Guest writer
Revd Chuauthuama
KHUANGPUI & KRAWS LIAN
Gospel Centenary lawm dáwn khân khuangpui siam tùr kha mi tam tak nuih tizatu a ni! Rev. Zairema khân khuangpui siam a duh bur mai a; Rev. Lalchhuanliana’n phûr takin a bawhzui a. Ailâwng tlâng tlák lam kawr kam thûk taka thing lian tak kha khuangpui atân lák a ni. Ailâwng tlâng thlenga hnuh chhoh kha thil harsa tak a ni a; tlâng a lo thlen ták hnûah pawh beih fê tham a la ni.
Kum 1993-ah World Vision-in Aizâwl Chanmari Biak Inah Pastor Conference a buatsaih khân Lunglei aṭangin tel tùrin ka lo phei ve a. Khawsik na deuh maiin min tlákbuak a; Ningani-ah chuan ka tel lui peih ta ngang lo a. Zirtàwpni-ah erawh chuan ka va tel leh hrãm a; Rev. Lalchhuanliana’n Inrinnia khuangpui láknaa kal ve tûrin min sâwm ve a. Lunglei lama sawi ah tiin khawsik tlákbuak chak lo tak chung chuan ka kal ve ta a. Rev. Zairema, Rev. Lalchhuanliana te pafa, H.L. Malsàwma leh kei kan ni. H.L. Malsàwma khân min tihlim hle. A thlalákna ken kha a fak thiam khawp a, “A anpui chu London-ah pawh 3 chauh a awm,” zuk ti a! Kawng tluanin a titî kha kan nuihpui a ni.
Ailâwng tlâng kê-a pan chhoh kha chu khawsik hlim chhàwnah chuan chauh a awl ngei mai; thâ ka nei thlâwt lo a, ka inchhîr lek lek záwk a ni. Khuangpui tùr chu Ailâwng tlángah hnuh chhuah tawh a ni a; keini pawh chuan kan han hnûk ve tîtuai vêl a. Khami ni-a khuangpui kan hnûk lai kha tûn thlenga khuangpui lák lâi TV-a an chhuah ṭhin awm chhun a ni ta ber a; a chêr a chêrin ka lo lang ve nal nal a. Khuangpui tùr chungah ka’n láwn vêl a; a bulah ka ding a, ka chen lo hle. Khâng lâi kha hmànlai a chang ta; a ṭhenin mual min liamsan ta bawk.
Kan hãwng lam chu Ailâwngah H.L. Malsàwma te lamhnâi inah thingpui sen inin kan chàwl a; bane chhum tui tak an lo nei hlauh mai a, ṭàm a dawm hle. Kei chuan, “Hmarchapui bàwl nèn han ei ila, a tui dâwn mang e!” ka tih vêl te chu TV-a an rawn tihchhuahah chuan a lo chiang khawp mai. Rev. Zairema ât sona kha Synod hmunpui lama Gospel Centenary hriat rengna awm chhun a ni ta. A dang chu ATC Centenary Building leh Charmwood (Delhi)-a in kan lei khu a ni leh mai a; khû lah khû hmân ata tawh hralh ah an vau leh ṭhin. Synod Secretary ka nih lâi kum 2001-ah khân khân hralh an tum a; Ramthar Board Committee-ah, “Gospel Centenary Project pahnih ATC hmun sawn leh Delhi-a in lei nân chêng vaibêlchhe 3 ve ve ruahman a ni a; ATC chu a ṭhang lian zêl a; Delhi-a kan in lei ber hralh ah kan vau leh ṭhin hi a dik lo. Delhi aṭangin kan insawn phei leh zâwk tùr a ni,” ka ti ta tlat mai a. Kum 2002-ah Rev. R. Lalthanmâwia Field Secretary thar khân a zuk luah leh ta nge nge a. “I duh ang takin hei ka luah leh ta e,” a rawn ti nghe nghe!
