Revd Chuauthuama

Guest writer

Revd Chuauthuama

CHRISTIAN SYMBOL

‘Symbol’ chu ‘a tak ni lo, a tak aiawha hman’ ti mai ila kan tisual vak àwm lo e. Political party-ten symbol an nei hlawm a. Inthlannaah candidate hrang hrangten symbol an nei ṭhin a. Lotus lem kan hmuh chuan BJP symbol a ni a; kut phah lem kan hmuh chuan INC symbol a ni tih kan hre nghâl mai!  

India ram leh sâp ram lamah chuan biak inah symbol hrang hrang hmuh tùr a awm hlawm. Tukverh dârthlalangahte chuan lem ziak mâwi tak tak hmuh tùr a awm a; biak in ceiling-ah pawh chutiang lem ziak mâwi tak tak chu hmuh tùr a awm. Pathianni bák inkhâwm ngai lo an ni deuh fur a; inkhâwm tùra lo kalte chu ṭan hmain an zâi ve lo. Mi ṭhenkhat chuan biak in tukverh dârthlalanga vàntirhkoh lem emaw Isua zirtîrte lem emaw chu ngun taka enin Pathian pàwlna an nei ṭhin a; inkhâwm ṭan hma zawng chuan ngâwi rengin tih tak zetin rilruin an ṭawngṭai ṭhin a ni. Chutianga an tih chuan mi lem bia an ni lo a; mi lemte chu Pathian an ngaihtuahna kaihruaitu ah an hmang mai chauh záwk a ni.

Israel rama Nazareth khuaa biak in pakhat St. Gabriel’s Church & Mary’s Well ceiling-ah khuan ran chaw pékna thlênga nausên Isua mu lai lem ziak nalh tak a awm a. Ran chaw pékna thlèng sîr tawn ve veah chuan bâwngno leh sabengtungno lem an dák lût a; an pahnih chuan nui hmêl an pu nghe nghe a. John L. Peterson-a hnênah chuan, “Hei hi eng nge a awmzia?” tiin kan zâwt a; ani chuan, “Bâwngno leh sabengtungho hian an chaw thlènga nausên lo mû ta mai chu an hmuhin thinrim ahnehin mak tiin an nuih a za záwk a; nausên chu an lo làwm a nih hi,” a ti. Bâwngno leh sabengtungno chuan nausên chu an ei hauh lo! 

Nazareth khuaah vêk, Josefa-te inhmun an tiha biak in lian tak Basilica of Anunciation bang chung lam sâng deuhah chuan hnam hrang hrangin an hnam dàna inchei Mari leh nausên Isua lem (mosaic painting) an siam a. Ka rilru a la hle mai a; Mizo nû anga inthuam nausên Isua paw lai lem dah ve duhna lian tak ka nei a. Kum 1998-a Ram Thianghlima kal ka tum lai khân ka sawi hawt vêl a; Pastor Bial pakhata Kohhran Hmeichhia-in Bible Study neihpui tùra min sàwm ṭumin ka sawi chhuak a. Chumi biala kohhran pakhata Kohhran Hmeichhiate chuan sum min tumsak an inhuam titih hman a; mahse a tak thleng loin an  zûzi leh ta zâwk a. Tlin leh tlin loin Tlângrokhûma ka ziahtîr a. Mahse thil ka lo chîk tâwk lo deuh a; keiin canvas painting chu frame siama tàr mai ka tum ang khân thil a lo awlsam si lo. Ka lemziak ken pawh chu Jerusalem-a St. George’s College Office-ah ka hlân ta zâwk a.

