Guest writer
Revd Chuauthuama
MIZO ṬAWNG HI
Mizo ṭawng hi UNESCO chuan ṭawng ral mai thei tùr zîngah a telh an tih thãwm hi ka hre ṭhin a. Keimah ngeiin internet-ah he thu hi hriat chian duhin ka chhui ve a; ṭawng ral mai thei an thliarna chi 4 zîngah a nêp ber (vulnerable) zîngah 42-na a lo ni a. Ṭawng ral mai thei dinhmuna ding hrim hrim an ziah tlarnaah chuan 59-na a ni thung.
UNESCO-in ṭawng ral mai thei a tehnaa nêp deuh ber chu naupang tam záwkin an pianpui Ṭṭawng chu inah an la hmang hrãm a. Pahnihnaah chuan naupangin an pianpui ṭawng angin an zir tawh lo. Pathumnaah chuan pi leh puten ṭawng chu an la hmang hrãm hrãm a, an fate pawhin an la hre thiam hrãm bawk a, mahse an tû leh fate lakah an hmang tawh lo. Palinaah chuan mahni pianpui ṭawng hmangte chu pi leh pûte chauh an ni tawh a; anni pawhin a khát táwkin an hmang zeuh zeuh chauh a ni. Panganaah chuan ṭawng hmangtu awm tawh lo chu ṭawng thi tih a ni.
Pathian thu kan zir lai khân Thuthlung Thar ziahna kha ‘Koine Greek’ tih a nih thu kan hria a; chu chu Thuthlung Thar ziah laia an ṭawng tuallêng, mipui vàntlângin an hman a ni. Tûnah erawh chuan ṭawng thi a ni tawh a; ṭawng thi hi sawi dàn dang pakhatah chuan ‘library language’ an ti ṭhin. Grik grammar kan zir hnûah Thuthlung Hlui ziahna ‘Classical Hebrew’ kan han zir ve leh a; chu phei chu Isua hunah khân ṭawng thi a lo ni hman titih tawh a. Mipuiin Hebrai kha an hmang mûmal tawh lo a; Juda-te sunagog-ah pawh Thuthlung Hlui an chhiar kha Aramaik ṭawngin an hrilh fiah zêl a ngai tawh. Isua ṭawng hman pawh kha Galili bial Aramaik a ni a; Jerusalem Aramaik nèn chuan danglam hret hretna a nei a, Isua an man zànah pawh khân Petera chu Jerusalem nulain a ṭawng aṭangin Galili mi a ni tih a hre thei a nih kha. Tûnlai Hebrai ṭawng chu kum 1860-a Ben Yehuda’n a chher chhuah thar a ni.
Tûnlai hian Mizo ṭawng hi kan tichingpen nasa hle mai a. Chanchinbûahte hian mi ṭhahnemngaiten Mizo ṭawng hman dàn dik ziak ṭhin mah se, kan benga rawngah hian a lût lo emaw tih tùr a ni a. Politician leh kohhran hruaitute pawh hian inzir nân leh insiam ṭhat nân an hmang chuang lo! Mi ṭhenkhat chuan kohhran hi Mizo ṭawng tichhetûah an puh ta hial a; a dikna chin thui tak a awm a ni mahná! Chutih lai erawh chuan kohhran hruaitute chauh ni loin politician-te pawh hian kan ṭawng an tichhe nasa ve tho ang. A nihna takah chuan inpuh tùr chuang kan awm lo a ni ber.
