HNAM RILRU

Kâr hmasaa ka thu ziah ‘Hnam Humhalh’ thu kha mi ṭhenkhat tân chuan a kha deuh a ni mai thei. Ka thu ziah tawh ka zûk tihna ni chuang loin hnam dang nupui pasala nei zawng zawng hi a pâwng a puiin kan dem ngawt thei lo. Khawvêl hi a tê tawh a, tûnlai ṭawng­kamah phei chuan ‘global village’ an ti ta hial a; chutiang khawvêlah chuan mi leh sâ kan inchawhpawlh nasa tawh a. Hnam hrang leh hnam hrang inneihpawlh hi pumpelh hleih theih loh chin a awm ang. Nupui pasal chungchângah chuan “upat lamah mahni ṭawng ngeia ‘Eng a?’ tihpui theih loh neih chu a khawharthlák hle an ti” tih hi a dik mai thei! 

Chutih lai erawh chuan India ram dànin Mizote chu Scheduled Tribes zîngah min dah a, inhumhalhna bîk pawh kan nei nghe nghe a. Hetianga kan inhumhalhna bîk leh Scheduled Tribe kan nihna pawlh dal zâwnga nupui pasal neih hi Mizote hun kal zêl tûr atân a ṭha ber em tih hi ngaihtuah chian ngai lai tak chu a ni. Ram buai laia ei leh bàr harsat lutuk avànga Mizo hmeichhiaten hnam dang an lo nei lâwp lâwp kha chu eng emaw zâwng tak chuan an thiamawmna chin a awm thei a; an nun chhan nân ‘thih ngawt ai chuan’ an ti a ni ber ang. Khatih lai khân tribal kan nihna leh kan inhung bingna hi an ngaihtuah thleng pha lo ang. 

Tûnah erawh chuan vai mipa tam takin Mizo hmeichhia nupuia an neih hian tum rûk eng emaw tak an nei thei; an nupuite hmingin Mizorama sumdàwnna leh in hmun lo ram neih an duh pawh a ni mahná! Chuvàng chuan Mizo hmeichhiaten hnam dang an neih hian Mizo an nihna leh Scheduled Tribe an nihna kha an hloh nge hloh lo tih hi chhût chian ngai tak a ni a; kan ram rorêl khâwl hian ngaihtuaha a chin fel tûr a ni ang. Scheduled Tribe an la ni zui zêl a niha Mizoramah an duh thâla in hmun lo ram an lei thei a nih chuan an pasalten chu tak chu hman ṭangkai an tum ang. Vaiho hi keini ngawt ai chuan an fing thiamin an taima zâwk a; chhangthãwp kawt ringawt pawhin thingtlâng khaw pilril tak takah an kal peih a, sum an hmuhna tûr a nih phawt chuan lu hloh pawh an hnial lo a ni. 

Chu tak chu Mizote min daikhalh thiamna lai chu a ni ang. Mizote hi kan ṭha angreng khawp a; hmeichhiaten hnam dang pasala an neih hian an neiha dinhmun chu a hniam emaw a sâng emaw kan ti chhe ngai lo; khawtlâng thiltih leh sakhuana thlengin Kristian an nih phei chuan kan thliar ngai lo lehzual. Tute pawh hi khawtlângin ‘kan mákpa chei’ thei zêl mai! Hei hi kan mãwl vàng nge kan ṭhat vàng hriat thiam a har. Kristian kan nih avànga kan rilru zauh vàng nge, kan ze ngheh loh vàng? Mi ṭhenkhatin an sawi ṭhin angin vai mi ṭha deuh leh vun ngo an nih ngat phei chuan kan hnualsuat phal lo a ni ber ang. 

Mizoramah vaiin in hmun an lei thei lo kan ti a; mahse âr talh dàn chi khat chauh a awm lo an tih ang hian mi fing chuan thil an ti thiam zêl. Kan rama in hmun lo ram lei leh hralh dàn hi a awlsam lutuk a; ram neitu leh a leitu an inrem chuan a tâwk a ni mai. Hetiang lo deuha tihkhirh deuh dàn hi sawrkar hian siam sela. Tualchhûng rorêltu Local Council/VC leh YMA-te hriatpuina leh pawmpuina tel thei sela; chutianga kan tih loh chuan a duh apiangin in hmun lo ram an hralh mai zawng a nih hi. “Sum ngah ngah hmêlṭha” an tih fiamthu ang deuhin sum ngah ngahin kan khawpuiah hian in hmun an ngah ta mai a nih ták hi! Kum 2001 khân Synod-in Shillong-a kan Synod House bula in pakhat chu lei kan tum a; Meghalaya Minister-te thlengin pun an ni a, kan hlawhchham ṭhak. Tualchhûng thuneitute khân kan lei an phal bau lo! 

Mizote hi hnam nihna inchhawm kawngah chuan mipa lama kalpui (patrilinaal) kan ni a; kan pate hnam apiang kha kan hnam a ni mai. Court hriatpuia hming thlák an awm zeuh zeuh a; hnam hming erawh hi chu an thlák ngai lo a ni ang. Kan nute chu hnam dang ni mah se, an hnam kan ṭâwm thei lo. Mipa lama hnam kalpui hi khawvêla mi tam ber kan ni a; India ramah chuan hmeichhe lama hnam kalpui (matrilineal) chu Khasi leh Garo bák an awm lo a ni ang. Khawvêl pumah erawh chuan nûte lama hnam nihna kalpui chu hnam tênau tak tak 25 vêl an awm. 