Isuan a zirtîrte Lalpa Ṭawngṭaina a zirtîrna hmun an tih Olive tlánga Church of Pater Noster bangah khuan Lalpa Ṭawngṭaina hi khawvêla ṭawng hrang hranga ziah tam tak, 150 a tling tawh hial maithei hmuh tùr a awm a. Keia rual awt bawk chuan lo en chîk nachâng hre loin Tlângrokhûma bawk chu rangva khawng ṭha takah Mizo ṭawng Lalpa Ṭawngṭaina ka kertîr a; chu biak in bangah chuan bel ve mai ka tum ringawt pek a. Mahse chutianga rangva phêka ziah chu mi malin bel mai chi a lo ni hauh si lo; bangah chuan mosaic painting ang bawka ziah a lo ni zâwk a. Ft 1½ x ft 1 lekah pawh US $ 1000 a lo ngâi a. Mizo ṭawng Lalpa Ṭawngṭaina ziah sa ka ken pawh chu St. George’s College-ah bawk ka pe leh ta zâwk a ni.

Hêng thil pahnih tih ka tum ka hlawhchham ták avàng hian ka lehkhabu pakhatah chuan bung khat hmingah ‘Ka zin chhan ka luah zo si lo!’ tih ka hmang nghe nghe a ni. Hêng thil pahnih ka sawite hi Mizoten kan ngaihsak loh lam a ni ang, hmun hrang hrangah ka sawi hawt ṭhin chung pawhin eng kohhran mahin tih an la tum lo a. Tûn thlengin Nazareth-a Basilica of Anunciation Biak In bangah Mari lem, Mizo nû anga inchei nausên Isua paw lai hmuh tùr a la awm ve lo a; Japanese nûin Kimono puan bâta nausên Isua a hmathlák lai lem erawh chu hmuh tùr a awm. Chutiang bawk chuan Olive tlânga Pater Noster Church Biak In bangah Mizo ṭawnga ziah Lalpa Ṭawngṭaina tàr a la awm ve bawk hek lo a; India ram ṭawng ṭhenkhat Bengali, Tamil, Marathi erawh chu hmuh tùr a awm hlawm.

Ram Thianghlimah chuan kohhran hrang hrangin Isua rawngbàwlna nèna inkaihhnawih eng emaw vawng himtu nih an duh a. A nihna takah erawh chuan chûng hmun an enkawlte chu Isua khàn hmuh pawh a hmu hlawm kher lo ang. Ram Thianghim chu khualzin tam takin an tlawh avàngin chûng mite hmuh duh tùr chu hmun eng eng emaw lo enkawl an nei ṭhin a. Khualzin kaihruaitute chuan, “Hei hi chumi khami chu a nih hi,” an tih zawng zawng khuan a tak nèn inzawmna a nei lêm lo. Chuti chung chuan khualzinte rilru erawh a hneh thei hle a; Pathian pàwlna thûk tak an neih theih phah ṭhin a ni. Jeriko khuaa ‘Zakaia làwnna theipui kûng’ an tih pawh khu a tak chu ni hauh lo mah se mi tam takin khu theipui kûng khu an hmuhin Zakaia leh Isua inbiak lai kha an mitthla thei a; Pathian pàwlna thar an dawng thei ṭhin a ni.

Bethlehem dâiah pawh beràmpute beràm vènna hmun Shepherds’ Fields an tih chu pahnih a awm: pakhat chu Catholic puithiam pâwl khat Franciscan-ho humhalh a ni a; pakhat dang chu Orthodox kohhran humhalh a ni. A khawi mah mah khu Isua pian zàna beràmpute riahna kha a ni kher lo ang. Amaherawhchu, khualzinten a eng zâwk zâwk pawh tlawh se, Isua pian zànah khân an rilru a thlâwk lêt a; Pathian pàwlna thûk tak an neih theih phah a ni.
Isua krâws put kawng ‘Via Dolorosa’ an tih pawh khu Isua zawh tak kha chu a ni kher lo ang; khu lo pawh khu chhim lamah khuan ‘Via Dolorosa’ dang a awm asin! A khawi nge dik zâwk kan hre thei lo. Tûna a lãr zâwk khu kum zabi 4-na vêl aṭanga an lo cheibàwl, Isua chawlhna hrang hrang 14 lai pawh an lo chhinchhiahna a ni a. A tak ni lo chiah mah se Kraws pu chunga Via Dolorosa han zawh meuh chuan thinlunga a thawh dàn chu dang tak a ni. St. George’s College-a kan zir lâi khân ni khat chu Via Dolorosa khu kan zawh a; chawlhna hrang hrangah chàwlin Pathian thû chhiarin kan ṭawngṭai zêl a. Kei pawhin chawlhna 4-na leh 5-na inkârah Kraws ka pu ve a; kan rilru chu Isua khen beh ni ni-a an pawm ber, AD 30, April 7-ah a thlâwk lêt a; thinlung a khawih dàn chu danglam tak a ni! 