Rev. Zairema khân thing pum tukah chuan khawvêla khuang lian ber siam kha a duh a; Gospel Centenary khuangpui hi chutiang chu a ni pha ta lo a ni àwm e. Thing lian táwk hmuh kha a lo harsa êm a ni. Tûna khawvêla khuang lian ber chu hawlh tlangin ft 18.2 a ni a; a sàn lam chu ft 19.6 a ni a; ton 7-a rit a ni. He khuang hi chu thing pum tuk a ni lo a, thing phêk rem khâwm a ni. Yeong Dong-Gun local government leh Seuk Je Lee siam, South Korea-a mi a ni.
Bible-ah ‘khuangpui’ tih a lang miah lo; ‘khuangtê’ tih erawh chu Mizo Bible-ah vawi 8 a lang thung. Bible-a lang miah lo khuangpui kha khati tak khân Synod-in kan buaipui a; Gospel Centenary kan lawm hriat rengna thil hlu tak awm chhun a ni titih ta mai a; kan lo ti fuh letling hle a nih hi! Thuthlung Tharah KRÂWS tih hi vawi 28 a lang a; a hmang hmasa bertu pawh ISUA a ni (Mt 10.38). Aizâwl Theological College (ATC) chuan Theological Education Board (TEB) ruahmanna leh Synod Executive Committee (SEC) remtihnain Centenary Building chhim lam mual remchâng lâiah Krâws lian, ft 100-a sâng phun a tum a. Sum sènso tùr zât chu chêng nuai 200 a ni a; Synod budget-a dah loin kohhran leh mi inphalte thawh khâwm aṭanga phun tum a ni.
ATC-a krâws lian phun tum chungchâng hi social media-ah an khel nasa hle. Mi ṭhenkhat chuan an sawisêl bàwng bâwng a; “chêng nuai 200 chu mi rethei hnêna pêk zâwk tùr alâwm,” ti tâwk pawh an awm. Krâws lian ngâi sâng lo hrim hrim an awm bawk. Mi ṭhenkhatin, “Synod inkhâwmpuiah ngaihtuah ni se a tlang lo ang” tiin rin thû an sawi vêl! Chutih lai chuan ATC-a Krâws Lian phun tum chu phûrpuitu an tam hle a; 3.2.2021 thleng khân chêng nuai 62,16,450 an dawng tawh. Chêng nuai 200 chu an tlin thei mai ang tih a rinawm.
Khawvêlah krâws lian/ sâng fê fê a tam khawp mai. Metre 30 (ft 99) chin ringawt pawh 58 lâi a awm a; chûng zînga sâng ber chu metre 150 (ft 500) a ni a, ‘Basilica of the Holy Cross of the Valley of the Fallen’ (Spain) a ni. Kum 1940-a siam ṭan kha April 1, 1959-ah an zo fel chauh a ni. He krâws sâng ber din nân hian Spain pawisa pesetas maktaduai 1,159 an hmang a; India pawisain maktaduai 620 chuang a ni ang! Krâws lian leh sâng tak phuntute hian a lem hrim hrim kha an ngâi sâng tihna ni loin entîr ropui tak a nei a; Kalvari tlânga thing krâws-a khen beh ISUA kha an mitthla ṭhin avàngin an ngaina a ni zâwk. Paula’n, “Kei erawh chuan kan Lalpa Isua Krista krâws lo chu ka chhuan loh tùrzia mai chu,” a tih pawh kha Kalvari tlânga Isua khen behna thing sawina a ni lo. Kalvari tlânga zangphara khen beh ISUA zâwk kha kan chhuan ber tùr chu a ni.
