Revd Chuauthuama

Guest writer

Revd Chuauthuama

THUTHLUNG HLUI BU 39 LO NIH DAN

Juda-ten ‘Thuthlung Hlui’ hi ‘TaNaK’ an ti a; chu chu ‘Torah, Nebi’îm uKethubîm’ hawrawp bul lâk khâwm TNK kârah vowel ‘a’ an dah a ni; Kethubim bula ‘u’ hi thu zawmna ‘leh’ (and) tihna a ni. Juda-ten Tanak chu bu 24-ah an chhiar a. Dàn 5, Zàwlneite 8, Thuziakte 11 an ti. Keini’n bû 2-a kan chhiar 1&2 Samuela, 1&2 Lalte, 1&2 Chronicles, Ezra-Nehemia leh Zàwlnei tê 12 hi bu khat ṭheuhah an chhiar a. Josephus-a’n bu 22 angin a chhiar ve thung a; Roréltute-ah Ruthi, Jeremia-ah Ṭah Hla a behtír a, Hebrai a, aw, b (consonant) 22 zâta chhiar a duh vàng a ni ang. Juda-ten zàwlnei lehkhabu an tihte chu zàwlnei hmasa 4 - Josua, Roréltute, Samuela (1&2), Lalte (1&2) leh zàwlnei hnuhnung 4 - Isaia, Jeremia, Ezekiela leh Sàwmpahnihte a ni. Daniela hi zàwlnei zíngah an telh lo a; zàwlnei lehkhabute an pawm fel lai khân Daniela hi ziah a la ni lo a ni ang.

Inrinni hmasa 18.1.2020-ah khân Jamnia Council chungchâng ka rawn ziak a; Juda-ten Jamnia Council-ah Tanakh chu an pawm fel angin kan sawi kha. Juda-ten kum AD 90 vélah Tanakh chu pawm fel tawh mah se, Kristianten Juda-te Bible chu an pawm nghâl vek tihna a ni lo. Thuthlung Thar hunah khân Grik ṭawnga Thuthlung Hlui lehlin Septuagint (LXX) kha an hman tlánglàwn tak a ni a. Thuthlung Hlui aṭanga Paula’n a sawi chhàwn réng réng kha Hebrai Bible-a mi ni loin Septuagint aṭanga lák a ni deuh vek. Thuthlung Thar ziaktu dangte pawh khân Grik ṭawnga ziah Apocrypha leh Pseudepigrapha bûte kha an hre ṭhang hle a nih a rinawm.  Entír nân- Juda 1.9-a Mikaela leh Setana’n Mosia ruang an inchuh thû pawh kha Assumption of Moses (Testament of Moses) bûa mi a ni. Juda-ten Tanakh an pawm fel hnûah Kristianten Thuthlung Hlui an pawn chin chu tih fel lohin hun rei fê a la awm zui a ni.

Kristianten Thuthlung Hlui an pawm chu a thuhmun vek lo a; a indawt dàn pawh a inang vek lo. Catholic-in bu 46 an pawm a, Eastern Orthodox (Orthodox Catholic Church) leh Oriental Orthodox-in bu 49 an pawm a; Protestant-te erawh chuan bu 39 chauh an pawm thung. Protestant pawm bu 39 hi Hebrai Bible bu 24 nèn a thuhmun chiah a; a zât danglam chhan chu Samuela, Lalte, Chronicles leh Ezra-Nehemia leh Zàwlnei tê 12-te hi Juda-ten bu khat veka an chhiar vàng a ni. 

Kohhran Pate zíngah Origen-a (AD 184–253) kha Thuthlung Hlui bû engte nge tih ziak hmasa ber a ni a. Ama ziah tak chu hmuh tùr a awm lo a; mahse Eusebius-a’n (AD 260–340) Origen-a sawi dàn chu a lo ziak hlauh a (Ecclesiastical History vi.25). Origen-a sawi anga Thuthlung Hlui bu 22-te chu:–Genesis, Exodus, Leviticus, Numbers, Deuteronomy, Josua, Rorêltu & Ruthi (bu 1), Samuela (bu 1), Lalte (bu 1), Chronicles (bu 1), Ezra-Nehemia (bu 1), Sam, Thufingte, Thuhriltu, Hlate Hla, Isaia, Jeremia & Ṭha Hla & Lehkhathawn (bu 1), Daniela, Ezekiela, Joba, Estheri, Makkabia (bu 1). Origen-a’n Zàwlnei tê 12 a ziak tel lo hi an ziah chhàwnnaah an hmaih palh a nih a rinawm. 

