Revd Chuauthuama

Guest writer

Revd Chuauthuama

TABOR TLÂNG vs HMÊL DANGLAMNA TLÂNG

Kum 1992-ah khân Mizoram sawrkar hma láknain mi 29-in Ram Thianghlim an zuk tlawh a; an zînga pahnih chuan an zin chanchin chu lehkhabûin an chhuah nghe nghe a. Lehkhabûa chhuahtu pakhat zâwk chuan Isua thlàn chu “a dung ft 5, a vâng ft 2, a sàn zâwng ft 3” tiin chiang takin a ziak a. St. George’s College, Jerusalem-a kan zir lai (1990) khân Isua thlàn hi tlawh fo mah ila, ka lo teh bîk hauh lo mai a; ft 5x2x3 tih erawh chu dikin ka ring lo. 

Isua thlàn ft 5x2x3 titu khân a teh bîk lo a, kawngkâ aṭangin an va thlîr hman chauh a ni tih an zînga kal ve pakhatin a sawi a. Isua thlàn chu teh lo mah se, lehkhabu a chhiar pakhatah chutiang chuan a inziah vàng a lo ni a. Chu lehkhabu ‘touris guide hmingthang tak’ a tih Emmanuel de Han-a ziah ‘Our Visit to Israel’ a ni a; vawi 17 chhut nawn tawh a nih thu a sawi bawk. Kum 1998-a Jerusalem ka tlawh leh ṭum khân Isua thlàn an tih chu ka teh ta a, a dung ft 6.3, a vàng lam ft 3½, a sàn lam ft 2 a lo ni záwk a.

Hetianga ka finfiah duh kher chhan chu Isua thlàn ft 5x2x3 titu khán duh táwk ta mai loin Zakaia chanchina “amah lah a tãwi si a” tih kha “Isua kha a tãwi zâwka chu a ni ang, Isua hi pa tê fel rèn ràwn pawh ni se, eng nge pawi?” tiin a sawi zawm ta zêl a. Bible sawi fiah dàn dik táwk loah mi a hruai thei dâwna ka hriat avàngin finfiah ngei ka duh a. A nihna takah chuan Church of Holy Sepulchhre chhûnga Isua thlàn ti-a an dah, tûna mi khu kum 1810 hnu lama dah chauh a ni a; Isua len leh len loh a hril lo a; entîrna (symbol) atâna an dah mai a ni.

Kâr hmasaa ka sawi tawh ang khân Ram Thianghlima zin hi sum nei tân chuan a harsa tawh lo. Tûnah chuan zinna ngaihtuahpuitu ‘travel agents’ an awm ta nual a; kum tin vawi 4/5  lai pawh a huhoin an zintîr thei tawh a. Chutianga zinna ngaihtuahsaktu pakhat chuan TV-ah an rawn chhuah ṭhin a; an hmun tlawh tûr zîngah chuan ‘Hmêl danglamna tlâng’ tih chu a tàwp lamah an rawn telh a; tlâng an rawn tihlan erawh chu ‘Tabor tlâng’ a ni thung. 
Tabor tlâng hi mûm pul mai, a bul phaizâwl aiin metre 575 (ft 1843)-a sâng chauh a ni. Tlâng hlãwm lian tak, fâr thinga khat, fâr thing hnuai thelh hun chu fianrial ṭawngṭaina hmun atân a ṭha kher mai. Tabor tlâng bulṭhutah chuan khaw lian ve angreng tak Deboriah a awm a, rorêltu Debori hming châwia phuah a ni.

Tabor tlâng chhîp kawng hi a chhoh bâkah a têt avàngin Bus an tlantîr zen zen lo a. Tlâng tlâk lampang bulṭhut aṭangin motor kawng a chho a, a kual kãwi nasa hle; chutiang kual kâwi chu hmun 13 emaw a awm a. Tlâng bulṭhut aṭangin taxi-in tlâng chhîpah chuan làwn theih a ni a; kêa kal duh tân pawh a hahthlâk deuh náin thang rei a ngai vak lo. Mi pângngai tân chuan minute 30 vêlah chuan tlâng chhîp chu thlen theih a ni. 

