchinbûah a rawn ziak a. Israel hi khawvêl ram hausa tehnaah tûnah hian 20-na a ni a; an sum lák luh (GDP per capita) chu $40,560.26 a ni. Chuvàngin Mizo pêm thlate an lo enkawl dànah pawh hrehawm lo tùr táwkin an lo enkawl thei ngei ang tih chu a chiang. Israel ram zau záwk khu thlalèr a ni a; Negev thlalèr leh Judai thlalèr zau zâwng chu 16,000 square kms (6,178 sq miles) a ni. Israel ram hi thlalèr ram ro pawh ram tuia siam thiam ber ram a ni hial ang. Kum 1998 November thlaa ka zuk kal khân Gaza Strip-a Mizo awmna Neve Dekalim-ah zan khat ka riak a. A tûkah chuan Gush Katif-a Gan-Or hmuna Mizo pakhat thlai hmun kan tlawh a. A thlai chìn chu tomato leh zîkhlûm a ni a. Green House lianpui chhûngah thlai a chîng a ni ber mai. A thlai chìn kha rannungin lo bàwm ta se la, hralh tlák a ni dâwn lo a, paih vek tùr a ni mai a; an hloh lohna tûr erawh chuan sawrkarin zâng na dawmna a pe thung ang.

Israel ram hi Bible-ah chuan ‘hnute tui leh khawizu luanna ram’ tih a ni ṭhin a. Hnute tui leh khawizû a luang tak tak tihna a ni lo; ram ṭha leh tui, eizawnna chi hnih - ran vulh leh lo/huan neih theihna hmun sawina a ni. An ran vulh aṭangin hnute tui hnianghnãr takin an nei thei a; hnute tui ten khang chu an chaw ṭha pakhat a ni. Huan/lo an nei a, grêp an chîng a. Grêp tui an sàwr chu an teng khang bawk a; hnãng thliak khawpa an ten khang chu ‘khawizû’ (Heb. debash) an ti mai ṭhin. An khawizu siam chawp chu chhangah an tât a, an chaw ei ti tuitu pakhat a ni.

Sângzêla Tlau chuan Kana khuaa Isuan uain a chantîrna hmun a tlawh thu a ziak a. Mizo14 Pastor-ten Isuan uain a tih pun kha ruih theih loh an tih ṭhin thu a sawi a; tute nge chutianga lo sawi chu ka hre ve lêm lo. Hebrai ṭawng chuan uain chi hrang hrang sawina thumal a awm nual a; yayin erawh hi chu grêp tui sàwr aṭanga siam a ni bîk tih hi chu a dik a; ruih theih pawh a ni. Juda-ten hmànlaia uain an in dàn ber chu uain no khatah tui no hnih an pawlh ṭhin an ti; chutianga an in chuan an rui ngai lo ang.

Juda-ten inneihna hi ni 7 an làwm ṭhin a; chumi chhûng chuan zan tin ruai an ṭheh ṭhin. Zan tin mi pângngai hlîr khân ruai an ṭheh tihna a ni lêm lo ang. Mi ṭhenkhatin zan khatnaah ruai an ṭheh a; mi dangin a tûkah an thlák a. Chutiang zêl chuan mi hrang hrangin zan tin ruai an ṭheh a ni ang. Isua leh a zirtîrte pawh kha zan khatna aṭanga zan sarihna thlenga awm zui zêl an ni loin a rinawm záwk. Ni 7-naah emaw an lo thleng ang a; chumi zànah chuan uain pawh an tlachham ta deuh a nih hmèl hle. Keinin ni khat thil thûa thleng ang deuha kan suangtuah ṭhin hi a dik táwk chiah lo. Tûn thlengin Juda-ten inneih lawm nân zan 7 ruai an la ṭheh ṭhin a; amaherawhchu tûnah chuan chhûngkhat laina leh ṭhian ṭhate inah zan sarih chhûng chaw an ei kual ṭhin niin Israel rama Mizo nula pakhat chuan min rawn hrilh a ni. 

