Guest writer
Revd Chuauthuama
THUTHLUNG THAR PAWM A NIH DAN
Kár hmasaah (25.1.2020)-ah khán Thuthlung Hlui pawm a nih dàn kan sawi tawh a; tûn ṭumah chuan Thuthlung Thar pawm a nih dàn kan sawi ve thung ang. Thuthlung Thar huna an Bible chu Thuthlung Hlui chin chauh hi a ni a; Isua Bible pawh kha Thuthlung Hlui hi a ni. Hetiang hi a nih chhan chu khatih lai khán Thuthlung Thar hi ziah a la ni lo.
Isua zirtírte khán Isua chanchin kha an sawi ṭhin ngei mai a; mahse a chanchin ziaka dah tumna an nei lêm lo. A chhan eng emaw zát a awm ang:- (1) Isua kha lo kal leh thuai tùra an rin avàngin a chanchin ziah ngai an ti lo. Ringtu hmasate réng réng khán Isua kha an dam lai ngeia lo kal leh hman tùrin an ring hlawm a ni. Paula ngei pawh khán, “Keini Lalpa lo kal thlenga nunga lo la awm rengate hian muhìl tawhte chu kan lehkhalh tawp lo ang,” a ti (1 Thes 4.15). (2) Anmahni zirtírte ngei kha lehkhabu nung an ni a; Isua kha mita hmutu leh a thusawite pawh benga hretu an ni. Anni báka Isua chanchin hre chiang an awm lo. Petera pawhin, “Keini zawng thil kan hmuh leh kan hriatte kha sawi loin kan awm thei lo,” a tih kha (Tirh 4.20). (3). Isua zirtírte kha mi mãwl leh lehkha thiam lo deuh vek an ni a; an tân ziaka Isua chanchin dah chu thil awlsam a ni lo. An zínga lehkha thiam deuh ber chu Levia (Matthaia) a ni a; ani chuan Isua lo kal leh ták mai lohah chuan a zirtírtu chanchin chu a ziak ta a ni. (4) Khatih lai khán mi thiamte ruaiin lehkha an ziahtír ṭhin a; lehkha ziahtír man a to êm êm a. Isua zirtírte kha mahni thil neih zawng zawng kalsana Isua zui ta kha an ni a; mi dang lehkha ziak thiam ruai tùrin an sum leh pai neihin a tlin lo. (5) An sum leh pai neihin mi dang lehkha ziak thiam rawih chu lo tlin teh réng pawh ni se, khatih lai khán lehkha man a to êm êm a; Isua zirtír mi rethei tak tak tân chuan lehkha man neih a harsa a, an tlin lo a ni. (6) Juda-te kha ṭawngkâa thu inhlan chhàwn lamah an chak hle a; an hriat rengnate pawh a ṭha a. Hmasáng
aṭangin ṭawngkâa thu inhlan chhàwn hi an tih dàn a ni ve hrim hrim bawk. Héngte avàng hian Isua zirtírte ngei pawh khán an hotupa chanchin leh a thusawite chu ṭawngkáa sawi chhãwngin harsa chung chunga ziakin an dah ta rih lo a ni.