Tlâng chhîp han thlen chuan vei lamah Greek Biak In a lo awm a; ngîl taka kalin hma lamah Franciscan Biak In a lo awm thung. Franciscan Biak in sîrah chuan Church of St. Elijah a awm a; kum 1911-a sak kha a ni. Hetah hian Melkisedeka pûk an tih pawh a awm a. Hun laihãwl vêla thawnthûah chuan he hmun hi Abrahama râl ûm lo hâwng lam Melkisedeka’n a lo hmuahna hmun a ni an ti (cf. Gen 14:17-20); Jerusalem khua nèn a inhlat êm avàngin hei hi a dik a rinawm lêm lo.

Hmêl danglamna biak in (Church of Transfiguration) an tih chu kum 1924-a sak a ni a; Israel rama biak in mâwi ber pakhata ngaih a ni. Maichàm awmnaah chuan sîr khatah Elija Chapel a awm a; a sîr lehlamah Mosia Chapel a awm a. A laiah Isua lem ziak a awm bawk. He biak in ding lamah hian Franciscan puithiamho chènna in a awm nghâl a.

Tabor tlâng hi Thuthlung Hlui hun aṭangin pawimawh tak a ni ṭhin. He tlâng hi Ror 4:4-16-ah khân sawi lan a ni. Debori leh Baraka te khân Hazor khua an hneh ṭum chanchin ziahnaah khân he tlâng hi a lo lang; chu chu kum 1125 BC vêl a nih hmèl hle. He tlângah hian ring lo miten pathian an lo be tawh ṭhin (Hos 5:1). Kum 218 BC-ah khân he tlâng chhîpah hian Aigupta sipai inkulh chu tlâng bulṭhuta awm Suria sipaiten chau ang taka lang derin an bum thla a, an tlâwm phah dër a. Kum AD 67-ah khân Juda sipai Josephus-a hruai chu Rom sipaihoin an bum thla tawh bawk.

He tlâng hi Byzantine (AD 330 hnu lam) hun aṭang khân ‘Isua hmêl danglamna tlâng’ tia sawi ṭan chauh a ni.  Mi thiamte chuan hmêl danglamna tlâng dik tak chu Hermon tlâng a nih an ring zâwk; ṭhenkhat erawh chuan Jerusalem chhaka Olive tlâng chu hmêl danglamna tlângah an puh bawk. Isua hmêl danglam chanchin Matthaia ziah dàn chuan Olive tlâng chu ni theiin a lang lo.

Church of Tranfiguration sak hun chu 1919–1924 kha a ni. Kan sawi tawh angin Tabor tlâng hi a nuam a; Catholic puithiam Franciscan-hoin Isua hmêl danglam hriat rengna (symbol) atân biak in ‘Church of Transfiguration’ an lo sa bawk a. Chuvàng chuan khualzinte tân tlawh ngei chi a ni a; Tabor tlâng hi hmêl danglamna tlâng a ni ngei tihna erawh chu a ni lo ang.

Hmêl danglamna thlen hma khân Isua chanchina ngaihnawm ber pakhat thil a thleng a. Isua chu Philipa Kaisari bial a lo thleng a; chutah chuan miten tu nge a ni an tih a zirtîrte chu a zâwt a. A tâwpah Peteran, “Krista, Pathian nung Fapa chu i ni” tiin a puang a (Mt 16.16). Khatih lai thil thlen aṭanga ni 6 hnûah Isua hmêl danglamna kha a thleng a (Mt17.1). A hmun erawh chu chiang takin a sawi lo; Petera, Jakoba leh Johana chu “tlâng sâng takah a kal chhohpui a” tih a ni (Mt 17.1).

