Revd Chuauthuama

Guest writer

Revd Chuauthuama

Revd Chuauṭhuama huang: CHHANDAM, CHHANDAMNA, CHHANDAMTU

Bible thuchah laipui ber chu chhandamna a ni. Bible pum pui hi Pathian chhandamna hnathawh thûin a khat a; chuvàngin mi thiamten Bible hi ‘chhandamna chanchin’ (salvation history) an ti ṭhin. Pathian chu ‘chhandamtu’ tih a ni a; hmun ṭhenkhatah ‘chhandamna’ tih a ni bawk. Pathian Fapa Isua Krista chu ‘Chhandamtu’ a ni. Pa leh Fapa chu pumkhat an ni.

Thuthlung Hluia ‘chhandamna’ tih thumal langsàr ber (yesû’âh) awmze bul chu ‘zau, hmun thâwl, tilian’ tihna a ni; nèkchêpna leh khuahkhirhna ata tizalèn, chhuahtîr, chhan chhuak tihna a ni. Chhandamna chu khawvêla harsatna chi hrang hrang laka chhanchhuahna a ni. A hmanna hmun tam berah Pathian chu chhandamna siamtu a ni a. Amah chauh chu chhandam theitu awm chhun a ni (Hos 13.10-14); amah lo chu chhandamtu dang an awm lo (Is 43.11). 

Thuthlung Hluiah chhandamna sawina ṭawngkam dang pakhat chu gâ’al a ni a; hei hi chu ‘tlan’ tihna a ni. Mi kuta thil neih tlu lût tlan chhuah leh thu sawina a ni. Mihring pawh tute  bâwih emaw lo ni ta sela, a chhûngkhat laina hnaiin an tlan chhuak thei. Chutianga chhûngkhat laina hnai, amah tlan chhuaktu chu gô’êl an ti. Isua Krista hi mihringte suala tlu lût tawh, tlan chhuaktu gô’êl (Tlantu) a ni. 

Chhiatna te, inawpbehna te, thihna te, saltànna lak atate chhanchhuahna hi Thuthlung Hluiah a langsàr hle. Aigupta leh Babulon saltànna ata Israel-te chu chhan chhuah an ni. Isaia 40–55-ah chuan LALPA (Yahweh) chu Israel-te tlantu gô’êl angin vawi 13 lai sawi a ni (Is 41.14; 43.14; 44.6,24, etc.); Isaia bu pâwn lamah pawh Pathian chu gô’êl angin vawi 5 sawi a ni bawk. Pathian chu Israel-te gô’êl ropui a ni a (Ex 6.6; Sam 77.14f). Hun lo kal zêlah ga’al leh yesa’ chu thil thuhmun sawi nân hman a ni ta (Is 41.14; 44.6; 47.4; cf. Is 43.1-2; 60.16; 63.9). 

Pathianin chhandamna hna a thawhin mi hman a nei ṭhin a, anni pawh chu ‘chhandamtu’ tih theih an ni. Pathian mi hman langsàr ber chu Isaia ziaka ‘Tuartu Chhiahhlawh’ a ni (Is 42; 52.13-53.12). Pathian chuan chhandamna hna a thawhin mihring emaw thil dang emaw hmang ṭhin mah se, amah chauh chu Chhandamtu dik tak chu a ni (Gen 45.7; Ror 3.9,15; 2 Lal 13.5; Neh 9.27; Is 43.11; 45.21; Hos 13.4).

Grik ṭawng Bible (Septuagint)-ah Hebrai ṭawnga chhandamna sawina chi hrang hrangte chu Grik thumal pakhat sôzein tiin dah a ni. Hebrai ṭawnga awmze bîk neia chhandamna hman kha Grik Bible-ah chuan a bo ta a. Chhandamna chu sôteria/ sôterion tih a ni a; Septuagint-ah chhandamtu tihna chu sôtêr a ni (Ror 3.9,15; Is 45.15,21); tlantu tihna chu lutrôtês  tih a ni thung (Is 41.14; 43.14; 44.24).