A nih leh eng vàngin nge tlai khawhnu deuhah Isua chanchin chu an ziah leh ták si? Hei hi zawhna pawimawh tak a ni a; a chhan eng emaw zát a awm thei ang. (1) Isua kha an beisei leh rin angin a lo kal leh ta mai si lo a; hun a lo kal zél a, Isua chanchin sawi dàn hrang hrang a lo awm ṭan a; chuvàngin ziaka dah a lo ṭûl ta a ni. (1) Isua zirtírte ngei pawh chu an lo thi ṭhen ta zêl a; kum AD 70 hnu lamah phei chuan Johana chauh chu a dam chhun a ni ta a. Mit ngeia Isua hmûa a thusawi benga hriate an lo thih ṭhen tákah chuan a chanchin chu ziaka dah a lo ngai ta a ni. (3) Kristian hmasate kha Chanchin Ṭha hrilin hmun hrang hrangah an kal a. Isua chanchin chu Chanchin Ṭha hrilna atân a pawimawh si a; chuvàngin Chanchin Ṭha hriltute hman tùrin Isua chanchin ziah a lo ngai ta a ni. (4) Zirtírna dik lo a lo awm ṭan a; Isua chanchin ngei pawh chu sawi dàn hrang hrang inang lo tak tak a lo awm ta a. Chuvàng chuan zirtírna dik lo laka invèn nân Isua chanchin dik taka ziah a lo ngai ta a ni. (5) Isua chanchin chu Palestina piah lamah hril darh a lo ni ta a. Rom lalram chhûngah khân lehkhabu ziah hi thil pawimawh tak a lo ni a. Rom-ho chuan an chhiahhlawhte chhawrin thu ziak dah ṭhat an chíng a; lehkhabu dahna (library) ṭha tak tak an nei a. Chanchin Ṭhain Palestina ram a lo pelh tákah chuan lehkhabu ngai sáng zíngah an lo khawsa a; anni pawhin Isua chanchin ziaka dah chu ṭûl an ti ve ta a ni.
Chanchin Ṭha bûte ziah hun hi tûn hma aiin tûnah chuan an ring tlai deuh vek tawh a. Catholic mi thiam tak Raymond E. Brown-a ngaih dàn chuan- Marka AD 68-73; Matthaia AD 80-90; Luka AD 85 vêl; Johana AD 80-110 a ni. Marka ziah hi Matthaia leh Luka’n an la chhãwng tam hle. Marka ziakah châng 661 a awm a; Matthaia ziakah châng 1068 a awm a; Luka ziakah châng 1149 a awm a. Matthaia’n Marka ziak châng 606 chu a la chhãwng a; Luka’n châng 320 a la chhâwng a. Matthaia’n Marka ziak châng 55 a lák chhàwn loh zînga châng 31 chu Luka’n a la chhãwng thung a. Marka ziaka châng 24 chauh chu Matthaia leh Lukan an lák chhàwn miah loh a ni. Matthaia’n Marka ṭawngkam 51% a la chhãwng a; Luka’n Marka ṭawngkam 53% a la chhâwng bawk.
Chanchin Ṭha bu hmasa 3-te hi thlìrna thuhmuna thlír tlâng an nih avàngin ‘Synoptic Gospels’ an vuah. Isua chanchin an sawiin Galili biala a rawng bàwlna an sawi ber a; Jerusalem-ah kalhlén kût vawi khat hmang tùra a kal chu an lo man a, kraws-ah an khéng bet ta a ni. Chanchin Ṭha Johana ziak hi chu a tla hrang hle a. Isua chanchin a sawiin Jerusalem-a a rawng bàwlna a ziak tam a; Galili ram a tlawh zeuh zeuh a. Kalhlén kût pawh vawi 3 a hmang a; a vawi thumna tùrah lo manin krâws-ah an khéng bet ta a ni. Johana ziah aṭang hian Isua rawng bàwl chhûng pawh kum 3 anga chhût theih a ni.
Paula lehkhathawnte hi Chanchin Ṭha bûte ai chuan ziah hmasak an ni a; hêngte hi lehkhathawn pângngai an ni a. Paula khán, “Khawi nge Pathian lehkhabu tùr ka’n ziak teh ang,” ti-a ziak a ni lo; an hun tawnga thil pawimawh sawiin kohhran leh mi mal hnénah lehkha a thawn a ni záwk. Philemona hnéna lehkhathawn phei hi chu tûnlai ang chu ni se, a mobile phone a phawrh ang a, hun rei lo te chhûngin a sawi duh zawng zawng chu a sawi zo vek ang. Engtin nge Paula lehkhathawnte chu lák khâwm a lo nih? Kum AD 90 vêlah khân Luka’n Tirhkohte Thiltih hi a rawn ti chhuak a; chutah chuan Paula chanchin a langsàr ber a. Chutih lai chuan Kristiante pawhin Paula kha an theihnghilh nual tawh ang. Tirhkohte Thiltih an han chhiar aṭang chuan Paula kha an hre chhuak thar leh a; a lehkhathawn an kawlte kha thûl mawng aṭangin an phawrh chhuak a, an khawn khâwm ta a ni ang. Chutianga an lák khâwmna hmun ni-a an ngaih chu Ephesi a ni. Chutih lai chuan Chanchin Ṭha bûte leh Paula lehkhathawnte ngei pawh chu Bible ang takin an la pawm lo; Kristiante inzirtír nân erawh chuan lehkhabu ṭangkai tak a ni. Lehkhathawn dangte pawh hi khatih lai khân a lo awm ve tawh hlawm bawk a.