Juda-ho hi pa lama hnam nihna kalpui ni mah se, Juda nihna (Jewishness)-ah chuan hmeichhe lamah an kal thei ve tho. Juda nih leh nih loh tehna atân chuan ka pi (ka nû nû) kha Juda hmeichhia ni sela, ka nû leh ka pa chu Juda ni lo mah se, Juda zîngah chhiar tel theih ka ni a; ka duh chuan Israel ramah ‘Law of Return 1950’ angin ka pêm thei ang. Thisenah nûte lama Juda nihna 25% a la awm chuan Juda-ah an chhiar thei a; Mizo chuan chutiang dàn chu kan nei lo. 

Mizote hi hnam upa takah kan inchhiar dâwn nge hnam naupang takah kan inchhiar dâwn? China ram aṭanga lo chhuak niin kan insawi ber a; China ram aṭanga kan chhuah hun sawi dàn erawh chu a inang lêm lo. China-ho hi an zia a nghet nge nghet lo ka hre pha ve lo; keini ai chauh chuan an zia nghet deuh tûrah ka ngai ringawt a. Mizote hi chuan ze nghet tak kan la nei lo hle; hei hi kan hnam naupan vàng nge, kan zia ve hrim hrim tih hriat thiam a har. 

India ram hmun hrang hranga Mizo ṭhalai kalte zîngah Chinese, Japanese leh Korean tih angreng vêla inchhâl ta mai an awm ṭhin an ti. ‘Mizo ka ni’ intih an zak a ni mahná! Mizo intih ai chuan Japanese, Chinese leh Korean intih chák táwk an tam a ni mai thei. Tûnlai tak phei hi chuan Korean nih chákna hi ṭhalaiten an nei lian fû a ni ang; Korean film leh incheinain Mizo ṭhalaite a fan hneh hle. Mizo mipa zîngah pawh Korean ang aia nû deuh duai an tam phah! An taihmák ang erawh chuan an taima si lo; an nû duaina entawn ai chuan an taihmákna entawn sela. 

Mizote hi ze nghet tak nei kan ni lo tih a chianna chu kan awmna hmun apiangah pawlh dalin kan awm thuai zêl. Kan zia hi kan hloh chak hle niin a lang. Chutih lai chuan Juda sakhuaa inlet Mizo, Israel rama pêmte chu Israel ramah an inti-Mizo leh êm êm lawi si a. Mizo nunphung chhawm nun an tum tlat a; ei leh inah Juda-te dàn zawm chin nei mah se, Juda ei leh in dàn Kosher-in a sawi ve lêm loh Mizoram thlaite thlengin an keng thla a: thingthupui, chingît, khanghû, phuihnam te pawh an chîng ṭeuh tawh mai thei a ni. 

Thil pakhat ka’n ngaihtuah chhuah zawk chu! Kum 1998 November thlaa Jerusalem-a ka kal khân Neve Dekalim (Gaza Strip) aṭangin Mizo tlangvâl 1 leh nula 2 hian an awmna lama kal tûrin min rawn hruai a. Tel Aviv-ah kan chhuk hmasa a; Tel Aviv dàwrpuiah chuan an bazar a. Tel Aviv aṭanga Neve Dekalim kan pan khân khua a thim tawh, tlangvâl chuan car a khalh a; kei chu muhîl àwm takin ka awm a. Anni 3 lunglêng chu an zai rât rât a. A chângin Hebrai hla an sa a; an hla sak tam ber erawh chu Mizo lènkhâwm hla a ni. Nakinah chuan, “Ni tla ngai lo Zion khawpui” tih hi an han sa ta a; a thunawn, “Hmangaihtu Lal Krista hmêl duhawm chu,” tiha ‘Krista’ tih an thlen chuan an buai ta! An tàwp deuh chat a, tháwk an han la ṭha leh a, ‘Lal Messia’ an han ti leh hrãm a! An hla sak zawng zawng chu tape recorder têin ka lo record vek si a; an saphunna ram Israel-ah pawh Mizo hla hian a lo hnèm ber a ni ang. 

Khawvêl hmun hrang hrang aṭanga Mizo - Juda chhuitu zirlaiten min rawn kàwm ve ṭhin a. Nikuma Holland aṭanga lo kal nula pakhat PhD zir lai hnênah chuan, “Nangni Juda-te chu khawiah pawh Juda in nihna hi eng emaw tal in vawng nung tlat a. Juda-ten vawk sa leh ui sa chu in ten ber a ni. Mizote erawh chu vawk sa leh ui sa ei hnam kan ni a; tûnah tak phei chuan Aizâwla sa man to ber chu ui sa a ni. Juda-te ten ber vawk sa leh ui sa duh ber khawpa han bo tlat mai chu a lutuk lam deuh chu a ni. Tûnah pawh Israel sawrkarin Juda pângngaiah a pawm hlei nêm; saphunah an insiam phawt a, a pawm chauh alãwm!” ka han tih chuan a nui ringawt mai a ni! 

Mizote hi hnamah kan chian a ngai. Pu Laldenga a ni lo’m ni, “Hnam nihna chu thin­lungah a awm” titu kha? Kan thinlungah Mizo kan nihna chiang sela; kan nun leh khawsak dànah tilang ngam bawk ila. “Mizo kan tlêm, pian pun a ngai” kan tih hi a dikna chin awm bawk mah se, piang pung ringawt chuan kan chheh vêla mi kan tam hneh thei dâwn chuang lo. MP pakhat chauh neih belh tûr pawhin kan piang pung lawk lo ang! A piang tawh sate hi Mizo kan nihnaah chiang ila; taihmákna leh thawh rimna nèn kan ram leh hnam humhalh tûr hian theih tâwp chhuah a ngai a ni.