Guest writer
Revd Chuauthuama
BÂWNG IN & RAN CHAW PÊKNA!
Vawiin (17.12.2016) aṭanga ni 9-naah Krismas kan hmang dâwn a; Mizote chuan Isua chu ‘bâwng in tlâwmah’ kan piantîr leh bîk dâwn a ni! Bâwng ina Isua piantîr hi Mizo hla phuahtute phuah chawp liau liau a ni ang; hnam dangin heti taka chiang hian Isua pianna hi an sawi ve ngai lo. Bible-ah Isua pianna hi ‘bâwng in’ tih a ni lo a; Luka’n Isua pian thu a ziah khân, “Khual bûka an len ve ták loh avàngin ran chaw pêkna thlêngah a muttîr a” (Lk 2.7b) a tih avàngin hla phuahtuten an suangtuah zui ta a; Isua chu bâwng in tlâwmah an piantîr ta mai a ni. Bâwng in tlâwma Isua piantîrtu zîngah tu nge hmasa ber a hriat theih mai lo a. Kristian Hla Bu (KHB) No. 115 châng tâwp berah chuan,
Isu, vawiinah hian kan thinlung bâwng inah,
Lo piang thar leh la, Nang kan chatuan Lal tùrin;
Kan kut riang hi a chun Mari kut chantîr la,
Chatuanin kan lâwmin kan hlim kumkhua tawh ang.
tih kan hmu a. He hla hi RL Kâmlala (1902–1965) phuah angin dah a ni a; mahse RL Kâmlala Kut Chhuakah he hla hi kan lo dah tel hauh lo mai a; a ngaihna ka hre ta lo.
Bâwng ina Isua piantîrtuten ‘bâwng in’ ti satliah mai loin ‘bâwng in tlâwm’ an ti deuh kher nghe nghe a. Dr Lalhuta Sailo (b. 1886) hla lehlinah chuan ‘Bethlehem-ah bâwng inah khân’ tih a ni a (KHB No. 82:2). Rev. Taisêna (1891–1959) chuan, “Bâwng in tlâwmah lo piangin ran thlêngah lo mu mah sela” a ti bawk a (KHB No. 86:2). Patêa (1894–1950) chuan “Bâwng in tlâwmah ka Lal riangvai tak saw” a ti a (KHB No. 94:2). Sêlhrânga (1888–1978) chuan, “Bâwng in tlâwm” tih vawi hnih a hmang a (KHB No. 98:1,4). Hrâwva (1894–1956) pawhin ‘bâwng in tlâwm’ tih vawi hnih a hmang (KHB No. 101:1,2). Manhleian (1898–1940) ‘Bethlehem bâwng in tlâwm’ a ti a (KHB No. 110:2). Rokûngan (1914–1969) ‘bâwng in tlâwm’ tih a hmang zing ber a (KHB No. 112:2; 114:1; 119:1; 127:1,2). C. Lalkhawliana (B. 1937) chuan ‘ran in tlâwm’ a ti thung a (KHB 121: thunawn); chutiang bawkin KHB No. 124:2-ah ‘ran in tlâwmah’ tih a ni bawk.
Lukan, “Khual bûka an len ve ták loh avàngin ran chaw pêkna thlêngah a muttîr a” (Lk 2.7b) a tih avàng hian Mizo hla phuahtuten an hriat ṭhan ‘bâwng’ chu in neihtîrin Isua pawh ‘bâwng inah’ an piantîr ta a ni ang. Bâwng in chu hmun tlâwm takah an ngai tih a hriat bawk a; chutih laiin Rokûnga chuan ‘bâwng in rûnpui’ tih a hmang tlat bawk (KHB No. 117:1). Chu ‘bâwng in tlâwm’ chu khawiah nge a awm? Mizo hla phuahtu ṭhenkhat chuan Lukan Josefa-te nupa chu ‘khual bûka leng lo’ anga a sawi avàngin Bethlehem khaw chhûngah dah loin khaw daiah an awmtîr nghe nghe a ni (KHB No. 95:1; 98:1; 101:1).