Origen-a dawtah chuan Alexandria khaw Bishop Athanasius-a (AD 296–373) kha Thuthlung Hlui lehkhabu engte nge tih ziaktu a ni leh a. Athanasius-a’n kum AD 367-a Easter Sunday lehkhathawnah Thuthlung Hlui lehkhabu leh tûna Thuthlung Thar lehkhabu 27-te hming hi a ziak chhuak a. Thuthlung Hlui bû a sawite chu:- Genesis, Exodus, Leviticus, Numbers, Deuteronomy, Josua, Rorêltute, Ruthi, Lalte Bu 4, a hmasa 2 bu khata chhiarin, a hnuhnung 2 bu khata chhiarin, Chronicles bu khata chhiarin, Ezra-Nehemia, bu khata chhiarin, Sam, Thufingte, Thuhriltute, Hlate Hla, Joba, Zawlnei tê 12 bu khata chhiarin, Isaia, Jeremia & Ṭah Hla & Jeremia Lehkhathawn & Baruka, bu khata chhiarin, Ezekiela leh Daniela. Lalte bu 4 tih hi 1&2 Samuela leh 1&2 Lalte hi a ni. 

Athanasius-a’n Estheri bû a telh lo hlauh! Chutih laiin Bible-a pawm ni lo, Paten inkaihhruaina atân chhiara ṭha an tih lehkhabu pasarih a sawite chu- Solomona Finna, Siraka, Estheri, Judithi, Tobita, Sàwmpahnihte thu zirtîr (Didakhe) leh Beràmpute a ni.

Kohhran inkhâwmpuiin Thuthlung Hlui lehkhabu pawm tùr a sawi hmasak ber chu Council of Rome (AD 382)-ah a ni a; Council of Rome chu Pope Damasus I (AD 305–384) hun laia neih a ni. Pope Damasus I hi Latin 
ṭawnga Bible letling tùra Jerome-a tírtu kha a ni. Council of Rome-in Thuthlung Hlui lehkhabu a tàr lanah tûna Thuthlung Hlui lehkhabu 39-te hi tel vek angin ngaih theih a ni a; lehkhabu dang panga-Siraka (Ecclesiasticus), Tobita, Judithi, 1&2 Makkabia te pawh a tel. 

Council/ Synod of Hippo (AD 393)-ah Bible-a lehkhabu pawmte puan chhuah leh a ni a; Thuthlung Hlui bûte chu hetiang hian ziah a ni:- “Genesis, Exodus, Leviticus, Numbers, Deuteronomy, Josua, Roréltute, Ruthi, Lalte bu 4, Chronicles bu 2, Joba, Sam, Solomona lehkhabu 5, Zàwlnei lehkhabu 12, Isaia, Jeremia, Ezekiela, Daniela, Tobita, Judithi, Estheri, Ezra bu 2, Makkabia bu 2” tiin. Lalte bu 4 chu 1&2 Samuela leh 1&2 Lalte a ni. 
Augustine-a sawi dàn chuan Solomona lehkhabu 5-te chu Thufingte, Thuhriltu, Hlate Hla, Solomona Finna (Wisdom) leh Siraka (Ecclesiasticus) te a ni a. Ezra bu 2 chu Ezra & Nehemia a ni a; Makkabia bu 2 chu 1&2 Makkabia a ni. Jeremia Ṭah Hla hi a hrana sawi lan a nih loh avàngin Jeremia-ah an behtír a ni ang; chutiang chu a nih chuan tûna Thuthlung Hlui bu 39 hi a kim chiah ang a; a bâkah lehkhabu paruk-Solomona Finna, Siraka, Tobita, Judithi leh 1&2 Makkabia a la tel bawk.

Council of Carthage, August 28, AD 397-ah Bible-a pawm tùr lehkhabute chu puan chhuah a ni leh a. Thuthlung Hlui bute chu:- “Genesis, Exodus, Leviticus, Numbers, Deuteronomy, Josua, Roréltute, Ruthi, Lalte bu 4, Chronicles (Paraleipomena) bu 2, Joba, Sam, Solomona lehkhabu 5, Zàwlneitê lehkhabu 12, Isaia, Jeremia, Ezekiela, Daniela, Tobita, Judithi, Estheri, Esdra bu 2, Makkabia bu 2” a ni. 
Council of Carthage, AD 397-in Thuthlung Hlui lehkhabu a sawite hi Council of Hippo (AD 393)-a mi nèn khân a thuhmun deuh reng a. Lalte bu 4 chu 1&2 Samuela leh 1&2 Lalte a ni a; Solomona lehkhabu 5 chu Thufingte, Thuhriltu, Hlate Hla, Solomona Finna leh Ecclesiasticus (Siraka) a ni ang. Jeremia hian Ṭah Hla a keng telah ngai ila; Esdras bu 2 chu Ezra & Nehemia a ni. Tûna Thuthlung Hlui lehkhabu 39 hi a kim a; lehkhabu dang paruk Tobita, Judithi, Solomona Finna, Siraka leh 1&2 Makkabia a tel a ni.

