Revd Chuauthuama

Guest writer

Revd Chuauthuama

THU LEH HLA, OCTOBER 2019 THLIRNA

Mizoramah chanchin­bu chi hrang hrang, ni tin/kâr tin/thla tin chhuak leh thla hnih/thla thum/thla li dana chhuak a awm hlawm a. Mizo ṭawng ziah dàn, a bîk takin ziah zawm leh zawm loh chungchângah chuti takin an ti ṭha êm êm lo deuh vek. Thla tin chhuak zîngah MAL chanchinbu ‘Thu leh Hla’ hi ṭha deuh bîk tùra beisei a ni. A chhan chu Mizo thu leh hla tih hmasâwn duh pâwl an ni a; Mizo ṭawng pawh thiam tlâng deuh bîk tùr leh a ziah dànah pawh mi dang ai chuan ti dik tùra beisei an ni. Kei pawhin ka lo chîk ve viau a, Thu leh Hla hi chhiar a hahthlák tih châng ka ngah mai. A kâwm chu tûn hma ai chuan a changkãng ta a; a bu chhûng thu rem dàn erawh chu a changkãng mawh hle. A thu chhut hi a fiah táwk lo bawk a, kum upa lam lo nih ṭan ve tawh chuan chhiar a hrehawm phah bawk. 

Ka sawi tum ber pakhat chu Mizo ṭawng ziah zawm leh zawm loh chungchângah an ti dik vek bîk lo hi a ni. A enkawltute chu lehkha thiam sâng tak an nih bákah Mizo Language Committee (MLC) member leh Mizo Ṭawng Ziah Dàn (MṬZD) buatsaihtute zînga mi pawh an ni nawk a; chuti chung chuan a bu chhûng thu enin ziah zawm leh zawm loh chungchângah dik táwk lo a tam. Hei hi Editor mawhphurhna a ni ang. Thu ziak thawhtuten lo ziak dik lo deuh pawh ni se, Editor talin a lo ti dik tùr a ni a, chu chu a hnapui ber pakhat a ni ang; a ngai ngaia lo chhuah tawp kha chu a dik lêm lo a ni!

Thu leh Hla, October 2019 kha ka hmuh veleh thil tih lai dahin a bul aṭanga a tàwp thlengin ka chhiar nghâl a. Editorial aṭangin Keimahni tih thlengin thupui 12 a awm a. A thu kente hi chu ngaihnawm tak leh bengvàrthlák tak a ni deuh vek; a ziaktute pawh mi duai lo tak an ni hlawm. Mizo ṭawng ziah zawm leh zawm loh tûrah erawh chuan thupui tinah hian thai sen tùr a tam! Mizo Ṭawng Ziah Dàn bû aṭanga thlîrin hêng thu ziahte hi kan en dâwn a ni.
A kâwm hma lam chhûnga thupui 9-naah hian ‘thawh hona’ tih tùr chu ‘thawhhona’ tih a ni phawt a. Thupui 10-naah pawh ‘Vaiphei hi tu te nge?” tihah hian ‘tute’ tih záwk tùr a ni. Editorial-ah hian MṬZD zui loa ‘khawsaho, chènho, hriatthiam, chhehvêla, awmho’ tih a awm a; hêngte hi ‘khawsa ho, chèn ho, hriat thiam, chheh vêla, awm ho’ tih tùr a ni.

Thupui 2-na ‘English Poetry Ṭhan Chhoh Zêl Dàn II’ tihah hian ‘hunlaia/hunlai, phuahchawp, hmalama/hmalamah, tihdàn, tamtak, khungkhâwm, tumahin, târlang, hlaphuah/hlaphuahtu, tepawh’ tihte hi- ‘hun laia/hun lai, phuah chawp, hma lama/hma lamah, tih dàn, tam tak, khung khâwm, tu mahin, târ lang, hla phuah/hla phuahtu, te pawh’ tih tùr a ni. Thupui 3-na ‘Zosâpho Mizo Ṭawng Thiam Loh Ṭhenkhat’ tih hi a ngaihnawmin a bengvàrthlák hle a; kei pawhin ka ngaihmawh takte a ni hlawm. Hemi thupui chhûngah pawh hian ziah zawm loh tùr ziah zawm a tam viau; hêng - ‘târlang/tàrlan, hrilhfiahsak, hrethiam, awmsa, inkàwmkhâwm, thaibo, awmdàn, chhiatphah, engmah’ tihte hi - ‘târ lang/tàr lan, hrilh fiahsak, hre thiam, inkàwm khâwm, thai bo, awm dàn, chhiat phah, eng mah’ tia ziah hran tùr a ni. Heta ‘hreawm/tihreawm’ tih hi ‘hrehawm/tihrehawm’ tih tùr a ni bawk.