Lukan nausên Isua chu Marin ‘ran chaw pêkna thlêngah’ a muttîr a tih avàngin Mizo hla phuahtute pawhin ‘ran thlêngah’ an muttîr ve hlawm bawk a. ‘Ran thlêng’ tih hi Krismas hlaah hian vawi eng emaw zât hman a ni (KHB No. 86:2; 92:2; 93:2,4; 107:1; 117:4; 119:2,4; 124:2; 128:1,3,4). He ran thlêng hi mi tam tak suangtuah dànah chuan thinga siam, lák sawn theih ni àwm takin a lang a. Thawnthûah phei chuan Marin nausên Isua a muttîrna ran chaw pêkna thleng kha Rome khuaa Santa Maria Maggiore biak inah an la kawl an ti. Bethlehem-a Isua pianna hmun an tih pindan thlang lamah chuan chhuar ang deuh lian vak lo a awm a; chu chhuar chu ran chaw pêkna thlêng dahna niin an sawi. Mizoten tûn hmaa vawk chaw pêkna thing kuang nèn khân kha kan mitthla kawp thiam àwm e!
‘Ran chaw pêkna thlêng’ hi eng ang chiah nge ni? Eng ranin nge chutah chuan chaw ei ṭhin? Bâwng chaw eina thlêng a ni rêng em? Josefa-te nupa, khual bûka leng lo kha khawiah nge an thlen ták? ‘Khual bûka leng lo’ tih kha eng nge a awmzia? Hêng zawhna hrang hrang kan chhàn dàn azirin Isua pianna hmun leh a mutna hmun chu a chiang thei deuh ang. Rokûngan Josefa-te nupa chu khual bûk an chan loh avàngin hmun danga kal ta daih ni àwm takin a suangtuah a:
Khual bûk vêngtu i ui lo’m ni
Tlantu mual liam tùr chu?
Amah vànga khuavêl dam theihna kha,
Khual bûk vêngtu suihlung mãwlin,
Vàn Lal Rêngpui ka lung damna,
Puan ang a hnâwl ta e. (KHB No. 117:2)
Hmànlai Israel ram khual bûk chu lian tak a ni hran lo ang. Juda-te in tam tak chu pûk behchhana sak, chuanhnuai leh chuanchung nei a ni deuh ber a; chuanhnuai kil khat chu khaw chhiat laia ran dahna leh chaw an pêkna hmun a ni a; chuanchung chu ei leh inna hmun leh zàna an riahna a ni. Chuanhnuai aiin chuanchung chu ft 1½ vêlin a sâng a; chu aia sâng daih pawh a ni thei. Bethani-a Lazara te in hmun piaha ‘The Oldest Home in Bethany’ an tiha chuanchung phei chu in chhâwng pàngngai ang mai a ni.
Josefa-te nupa khual bûka leng lo chu khual bûk chuanchungah an tân riahna hmun a awm lo tihna a nih hmèl hle. Eng vànga an tâna hmun awm lo nge? Anni nupa lo thlen hma hma hian mi dang an lo thleng khat hman tawhah ngaih a ni ber ṭhin a; chutiang pawh chu a ni mai thei e. Lukan Josefa-te nupa Bethlehem pana an kal thu a ziahah khân, “A nupui hual rai ṭeuh chung nèn chuan hming ziak tùrin Judai rama Davida khua Bethlehem an tihah chuan an kal ta a,” tiin a ziah kher kha! Hetah hian ‘rei
ṭeuh’ tih hi nau hrin hun tawh sawina a ni a; chutiang chu a nih avànga Nazaret-ah pawh hnutchhiah duh lo a ni ang. Hmeichhiain nau an neih chuan thisen a chhuah avàngin bawlhhlawha ngaih an ni a; mipa an hrin chuan ni 7 an bawlhhlawh a, hmeichhia an hrin chuan ni 14 an bawlhhlawh ang. An khawih apiang a bawlhhlawh ang a, an ṭhutna apiang a bawlhhlawh ang; an khawih apiang khawihtu chu an bawlhhlawh zêl ang (Lev 12.1–5). Juda-te dànah bawlhhlawhna hi inkai chhàwn zêl theih a ni.