Council of Carthage (AD 397) hnûah chuan kum 1150 dâwn lai chu kohhran inkhâwmpuiin Thuthlung Hluia pawm tùr chin chungchângah eng mah puan thar a nei ta lo. Kum AD 405-ah Jerome-a Vulgate lehlin chu tih chhuah a ni a; Thuthlung Hluiah lehkhabu 46 a awm. Tûna Thuthlung Hluia tel lo, Jerome-a’n a lehlin telte chu bu 7-Tobita, Judithi, Finna (Wisdom of Solomon), Siraka (Ecclesiasticus), Baruka, 1&2 Makkabia a ni a; hêng bákah hian Apocrypha lehkhabu 3 - Manasea ṭawngṭaina, 3&4 Esdra a tel bawk. 

William Tyndale-a’n (1494–1536) sâp ṭawngin Bible a letling a; Thuthlung Thar a zo hman a; Thuthlung Hlui erawh chu a chanve vêl chauh a zo hman tihin October 6, 1536-ah khân tih hlum a ni a. William Tyndale-a Bible lehlin chhuah hnûa English Bible tih chhuahte chu-Miles Coverdale (1535), The Great Bible (1539), Geneva Bible (1560), Bishop’s Bible (1568), Authorised Version (1611-King James Version, KJV an ti bawk) te a ni a. Catholic lehlin Douay-Rheims Version Thuthlung Thar (1582), Thuthlung Hlui (1610) a awm bawk. Douay - Rheims Version-ah chuan apocrypha lehkhabu 7-te chu lehkhabu dangte nèn dah pawlh a ni. 

English Bible lehlin hmasakahte khân Hebrai Bible leh Grik Thuthlung Thar bûte chu hman berah an neih a nih pawhin Jerome-a lehlin Latin Vulgate-ah an innghat thui hle a. Chutiang a nih dàn ti chiangtu pakhat chauh thur chhuak ila. Luka 23.33-a Isua khen behna hmun chungchângah Vulgate-ah chuan Latin ṭawnga ‘lu ruh’ tihna ‘Calvariae’ hman a ni a; chu chu English Bible hmasate khân an la chhãwng vek a. Authorised Version ennawnna Revised Version (RV–1885)-ah erawh kha chuan Latin ‘Calvariae’ hmang loin Grik thumal ‘kranion’ letlinna ‘Lu ruh’ tih a ni ta a. Chuvàng chuan alãwm mi ṭhenkhatin Authorised Version (AV/KJV) hi a dik bík an lo tih ták ni! Kum 300 dâwn lai AV/KJV chu mipui rinpui ber Bible a nih tákah chuan chumi mila hla phuah, ‘Kalvari’ telna a lo tam hman hle a; thinlungah ‘Kalvari’ hi a lo tla nghet hman hle a ni ber. “Aw tlâng mâwi Golgotha” tih emaw “Âw tlâng mawi Lu ruh” tih emaw ai chuan “Âw tlâng mâwi Kalvari’ tihin kan thinlungah hmun a luah nghet ta zawk a ni. 

Protestant-ten Thuthlung Hlui lehkhabu 39 chauh an lo pawm chhan chu Martin Luther-a vàng a ni. Luther-a Bible bu kim chu kum 1534-ah tih chhuah a ni a; Luther-a Bible-a Thuthlung Hlui chu Latin Vulgate-ah innghat loin Hebrai Bible-a innghat a ni. Luther-a Bible-ah chuan Catholic Bible-a tel lehkhabu pasarih - 1&2 Makkabia, Judithi, Tabita, Baruka, Siraka & Finna, Estheri & Daniela thu belhte chu a tel ve lo a; Thuthlung Hlui chu bu 39 chiah a ni; chûngte chu Hebrai Bible-a mi nèn thuhmun a ni. Hei hi Protestant Bible (Thuthlung Hlui) thliar fel tákna chu a ni a; keini pawhin kan pawm Thuthlung Hlui bu 39 innghahna pawh a lo ni ta. 
(Note:- Kâr hmasaa ka thu ziah paragraph pahnihna thu hmasa ber kha, “Mi thiam zînga Jamnia Council a awm rin loh thu vawrh hmasa deuh ber chu W.M. Christie (1925) a ni a,” tih tùr záwk a ni).