Thupui 4-na ‘Siamkima Saltâng’ tihah pawh hian - ‘sawitùr, hlazirna, ngaihdàn, lehhla, belhchian, vuakthlák, hrilhfiah, mimal, chhehvêl, nitein’ tihte hi - ‘sawi tùr, hla zirna, ngaih dàn, leh hla, belh chian, vuak thlák, hrilh fiah, mi mal, chheh vêl, ni tein’ tih tùr a ni. ‘Saltâng’ tih hi MṬZD bûah ziah zawm tùra tih ni mah se, ‘sal tâng’ tia ziah a dik záwk ang. Thupui 4-naa ‘chikchetna’ tih hi ‘criticism’ a sawina a nih hmêl a, thumal pakhata dah kher tum loin ‘chîk taka zirna’ ti mai sela. Thupui 4-na hi a thu an rem tâwt vàng nge inzawm lo tùr inzawm a awm nual: Akutchhuak, hmingleh, lehhla, lehngaihtuahna’ tihte hi. Thupui hnuai lawka ‘Siamkiman ‘alènna Ram’ tih pawh hi ‘Zalènna Ram’ tih tùr a ni a; phêk 19-a ‘ṭhat ak’ tih pawh hi ‘ṭha tak’ tih tùr a ni. Thumal pahnih ‘âwmhàwp’ leh ‘lemchan’ tihte hi MṬZD-a chuang rih lo a ni a; kei chuan ‘âwm hàwp’ leh ‘lem chan’ tiin ka ziak ang. 

Thupui 5-naah hian a thupuia ‘Sângsarih’ tih hi MṬZD aṭanga teh chuan ‘sâng sarih’ tih tawh záwk tùr a ni phawt a. A chhûng thûah pawh hian ‘sângsarih’ tih hi vawi 7 a awm a, vawi khat ‘sâng sarih’ tih a ni ve tlat! Hêng- ‘târlang, engpawh nise, lovang, tlângsângpuiah’ tihte hi- ‘târ lang, eng pawh ni se, lo vang, tlâng sângpuiah’ tih tùr a ni. Thupui 3-naa Isaac Zoliana ngaihmawh êm êm ṭawngkam ‘fo tawh ṭhin’ tih a awm tlat bawk!

Thupui 6-na ‘Chhinlung Mizo Pipute Lo Chhuahna’ tihah hian ‘Pipute’ tih hi Rev. Zairema chuan ‘Pi Pute Biak Hi’ tiin a hmang a; a dik zâwk mai àwm mang e! Hetah pawh hian- ‘tlângram, sawmli, huikhâwm, awmhmun, nise, hênglai’ tihte hi- ‘tlâng ram, sawm li, hui khâwm, awm hmun, ni se, hêng lai’ tih záwk tùr a ni. MṬZD-ah khân nambar ziah dàn tùrah ‘pa’ chin chauh lo chu a hranga ziah tùr tih a ni a, kha kha ennawn leh ka duh deuh tlat mai; ‘sàwm bi’ kha chu la ziah zawm ni se tih ngaih dàn ka nei. Thupui 6-naah hian ‘ṭhuihhruai’ tih hi ṭhuihruai’ tih tùr a ni lo’ng maw? Hetah bawk hian ka thu ziaha ka hman ngai miah loh ‘tin’ tih vawi 3 a hmang bawk. Phêk 25, para 2, tlar 7-a ‘em mi!’ tih hi ‘em ni?’ tih tùr a ni ang; phêk 26-a ‘Chu mi hnu’ tih hi ‘Chumi hnu’ tih tùr a ni; ‘Lal Chhînglunga’ tih pawh hi ‘lal Chhinlunga’ tih tùr a nih hmèl!