Kohhran committee pawimawh takah ka tel ve a; kan thu ngaihtuah tùr ziah chhuahna bákah a kaihhnawih lehkha eng emaw zah ziah sa an rawn chhawp tel a. Ka’n en vang vang ṭhin a, ka lungâwi thei ngang lo. Ka chhûngrilah hian ka táwt map map mai a ni ber! A chhan chu Mizo ṭawng ziah dàn, ziah zawm leh zawm loh tûrah a chhe lutuk a, chhiar a hrehawm a, ‘ngaihruatin lunglèn a hril chang chang’ tih pawh a pha lo tih mai tùr a ni. A buatsaihtuten Mizo ṭawng ziah dàn an thiam táwk lo a, a chhututen an thiam bawk hek lo; chu bákah chuan chhut tawh hnûah endik mumal loh a ni tih a lang thei bawk. Mahni thinlunga khat aliam thlasik mau puahpui phawng mai mi tih takah ka lungàwi lohna chu ka’n sawi lang hrãm pek a. Mawhphurtute khân rawn ngai pawimawh zui tak ang maw?
Mizo ṭawng hi sâp ṭawng ang a ni ve lo. Sâp ṭawngah chuan thumal pakhat hi a fel deuh nalh zêl a, ziah sual hleih theih loh tluk a ni. Thumal pahnih pathum emaw zawm khâwm a nih chuan a inkârah (-) an dah a. Mizo ṭawng erawh chu chutianga tih ve ngawt chi a ni vek lêm lo. Kan mi hmasate khân sâp ṭawng thumal zuiin Mizo ṭawng thumal ziah zawm leh zawm loh tùr hi an lo kalpui thui hle a; chu chuan tûn thleng hian min la phuar deuh niin a lang.
Tûn hma deuh kha chuan Mizo Bible hi ziah zawm leh zawm loh chungchângah entawn tlák deuh bera sawi a ni ṭhin a. Presbyterian Kohhran khâwl chhutna (The Loch Printing Press)-a chhut lehkhabute kha dik deuh tùra ngaih a ni ṭhin. Tûnah erawh chuan chutianga thlìr theih a ni ringawt tawh bîk lo. Kohhran chhuah chanchinbute pawh hi ziah zawm leh zawm loh chungchângah hian entawn hleih theih loh khawpin a buarchuar (buaichuar ni loin!) ve tawh záwk a ni. Mizo Academy of Letters chanchinbu Thu leh Hla pawh Mizo ṭawng ziah dànah duh thû a sàm lohzia chu October 26-ah kan rawn ziah tawh kha!
Mizo Bible pawh Pulpit Bible lo chhuah aṭang khân ziah zawm leh zawm loh chungchângah a chhe zual a. Pulpit Bible aṭang khân tûna kan Bible hman lai hi chhut chhunzawm zêl a ni a. The Holy Bible Mizo (Lushai) - (O.V.) Re-edited ’11 kha a ziaawm ta deuh a; chumi ennawnna ’2013-a lo chhuak kha a ṭha leh deuh hret a. Tûna chhuak hnuhnung ber ’2017 hi a hmaa mi zawng ai chuan ziaawm tak a ni tawh. A chhan chu Mizo Language Committee-in Mizo Ṭawng Ziah Dàn (2016) a chhuah hi a theih chen chenah zui a ni.
Kan mi hmasaten sâp ṭawng zuia thumal ziah zawm leh zawm loh tûr min lo kalpui khân min hruai sual thui hle. Entîr nân - hnimhlîngnei leh khawmualkaikuang tihte hi hnim hling nei leh khawmual kaikuang tia ziah záwk tùr a ni a; tûna Mizo Revised Version kan buatsaih mêkah hi chuan ziah zawm lohin dah a ni ta.
Mizoram Kohhran lian pahnih Presbyterian leh Baptist Kohhran inṭãwm Kristian Hla Bu pawh hi ziah zawm leh zawm loh chungchângah ennawn a ngai hle. Thil ṭhenkhat ziah dànah Mizo Bible nèna inang lo awm zeuh zeuh hi chu thu hranah dah ta ila. Entîr nân - Bible-ah chuan ‘Kanaan’ tih a nih laiin Kristian Hla Bûah chuan ‘Kanan’ tih a ni a; Bible-ah chuan ‘Pharaoa’ tih a nih laiin Kristian Hla Bûah chuan ‘Farawa’ tih a ni thung. Bible-a ziah dàn nèna inpersan tak, dik lo záwk bawk si thil pahnih chu ‘Hmàrarsi’ leh ‘Vàrparharsi’ tih hi a ni. Kristian Hla Bu hi ennawn loa an chhu nawn a nih pawhin hei tal hi chu siam ṭha sela. Tûn hma zawng pawhin ‘hmàr arsi’ leh ‘varparh arsi’ tih a ni ṭhin a; Bible-ah pawh ziah zawm loh ve ve a ni. Sâp ṭawng kan en pawhin ‘North Star’ leh ‘Morning Star’ tih a ni ve tho bawk!