Philipa Kaisari kha Hermon tlâng aṭangin a hla lo a, hmun fianrial tak a ni; Tabor tlâng erawh chu Isua hunah khân hmun fianrial tak a ni lo. Hasmonean hun aṭang khân sipai inkulhna hmun a ni a; Juda-te hel lai pawh khân an hmunpui pakhat a ni. Isua hun lai vêlah pawh khân Tabor tlângah chuan sipai an awm ngeia rin a ni. Kohhran Pate zînga mi Cyril of Jerusalem khân kum AD 348-ah ‘hmêl danglamna tlang’ a nih a rin thu a lo sawi a; chu chu Tabor tlâng hi hmêl danglamna tlâng anga sawi ṭanna a ni.

Matthaia sawi dàn chuan Isuan a zirtîrte zînga pathum chu “tlâng sâng takah a kal chhohpui a” a ti kher a; Tabor chu ‘tlâng sâng tak’ tih tham a ni lo. Hermon erawh chu Kanaan rama tlâng sâng ber a ni a, ft 9,400 zeta sâng a ni. Philipa Kaisari kha Hermon tlâng bulṭhut puallàwi aṭanga hla lo taka awm a ni a; khata ṭang khân Isuan a zirtîrte pathum Petera, Jakoba leh Johana-te chu Hermon tlâng khawi laiah emaw a hruai a nih a rinawm; Hermon tlâng chhîp tak chu an thleng kher lo ang.

Philipa Kaisari chu Galili dîl aṭanga hmàrchhak lam mêl 25 vêla hla a ni a; he lai vêlah hian Suria-ho pathian baal biakna hmun a awm chek chuk a. Philipa Kaisari aṭanga hla vak loah chuan pûk lian tak a awm a; chu pûk chu pathian pakhat ‘Pan’ pianna hmun niin an sawi a. He hmun hi ‘Panias’ an ti a; tûn thlengin ‘Banias’ an ti.

Philipa Kaisari-ah hian Rom lal Kaisara chawimawina biak in ropui tak, Herodan sailungvâra a sak chu a awm bawk a. Chu lai hmun, ring lo mite pathian biakna fuan khâwmna hmunah ngei chuan Peteran Isua chu ‘Krista, Pathian nung Fapa’ a nih thu a puang chhuak a. Philipa Kaisari biala an pathian biakte dik lohzia lantîrna leh chhilhna pawimawh tak a ni. Philipa Kaisari biala Isua nihna dik tak puan chhuah aṭanga ni 6-naah chuan Isua hmêl chu a zirtîrte mi 3 mit hmuhah ngei a lo danglam ta a. 

Kan sawi tawh angin kum zabi 4-na vêl aṭangin Tabor tlâng hi Isua hmêl danglamna tlâng ni-a sawi ṭan chauh a ni. William Barclay-a chuan Tabor tlâng hi hmêl danglamna tlâng a nih a rin loh thu chiang takin a sawi a; tlâng chhîpah chuan sipai an inkulh avàngin hmêl danglamna tlâng a nih a ring lo (cf. William Barclay, The Gospel of Matthew, Vol 2, phêk 173). Tabor tlâng chu ‘sâng tak’ tih tûr a ni lo bawk. Hermon tlâng erawh chu tlâng sâng tak, ft 9,400 laia sâng a ni a; Jordan phaizâwl aṭanga teh phei chuan ft 11,00 vêl zeta sâng a ni. Kanaan ram leh a chheh vêla tlâng sâng ber a ni.  

Tabor tlâng chu hmun nuam tak a ni a; Roman Catholic puithiam pâwl pakhat Franciscan-hoin chènchilha Isua hmêl danglam chhinchhiahna (symbol) atân Church of Tranfiguration an lo sa pawh hi a sual chuang lo. Khualzinte tân hmun tlawh awlsam tak a ni bawk si. Hermon erawh chu Lebanon rama awm a ni a; a tlâng a sàn avàngin khualzin tân tlawh ngawt theih a ni lo. Kan sawi tum ber chu Ram Thianghlima kalten an hriat tûr pawimawh tak chu tourist guide-ten an lo sawi zawng zawng hi a nihna tak a ni vek lo tih hi a ni.