Thupui 7-na ‘Nazaret Tlangvâl Changkâng’ tih hi Pro Pastor ka nih laia ka pû Revd. C. Lianhmingthanga (L) fapa LalhruaitluangaChawngte ziah a ni; ani hi a naupan têt ata Thu leh Hla chanchinbu chhiar ṭhang a ni a; ani hian ‘v’ chuangtlai a hmang lo! Ani hian kaih tàwina (’) a hmanna ‘hê’ng’ leh Setana’n’ tih hi kaih tàwina tel loa ‘hêng’ leh ‘Setanan’ tih mai hi a dik thoah ka ngai; Setana’n a tih zawm chiahah ‘Isuan’ a ti leh tho si. Hêng- ‘inthlêmthlu, duhzâwng, duhkhawp, Siamṭhatna, hriatchhuah, thuhran’ tihte hi- ‘inthlêm thlû, duh zâwng, duh khawp, Siam ṭhatna, hriat chhuah, thu hran’ tih tùr a ni. Ani pawh hian a tel loa awm theih ‘tin’ vawi khat a hmang ve bawk!

Thupui 8-na ‘LT MUANA KHIANGTE LEH A HLATE’ tihah pawh hian, ‘lungkuai, kaisâng, huntàwp, hunlaia, chubâkah, awmho, timi, chutihlaiin, nunhlui, târlang, awmdàn, Siamtharlehna, lêmlo’ tihte hi- ‘lung kuai, kai sâng, hun tàwp, hun laia, chu bákah, awm ho, ti mi, chutih laiin, nun hlui, târ lang, awm dàn, Siam thar lehna, lêm lo’ tih tùr a ni. Thupui 8-ah hian hawrawp bichilh lutuk te, chhut sual hrim hrim te a awm nual. Phêk 32-a ‘khurèl, inngaizàwnna’, phêk 32-a ‘thisiam’ tihte hi hawrawp kim lo a ni ang. Phêk 33 hnuai lama ‘tlangvâl ve ta fam’ tiha ‘ta fam’ tih hi kei chuan ‘na fam’ tiin ka hmang ṭhin; ‘ziakfung’ tih pawh hi ‘ziak fung’ ti ta záwk ila!

Thupui 9-na ‘Ziak Mite Hamṭhatna leh Thawhhona Chungchâng’ tih ziaktu K. Remruatfela hi dàn thiam, la naupang deuh ni mah se, thu ziah lama inhmang tak, thil chîk mi tak a ni; a thu ziah pawh hi kei, thu ziah lama inhmang  ve bawk chuan a dik tih ka hria. Ani hian thu bul ṭanna ni si loah ‘Lehkhabu’ tiin vawi 5 lai a ziak! Hêng- ‘Chutihlai, Ziakmi/ziakmite, paltlang, tehrêng, hunbi, ngaihchàn/ngaihchãng, kalta, tlahniam, intêlkhâwmte, thutlûkna, thawhhona, haichhuahna, ngaihdàn, ṭanho, midang’ tihte hi- ‘Chutih lai, Ziak mi, ziak mite, pal tlang, teh rêng, hun hi, ngaih chàn, kal ta, tla hniam, intêl khâwm, thu tlûkna, thawh hona, hai chhuahna, ngaih dàn, ṭan ho, mi dang’ tih tùr a ni. K. Remruatfela hian tûnlaia mi tam takin an hman uar ták viau ‘felfai’ tih hi vawi 3 a hmang a; kan hmang ta rau rau a nih pawhin ‘fel fai’ tih ni záwk se; kei chuan ka hmang ngai lo hrim hrim! Ani pawh hian ‘tin’ tih hi a pumpelh thei bîk lo, vawi 4 lai a hmang nia! Thumal ziah zawm tûr ziah zawm loh- ‘chhut tîr, chhuah sak, mi ten, lák sak’ tih a awm a; chhut sual hrim hrim- ‘inkaiihhruaina, siamr em (siam rem), ṭhut ghettu’ tih a awm bawk. Chawlhbûk tih hi chawlh bûk tih ni bawk se.