Rev. Zairema khân thu lam khat awmze nei hi chu ziak hrang mai ila, a dik deuh ber ang tiin a sawi ṭhin a; hei hi a dik thui hlein a rinawm. Mizo Language Committee-in ‘Mizo Ṭawng Ziah Dàn’ (Third Edition, 2016) a siam pawh khân he ngaih dàn hi thui tak zawm a ni. Mipui nâwlpui tân chuan hemi zui hian ziak ṭhin ila, kan ti sual tlêm berin a rinawm. Ziah zawm leh zawm loh chungchângah chuan thumal ṭhenkhatah thil inṭhial lai a nihna chin a awm ang. Mizo Language Committee pawhin Mizo Ṭawng Ziah Dàn hi ennawna siam ṭhat ngai chu la tihdanglam leh tûrah ngai ila. A tlângpui ngaihtuah erawh chuan he lehkhabu leh Mizo Bible (O.V. Re-edited, ’17) hi entawn ah neih ta ila, hma kan sâwn phah deuh ngeiin a rinawm.
Mizote hian lehkha chhiar thiam kan zir a ngai hle bawk. Mi tam tak hi chuan lehkha chhiar kan thiam mang lo. Bible kan chhiar pawhin ngaihthlák hrehawm khawpa chhiar thiam lo an tam mai. Mizo ṭawng hi thlûk nei a nih avàng hian thlûk dàn dika kan chhiar a pawimawh a. Chutih lai erawh chuan kan unau ṭhenkhat, mahni hnam bil ṭawng neite an lo ṭawng pai deuh a nih pawhin kan hre thiam thung tûr a ni. A chhan chu naupan têt ata mahni pianpui
ṭawng hmang bîk tân chuan Mizo ṭawng (Lusei/Duhlian) thlûk dàn dik taka thlûk chu a harsa tih hriat thiampui a ṭha.
Khawvêl hmun hrang hrangah mahni ṭawng aia hnam dang ṭawng thiam záwk an awm ṭhin. India mi ngei pawh Hindi aia English thiam zâwk an awm ang. Kei erawh chuan heti hian ka ngaihtuah. English leh Hindi thiam a pawimawh khawp mai; amaherawhchu, English leh Hindi ai chuan Mizo ṭawng thiam zâwk ila. Mahni hnam ṭawng aia hnam dang ṭawng kan thiam zâwk chuan kan hnam tidaltu a ni thei hial ang; ṭawng hian min hruai thui thei si a.
Han inpuang ta ila, sâp ṭawng hi ka thiam vak lo. Cambridge University rap khawpin lehkha zir mah ila, sâp ṭawng ka thiam vànga kal a ni lo. Cambridge-a ka awm lai pawh khân hmàr khaw thim, zângkhaw bungbut hnan Bûkpui naupang mãwl ve tak ṭhin ka nih ang tak khân sâp ṭawng chu ka hmang ve nãwlh nãwlh zêl a. An ṭawng ka hriat theiha ka ṭawng an hriat theih bawk chuan ka duh tâwk hle; tûn thleng hian sâp ṭawngah chuan ka inchhuang lêm lo hle. Ka hmêlhriat mi pakhat chuan sâp ṭawng thumal ṭhenkhat ka lam dànah tûn thleng hian min la sawisêl ṭhin. Sâp ṭawng zirtîrtu kan nih loh chuan hna thawk theia kan thiam chuan a táwk viau.