Thuthlung Tharah chhandam  (Gk. sôzein) hi vawi 100 aia tam hman a ni a; hêng zînga a zâtve vêl chu Chanchin Ṭha bûa hman a ni. Vawi 14 chu natna/ramhuai man lak ata chhanchhuahna sawi nân hman a ni. Vawi 20 vêl chu taksa lama harsatna/ thihna lak ata chhandam thu sawi nân hman a ni (Mt 8.25; 14.30; Mk 3.4; 15.30,31; Lk 23.39, etc.). A dang zawng hmun 20 vêlah chuan Pathian thu lam hawi (theological)-a chhandam thu sawi nân hman a ni (Mt 1.21; 10.22; 19.25). Thuthlung Tharah ‘chhandamna’ chungchâng hi sakhaw thilah leh sakhaw thil ni lêm loah hman a ni a. Nunna atâna hlauhawm laka chhanchhuahna kan hmu ṭhin (Tirh 27.20,31; Mk 15.30; Heb 5.7).

Chhandamna sawi nân sôtêria hman a ni a; Thuthlung Tharah vawi 46 hman a ni a; sôtêrion chu vawi 4 hman a ni (Lk 2.30; 3.6; Tirh 28.28; Eph 6.17, etc.). Thuthlung Tharah pawh Pathian chu ‘chhan­damtu’ tih a ni zêl a (Lk 1.47; Juda 25). Hmun tam berah erawh chuan chhandamna hna thawk tùra a rawn tirh, Isua Krista chu ‘chhandamtu’ tih a ni. 

Chanchin Ṭha bu hmasa pathumah hian Isuan ‘chhandamna’ tih hi vawi khat chiah a hmang a (Lk 19.9).  Zakaia chungah chhandamna a lo thleng a, Mihring Fapa (Isua) chu mi boralte zawnga chhandam tûrin a lo kal tih thu kan hmu. Isuan chhandamna tih ṭawngkam tak chu hmang tam lo mah se, chhandam tih leh a tlukpui ṭawngkam a hmang ṭhin (Mk 3.4; Lk 4.18; Mt 18.11; Lk 9.56; Mt 20.28). Chhandam ni tûrin thinlung lungchhia, naupang rilru ang put, mahni chan chauhzia hriat, engkim kalsana Isua zui a ngai (Lk 18.26).

Chanchin Ṭha Johana ziakah chuan bung tin maiah chhandamna rawng kai thu kan hmu. Chhandamna tih ṭawngkam tak aiin ṭawngkam dang - Pathian fa, Pathian hrin (pian thar), nunna, chatuan nun, thiam chang, etc., tihte hman a ni. Isua ringtute chu thihna ata an chhuak a, nunnaah an lût ta zâwk (Jn 5.24). Isuan ‘nunna chhang’ a nih thu a sawi a, vàn aṭanga chhang nung lo chhuk a ni a; amah chauh chu pan tùr a ni (Jn 6.68). 

Tirhkohte Thiltihah chuan  ṭhangthar chhuan bengtlalote lak ata intihim tùra fuihna kan hmu a (Tirh 2.40). Chhandamna chu miin an sual simin an chang a; taksa damna an chang bawk a. Tirhkohte Thiltih pum pui hi Thlarau Thianghlim hnathawh avànga miten thlarau chhandamna an dawn dàn ziahna bu a ni.

Paulan lehkhathawnah chhandamna chung­châng a sawi tam hle. A rawngbàwlna pum pui kha miten Isua Krista thihna leh thawhlehna ringa chhandam an lo nih theih nâna thawk a ni. Chhandamna chu Pathian thilthlawnpêk angin a sawi a, “Rinna avànga khawngaihnaa chhandam in ni; nangmahni thawh chhuah a ni lo a, Pathian thilpêk a ni,” a ti (Eph 2.8). Isua Krista rina dawn mai theih a ni. Chhandamte chu nun tharin an nung a, an chhandamna dawn tawh chu mi dang tân an thawk chhuak tùr a ni (Eph 2.10). 

Hebrai lehkhathawnah chuan chhandamna atâna Isua hnathawh chu inthâwina anga sawi a ni. Isua chu mihringte tâna Puithiam Lalber a nih rualin amah chu thilhlan chu a ni nghâl (Heb 9.26; 10.12). Jakoba lehkhathawnah chuan chhandamna chu rinna aṭanga dawn a nih rualin ringtu chuan a rinna chu nun chhuahpui tùr a nih thu kan hmu (Jak 2.24). Petera lehkhathawnah chhandamna chu khawvêl sualna lak ata vènhimna angin sawi tel a ni (1 Pet 1.4).