Israel ram chu kal hun azirin a lang hringin a lang khawro ṭhin. August thla vêla kal chuan hawina lam apiang a ro vek emaw tih mai tùr a ni. November - February thla chhûng chuan Israel rama ruahtui tlák tam lai a nih avàngin hawina lam apiangah hmun hring hmuh tùr a tam ve thung. Mizoram erawh chu ṭhâl rum lai pawhin hawina lam apiangah ngaw hring dup hmuh tùr a la awm thei deuh zêl a. Keini chuan ruahtui kan ngah a; Israel ramah erawh chuan kum khata ruah sûr hi a tlák tamna laiah pawh inches 40 lo liam a ni mang lo! 

Chuti chung chuan an ram an cheibâwl nasa a; thlalèr ram ro pawh thlai chìnna hmun ṭha takah an chantîr thei a ni.  Mizoramah erawh chuan Israel ram angin hna kan thawk nasa táwk lo a; heti taka ram ṭhaah pawh thlai leh thei kan thar tam lèm lo. Kan ram hruaituten Mizoramah leileta siam theih hectare 70,000 awm thu an sawi ṭhin a; hei hi let ta vek ila, Mizoram mipui kham khawp thar thei tùr angin an sawi bawk ṭhin. Amaherawhchu, kum tin vai buh kan lák luhin tlèm lam a pan thei lo a, a pung zêl záwk nghe nghe a ni. 

Israel ramah chuan a thatchhiat theih loh. An hna thawh dàn (system) a ṭha táwk a, tû mah thatchhe hman an awm lo. Kum 1998-a ka kal khân Nev Dekalim-a Mizo nula Vered-i thusawi kha ka hre reng mai; amah chu Kâwlkulh khaw chhuak a ni a. Hetiang hian a sawi, “Mizoramah khân tûna kan thawh ang hian thawk nasa ila, kan hausa hma ngawt ang,” a ti. A sawi dik hlein ka ring. Mizote kan thatchhia tih chu kan pawm duh lo a, hna kan thawk tam lo tih tal hi pawm ila.

Mizoramah chuan sawrkar mi pawhin thil an zir thiam hi ram tâna hmang mang loin anmahni mi mal tân an hmang daih zêl em ni âw tih tùr a ni. Israel ramah an zuk zin a, thil an zuk zir tê tê a, mahse Mizoram tih hmasâwn nân hmang lêm loin anmahni huan bil tih changtlun nân an hmang ta daih ṭhin niin a lang. Hetianga kan kal zêl chuan kan ram hi eng tik khaw tikah mah kan ti hmasâwn lo ang!

Ram hmasâwnna tùr hi chuan hruaitu lû berin an zir a pawimawh. Israel ram pawh an independent tirha an hruaitu Ben Gurion-a aṭang khân an zir tlângpui vek a; an ram pawhin hma a sâwn a, tûnah chuan khawvêla ram hausa 20-na dinhmunah an ding thei ta a ni. Mizoram pawh hi chhan tlák a la awm a, chhan theih a la ni bawk. Kan mamawh ber chu hruaitu lû ber ṭha tak a ni ringawt mai. 

Kan sawi tawh ṭhin, kan sawi nawn leh ang. Kan kawmthlang lawkah Manik Sarkar-a sawrkar hnûa Tripura-in hma a sâwn dàn chu a kal apiangin ha hîpin an rawn sawi hâw thei zêl a. Tlêma hla deuhah Bihar state chu rukru rual ro rèlna hmun tih a ni ṭhin a. Kum 2005-ah Nitish Kumar-a chu an state hruaitu lû ber a lo ni a; kum 5 ral hmain an state pum pui kawngpui chu a ṭha deuh vek hman a ni. Tûnah chuan Bihar chu sumdâwngten investment lian an bun chákna hmunpui ber pakhat a ni tawh.

Mizoramah muang leiah ram hruaituten kum 30 chuang ro an rêl hnûah pawh hmasâwnna chak tak hmuh tùr a la awm lo hi chu hruaitu lu ber thiam loha puh tùr a ni ang. Hotu berin zir hlawm se chuan tûn ai chauh chuan Mizoram hian hma a sâwn tawh ang. Hna thawk mi, hna thawk thiam hruaitu kan mamawh. Eng tikah nge kan neih ang âw?