Thuthlung Thar bûte hi ziah vek a nih hnûah pawh Bible atân pawm nghâl vek an ni lo. Thuthlung Thar pawm a lo nihna kawnga bul ṭanna chu Marcion-a (AD 85–160) a ni. Marcion-a chu gnostic zirtírna pawmtu a ni a; Paula kha a ngai sáng uchuak deuh a. Paula’n dàn a sawisèl avàng khân Thuthlung Hlui a beihnaah ngaiin Thuthlung Hlui a hnâwl vek a. Bible atân a pawmte chu Chanchin Ṭha Luka ziak leh Tirhkohte Thiltih leh Paula lehkhathawnte chauh a ni a; chûngah pawh chuan Thuthlung Hlui thu lák chhuahte chu a paih vek a ni.
Kum 1740-a L.A. Muratori-a’n hmànlai thu ziak hlui, AD 170 véla mi a hmuh chhuah, a hming cháwia ‘Muratorian canon’ an tih tákah chuan Thuthlung Thar lehkhabu zîngah hêngte hi telh a ni:- Matthaia, Marka, Luka, Johana, Tirhkohte Thiltih, 1&2 Korinth, Ephesi, Philippi, Kolossa, Galatia, 1&2 Thessalonika, Rom, 1&2 Timothea, Tita, Philemona, Juda, 1&2 Johana leh Thupuan. Héng bákah hian Solomona Finna leh Petera Thupuan a tel tlat! Thuthlung Thar lehkhabu tel lote chu- 1 &2 Petera, Jakoba, 3 Johana leh Hebrai te a ni.
Lo kai tãwi ta mai ila; tûna Thuthlung Thar bûte kim veka ziah chhuahna hmasa ber chu kum AD 367-a Alexandria khaw Bishop Athanasius-a Easter Sunday lehkhathawnah khân a ni a; a ziah dàn indawt chu hetiang hi a ni:- Matthaia, Marka, Luka, Johana, Tirhkohte Thiltih, Jakoba, 1&2 Petera, 1, 2&3 Johana, Juda, Rom, 1&2 Korinth, Galatia, Ephesi, Philippi, Kolossa, 1&2 Thessalonika, Hebrai, 1&2 Timothea, Tita, Philemona leh Thupuan.
Hemi hnûa kohhran inkhâwmpuiin Thuthlung Thar lehkhabute a pawmna hmasa ber chu Council of Rome (AD 382)-ah khân a ni a; chumi hnûah chuan Council of Hippo (AD 393)-ah khân pawm nawn leh a ni. Council of Hippo-a Thuthlung Thar bû hming an ziah indawt dàn chu:- Chanchin Ṭha bu 4, Tirhkohte Thiltih, Paula lehkhathawn 14, Petera lehkhathawn 2, Johana lehkhathawn 3, Jakoba lehkhathawn 1, Apostol Juda lehkhathawn 1, Thupuan 1.
Khatih lai khán Hebrai hi Paula thawnah an la ngai a; tûnah erawh chuan Hebrai thawntu tak hi hriat lohah ngaih a ni ta a; Origen-a’n “Hebrai ziaktu chu Pathian chauhin a hria,” tih bák sawi theih a ni lo.