Thupui 10-na ‘Vaiphei Hi Tu Te Nge” tihah hian zawhna (?) dah àwm tak a ni a; ‘Tu Te’ tih pawh hi ‘Tute’ tih tùr a ni ang. ‘Vaiphei ho’ tih hi ‘Vaipheiho’ tih tùr a ni bawk ang. Hêng- ‘tûnhma, pipu, niàwm, mimal, Chubákah, lolûtin, Chulaia, târlang, tàrlanna, ruhro, hmingpum, chupa, sawikhâwmah, ala, sawmthum/sawmli’ tihte hi- ‘tûn hma, pi pu, ni àwm, mi mal, Chu bákah, lo lûtin, Chu laia, târ lang, tàr lanna, ruh ro, hming pum, chu pa, sawi khâwmah, a la, sawm thum/sawm li’ tih tûr a ni. Thupui 10-ah hian chhut sual a awm nual bawk: ‘khua a, in chhuang, lal ten/lal te, hmasa tu, lal tîr’ tihte hi ziah zawm tùr a ni. Phêk 48-a ‘pêm bo mahse’ tih leh phêk 49-a ‘rawn bei mahse’ tihah hian ‘mahse’ ti loin ‘mah se’ tih tùr a ni. He thu ziaktu pawh hian ‘tin’ a thlah thei bîk lo, vawi 6 zet a hmang! ‘Ramri’ tih hi kan ziah zawm ṭhin tak ná a, ‘ram ri’ tih hi a dik záwk hmèl! 

Thupui 11-na ‘Thu leh Hla Lam Chanchin Ngaihnawm’ tihah pawh hian ‘ziakmi, hriatreng, dinglai, thlitfìmna’ tihte hi ‘ziak mi, hriat reng, ding lai, thlit fìmna’ tih tûr a ni. Ziah zawm tûrte chu- ‘hnaih chilh, chhuah hote’ tih hi- hnaihchilh, chhuahhote’ tih tùr a ni. Ṭawngkam pakhat ‘Moderator dinglai’ tih hi kan hman ngai loh a ni; Moderator ṭang lai chu ‘Moderator’ kan ti mai a, dinglai/ṭanglai tih a ngai lêm lo; Moderator hlui erawh chu Ex-Moderator tih a ni ṭhin.
A tâwp ber ‘Keimahni’ tihah pawh hian ‘Ṭhutkhâwm/ṭhutkhâwmna, dinglai, thawhhláwk, biakràwn’ tihte hi- ‘Ṭhut khâwm/ ṭhut khâwmna, ding lai, thawh hláwk, biak rawn’ tih tùr a ni ang.

Thu leh Hla, October 2019-ah hian ‘maithei’ tih hi vawi 6 ngawt hman a ni a; kei erawh chuan sâp ṭawnga ‘perhaps’ tihna pawh ni se, ‘mai thei’ tih hlîrin ka ziak ṭhin! Field ko tlânga ‘A Team’ nih hi a awl hle a; kei pawhin thiam ber ang ziazângin kei aia thiam záwkte thu ziah ka han ching kual vêl a; ka ṭan chhan erawh chu MLC buatsaih, Mizo Ṭawng Ziah Dan (Revised & Enlarged, Third Edition, 2016) a ni deuh ber. MṬZD pawh hi enawn a hun leh tawhin ka hria. ‘Ti’ (verb) hi thu hma bet (prefix)-a ngaia a dawta thu nèn ziah zawm tùr tihah pawh hian ngaih dàn thar ka nei ta tlat mai a; tùna ka thu ziahah pawh hian ka ngaih dàn thar chu zàwmin ‘ti dik, tih dik’ tiin ka hmang ta záwk!