Hetianga bawlhhlawhna inkai chhàwn theih a nih avàng hian Mari rai ṭeuh ni bawk si chu khual bûka han thleng chi ziazâng an ni lo; an chàm chhûnga Marin nau a hrin hlauh chuan mi dang tân bawlhhlawhna thlen thei a ni dâwn tlat. Chuvàngin ‘khual bûka’ an len loh chhan hi mikhual tam vàng ni loin Mari rai ṭeuh, nau hrin hun a nih vàng a ni thei ang. Chutianga khual bûk riahna hmun an chan theih ták lohah chuan a chuanhnuai zâwkah chuan riah hmun an rem ve ta mai a ni ang. Hmun dang hla takah, Bethlehem khaw dai lama kal ta daih chu an nih a rinawm lo.
Khawiah nge ran chaw pêkna thleng chu a awm? Lukan ‘ran chaw pêkna thlêng’ (Gr. phatnê) hi Isua pian thûah vawi 3 ngawt a hmang a (Lk 2.7,12,16). Hêng bákah hian hmun khat dangah a hmang leh bawk (Lk 13.15). Thuthlung Thar hmun dangah ‘phatnê’ a lang lo. Isua mutna ran chaw pêkna thlêng hi khual bûk chuanhnuai kawngka bul hnaia chhuat an ker khuar emaw bang bula lung kuang an siam chawp emaw a nih a rinawm. Hetianga ran chaw pêkna kuang an siam chu ft 3 vêla sei, ft 1½ vêla zau, ft 2 vêla thûk a ni ṭhin; chutiang kuangah chuan buhpâwl leh ran chaw dangte pawh an vawm lût a; sabengtung leh ran dangte pawhin an ei ṭhin. Khualzinte ran chhawr ber chu sabengtung a ni a; Bethlehem khual bûka ran chaw pêkna thlêng pawh hi sabengtung chaw eina kuang a nih a rinawm.
Bethlehem-ah tak hi chuan hmànlai ran chaw pêkna kuang chu hmuh chhuah a la ni lo a. Lakis leh Megiddo-ahte erawh chuan hmuh chhuah a ni tawh a; Megiddo-a mi chu sakawr chaw eina kuang a ni ang. Solomona hun lai ata sakawr dahna hmun a ni si a. Justin Martyr-a (ca. AD 150) chuan Isua chu pûk chhûnga piang niin a lo sawi a; Thuthlung Thar pâwn lam apocrypha bûahte pawh chutiang chuan sawi a ni bawk. Bethlehem-a Isua pianna hmuna biak in Church of Nativity hnuaiah khuan pûk 11 lai a awm a; chûng zînga a lian ber pâwl chu Isua pianna hmun chu niin an sawi a; November 9, 1998-a ka tlawh chuan ka teh a, a dung lam pên 20 vêl, a vâng lam erawh chu hlam aia zau deuh âwrh chauh a ni. Chu pûk tepènah chuan ran chaw pêkna thleng dahna an tih chu thlang lamah a awm. Eng pawh ni se, Josefa-te nupa hi khual bûk mikhual pindan an chan loh avànga Bethlehem dai lam daiha chhuak loin khual bûk chuanhnuai emaw a bul hnaia pûkah emaw an thleng ang a; chuta an awm lai chuan Marin Isua chu a hring a ni ang. Ran chaw pêkna thlêng pawh hi bâwng ina mi ni loin khual bûka mikhualte sabengtung chaw pêkna kuang a nih a rinawm.
Israel-ten Sinai tlâng bulah khân sebâwngno lem chibai an bûk a (Ex 32.1–6). Grik-ho pawhin sabengtungno hi pathian entîrnaah ngaiin an be
ṭhin. Isua pian zànah erawh chuan sabengtungno leh sebâwngno chuan Pathian Fapa chu chibai an bûk a ngai ta zâwk a ni! Mihring chaw eina hmun chu bawlhhlawha ngaih a ni a; ran chaw eina phei chu a bawlhhlawh lehzual; mahse chutah chuan nausên Isua a mu tlat. A pian tirh aṭang rêngin lu nghahna a nei lo; lei nun a hman ṭan tirh phat aṭangin kraws lam a hawi nghâl. A va ropui letling êm! Kan sual vàng a ni si!