Chutih lai erawh chuan Isua tuarna krâws entîr nân krâws lem hi an siam ṭhin. Israel rama Bethlehem-ah khuan Muslim-ho chuan Olive thinga krâws siamna cottage industry an nei thliah thluah a; khawvêla krâws siam hnem ber an ni hial ang. Isua kha thlarau lam damna khawpin an pawm ve lo náin an taksa chhandam nân krâws lem an siam a; eizawn nân an hmang a ni. Jerusalem khawpuia krâws lem an zawrh zozâi pawh khu Bethlehem cottage industry-a Muslim-hoin an siam a ni ang. Kei pawhin kum 1998-a ka kal khân inches 5 pawh tling zo lo, Isua khen beh lai lem awm chu shekel 5-in ka lei ve a, tûn thleng hian ka la vawng ṭha khiau a ni. Protestant Kohhran chuan entîrna ‘symbol’ hi kan ngai sâng lo tlângpui a; Presbyterian Kohhran pawhin kan ngâi sâng vak lo emaw tih tùr a ni. Chutih lai erawh chuan kan biak in tinah hian krâws lem chu Pulpit hnung bang sâng deuhah leh pâwn lam biak in chhîpah kan dah deuh ṭheuh ṭhung. Aizâwl hmàr lama biak in pakhata gallery an hungna zawng zawng pawh krâws lem anga ngaih theihin an siam a; kum 2006 July 29-a ka chhiar lai chuan krâws anga chhiar theih awm zawng zawng chu 212 a ni. Engati nge biak inah Krâws lem kan dah ṭhin? Isua thihna kha Krâws a nih avàngin chumi entîrna chu biak inah kan dah ṭhin a ni.
ATC-a Krâws Lian ft 100-a sâng phun an tum sawisèlna pakhat chu, “Rs 50,000 thawh chin chu krâws bulṭhut remchângah an hming ziah a ni ang,” an tih hi a ni. Mahse, hetianga tih hi thil thar a ni lo. Synod Hospital-ah pawh Cabin man thawhte hming tàr tùra tih a ni a. Amaherawhchu, Cabin bangah tak chuan an hming ziak loin Hospital-a innghah khâwmna bangah khian an hming ziah niin Synod Hospital Superintendent lo ni tawh chuan min hrilh. Kum 1995 June thlaa ATC kan luah chhoh hlim khân kan changtlung lo si a, kohhran hrang hrangah kan feh chhuak a, “Rs 5,000 thawh chin chu an hming tàr chhuah a ni ang,” kan ti a. Centenary Building kawngkapui thlang lam bangah khian chêng 5,000 thawh chin hming chu ziah a ni. Serampore-a SATHRI office-ah pawh khuan chutianga pawisa thawhtute hming chu ziah a nih a rinawm. Aizâwla kut an rawn dawh lâi khân chutianga ziak tùr chuan an sawi ka hria. Seminar Hall pakhat chu Mizo hminga dah a ni lo’m ni?
Khawvêl hmun dangah pawh sum thawhtute hming ziah lan a awm ṭhin; hmun ṭhenkhatah phei chuan an hming chauh ni loin an âwm chin chung lam lem dâra chhùn (bust) chu bangah an bel ṭhin záwk a ni. Chu vàng chuan TEB-in krâws lian siam nâna “Rs 50,000 chin thawhtute hming ziah a ni ang,” a tih ang hi mite pawhin an ti ve tho. Chhandam an nih nâna an hming ziah a ni dâwn lo a; làwm thu sawina chi khat atân ziah a ni zâwk tihna a ni. Hemi sawisèlna hi kan duh lo tak zet a nih chuan TEB-ah thlen mai tur a ni a; anni pawhin an la ngaihtuah nawn leh thei mahná! Mi tam tak erawh chuan an hming chuang ngei se an duh ve thoin a rinawm. “Mipui kan thuhmun fo thei lo” tih a ni maiu si a.
Isua krâws sàn lam kha kan hre lo; a tlângpuiin krâws sàn lam chu ft 7½ - ft9 vêl a ni ber. Isua khen beh a nih khân a tuihãl kha mi pakhatin sponj-a uain thur chiahin husop tiang hmáwrah dahin a han fawhtîr a; husop chu hnim hniam tê a nih avàngin Isua krâws chu a sâng vak lo ang. Isua krâws kha eng thing nge tih kan hre lo. Pastor Chhàwna erawh kha chuan a hre chiang hle a ni àwm e, “Lebanon tlânga sidar thing, Tita leh Dumaka zai, châr châr, dûma chiah duk” a ti e, an tih chu!