Chanchin Ṭha bûa mi ang bawkin Johana lehkhathawnah pawh chhandamna chungchâng sawina kan hmu hnem hle. Krista chu kan chhandamna a ni. Pathian hmangaihna, Krista thisen luang chhuak chuan sualte a tlêng fai. Chanchin Ṭha bu lama a sawi angin Johanan chhandamna chu Pathian hrin, Pathian hriat, Kristaa chatuan nunna neih, ênga awm, thutaka awm, Pathian nèna chèn dun, keimahnia a chènzia Thlarau hmanga hriatna angin sawi a ni (1 Jn 3.9; 4.6,13; 5.11). Juda lehkhathawnah chuan chhandamna chu ‘chan tlàn’ a nih thu a sawi a. Thupuanah chuan Isua Krista chu min hmangaiha, a thisena kan sualte lak ata min tlantu leh Pathian khua leh tui atân min siamtu tiin sawi a ni (Thup 1.5f).

A tisa put lai ni-ah khân Isuan chhandam hna a thawk nasa hle. Nat tinrênga nate a tidam ṭhin (Mk 1.34);  a tihdam beiseiin Palestina ram dung leh vàng aṭangin miin an rawn pan ruih ruih a. Ani chuan tu mah thliar bîk nei loin a lo tidam ṭhin. Isua chhandamna hnathawh hi khawvêl thila damna chauh a ni lo. Mihring taksa pum pui damna tùra lo kal a ni a; kan lei taksa chauh ni loin kan thlarau damna chu a hnathawh puitlinna tùr a ni. Amah ringtu tawh phawt chuan thlarau damna famkim an chang ang. 

Bible-in chhandamna a sawi hi hun kal tawhah leh tùnah ni mai loin nakin hun lo la thleng tùra chhandamna a huam tel. Nakin - hun hnuhnungah Isua Krista lo kal leh hunah chuan tùna leia damna chang hlei thei lo ringtute pawhin Krista zârah damna famkim an chang tawh ang a; chutiang nun nei chuan chatuan hunah an inchhûng lût dâwn a ni.

Chu chhandamna famkim chang tùr chuan Pathianin a siamtu atâna a rawn tirh Isua Krista rin a ngai a. Isua ringtu tawh phawt chu a bo a bàng awm loin chhandam an ni ang. Amah Isua ngeiin, “Pathianin khawvêl a hmangaih êm êm a, chutichuan a Fapa mal neih chhun a pe a, amah chu tû pawh a ring apiang an boral loha, chatuana nunna an neih zâwk nân,” tiin a lo sawi a (Jn 3.16). Peteran, “mi dang tû ma hnênah chhandamna a awm lo; vàn hnuaia, mihring sak zîngan, min chhandam tùr hming dang rêng a awm lo,” a ti bawk a (Tirh 4.12). Paula pawhin Isua Krista chungchâng thu a sawiin, “Ani chu mi zawng zawng chhandamtu a ni a, a ringtute chhandamtu a ni deuh ber mai,” a ti bawk. (1 Tim 4.10). 

Isua ringtu ni tawhin an rinna an phatsanin an ring lo leh thei;  chutiang chu an awm nual ang a, anni chu chhandam an ni lo ang. Isua Krista ringtu tawh phawt erawh chu chhandam an ni vek ang; Isua ringtu chuan Pathian a ring tihna a ni. Chhandam ni tûra rinna hi eng tiat tûr nge tih hi teh theih a ni lo. Rinna chak deuhte chauh chhandam an nih chuan chhandam loh tûr chu an tam hle ang. Kan rinna len leh têt hi teh theih a nih loh avàngin ka thu ziahah, “Pathian chuan amah ring der der tawh phawt chu a hnênah a hruai vek ang,” ka tih kha mi ṭhenkhatin an helh deuh a ni àwm e. Mihring hi chak lohna hual vêl kan nih avàngin Isua rin tawh hnûah pawh kan tlu leh ṭhin; tlu leh ṭhin kan nih avàng tak chuan ni tin kan tih sual leh tih loh sual avàngin Pathian hnênah sual thupha châwiin ngaihdam dîl reng tûr kan ni. Johanan, “Kan sualte thuphâ kan chàwi chuan, kan sualte ngaidam tûr leh kan fel lohna zawng zawng tlêng fai tûrin, amah chu a rinawmin a fel a ni,” (1 Jn 1.9) a lo tih hi pawm mai tûr a ni. Isua Krista rin bák, chhandamna tûrin rin tel dang neih a ngai lo. Isua ringtu tawh phawt chu chhandam an ni ang.