Isua khen behna hmun Kalvari mualah khuan kum AD 324-ah khân Constantine-a nû Queen Helen-i’n bawlhhlawh paihna hmun chu laihtîrin thûk takah krâws 3 an hmu chhuak a; chu hmun chu Church of Holy Sepulchre chhûngah khuan ‘Chapel of the True Cross’ an ti. Khualzin nazawngin an tlawh lo; vawi 2 ka tlawh tawh, kum 1990 leh 1998 khân! Krâws 3 chu Isua leh mi sual 2 khen behna kha niin an ring. Isua Krâws hriat nân phâr an zawng chhuak a; ani chuan krâws pakhat chu a han khawih a, engtin mah a awm lo. Krâws dang pakhat chu a han khawih leh a, engtin mah a la awm chuang lo. A tâwp berah krâws dang pakhat chu a han khawih leh chuan chawp leh chilhin a phâr chu a dam ta mai a; chu ngei chu ‘Isua Krâws-ah’ an ngâi ta a ni. Helen-i’n chu krâws chu Constantinople-ah a hàwn a; krâws them chu Jerusalem Bishop kutah a dah bawk a. Isua krâws them chu khawvêla Catholic Biak In tam takah an kawl niin an sawi.
Church of Holy Sepulchre luhna kawngkapui chhûng hnai tê-ah khuan lung phêk pakhat, a vâng lam ft 3½ vêl chu chhuatah an dah a; chu lung phêk chu ‘Stone of Anointing’ an ti. Josefa leh Nikodema’n krâws ata Isua an lâk thlâka murra leh aloe nèna an sãwngbàwl lâia an zalhna kha niin an sawi. Mahse lung khu kum 1280 vêla an dah chauh a ni a; tûna mi phei khu chu kum 1810-a biak in a kan hnûa dah a ni. Lung phêk khu khualzin tam takin ṭhutchilhin an fâwp ngawih ngawih ṭhin a; mi ṭhenkhat natna chu a dam phah an ti. Lung phêk chungah khàwnvàr 8 an khâi a; lung phêk ṭhutchilhtuten hriak rim tui an hnawih ṭhin avàngin lung rim tui tak a ni!
ATC khi mi tam takin fianrial ṭawngṭaina hmun ah an hmang ṭhin. Krâws lian phunna tùr sîr ngaw hnuai khi ṭawngṭaina hmun ṭha tak a ni ang; ngaw hnuaiah khian ṭawngṭai duhte ṭhutna tùr la siam ni nghe nghe se la. ATC Gate aṭanga Centenary Building panna kawng chhak Biblical Garden-a Galili dîl lem an hmuh ringawt pawha Isua ngâia lunglênga ṭap an awm asin. A chhak tlâng chhîpah Pu Auva hoa kan buatsaih, a hming ka phuah ‘Beth Tepîlâh’ (Ṭawngṭaina Bûk), Senate of Serampore College Registrar Tiwari hawn khi zàn rei tak tak thlenga zirlaiten Pathian an auh ṭhinna a ni. ‘Beth Tepîlâh’ panna kawng chho khi Isua krâws put kawng ‘Via Dolorosa’ anga siam tum a ni a; mi inphalte sum hmuh theih a nih ngâi chuan ATC hotuten nalh takin an la siam ang a. Chu kawng zawhtute chu chawlhna hmun tinah Isua ngâiin ṭap mah se thlamuang takin an hãwng leh ang!
ATC-a Krâws Lian ft 100 lâia sâng phun a nih hunah chuan tlawhtu tam tak chu a bulṭhutah Pathian âuin an ṭawngṭai ang. An mitthlain Isua an hmu ang a; mi ṭhenkhat natnate pawh a dam phah hialin a rinawm. Mahni tuipui loh lam thil hi sawisèl a awl ṭhin; a chhan chu Isaia’n, “Ka ngaihtuahte hi i ngaihtuahte a ni si lo a,” a lo tih kha (cf. Isa. 55.8). Kohhran leh mi inphalten sum an thawh khâwm chak poh leh mi tam tak nghahhlelh Krâws Lian chu a ding hmâ mai dâwn a ni.
Krâws thû chu boral
mêkte tân chuan âtna,
Chhandam fate tân
Pathian thiltihtheihna;
Âw Krâws, miten hmusit
ṭhin mah se,
Min châwi sângtu ka chhuang
zêl fo ang che.
Âw Krâws, âw Krâws,
Pathian thiltihtheihna,
Âw Kraws, âw Krâws
ka va ngâi sâng che êm!