Kum zabi khatnaa Kristiante symbol hman lãr tak pakhat ‘sangha’ lem a ni. Kristiante tihduhdah lai khân an nihna thup a ngâi ṭhin a; khawiah emaw mi intâwk sela, inbiak fîmkhur a ngai êm êm. Chutih hunah chuan pakhatin a ke zungpuiin vaivutah sangha lem khingphel a han ziak zauh a; pakhat zâwk chuan a khing lehlam a han ziak ve thung a. Tichuan, Isua zuitu an nih inhre tawnin ngampa takin an inkâwm thei ta ṭhin a ni. Quo Vadis thawnthûah pawh kan hmuh kha.

Sangha lem chuan eng ber nge a entîr? Grik ṭawnga sangha tihna chu ‘IXTHUS’ a ni a. Hemi hawrawp tin hi ‘Iesous Xristos Theos Huios Soter’ tihna a ni a; a awmzia chu ‘Isua Krista Pathian Fapa Chhandamtu’ tihna a ni. Grik ṭawnga sangha tih chuan Pathian Fapa Isua Krista nihna dik tak a lo phawk chhuak reng mai! Tûn thlengin Kristiante chuan sangha lem hi Isua zuitu nih chhinchhiah nân an la hmang zui zêl a. Kawrchung nghâwnga tàr tùr pin mâwiah te, necktie tihbehna tie clip-ah te sangha lem an chuantîr ṭhin a; kei pawhin chutiang chu ka nei nual. 

Kristianten symbol kan hman lâr ber erawh chu Krâws hi a ni. Kâr kal taa kan sawi tawh ang khân Isua pianna khua Bethlehem-ah khuan cottage industry tam tak a awm a; chuta an thil siam tam ber chu Krâws a ni ang; krâws bákah chuan Isua pian lai nêna inkaihhnawih thil chi hrang hrang- nausên Isua lem te, beràmpute lem te, khawchhak mi fing lem te, ran chaw pêkna thlenga nausên Isua mu lai lem te, nausên Isua a nûin a pawm lai lem te a ni. Krâws chuan Isua thihna a entîr a; Kohhran ṭhenkhat mite chuan krâws-a Isua khen beh lai lem (crucifix) an awrh ṭhin. Puithiam zîngah phei chuan krâws lem lian deuh tak awrhte pawh an awm.

Krâws lem ngawr ngawr kha kan ngai sâng tihna a ni lo; krâws-a khen beha thî Isua kha kan ngai sâng a ni zâwk. Bible kâwmah krâws lem a chuang ṭhin. Ram thima missionary-ten Bible leh krâws hi ramhuai hnawh chhuah nân an hmang ṭangkai khawp mai; hetiang lam hi film-ah pawh kan hmu fo. Thlarau sual leh ramhuaiin ringtute an tihbuai chuan krâws-in an hnawt kiang ṭhin; ramhuaiho chuan Isua chauh ni loin a krâws lem ringawt pawh an hlau! 

Christopher-a hming lo chhuah dàn an sawiah pawh ramhuai lal chu Krâws a hmuh ringawt pawhin a khûr zêl tih a ni. Naupang pakhat chu a pian a ṭha hle mai a; a la chak dâwn hi tiin ‘Opherus-a’ tiin a hming an sâ a; a awmzia chu ‘Ritphura’ tihna a ni. A lo tlangvàl chuan chak leh huaisen tak a ni a; khawvêla mi huaisen ber rawng bàwl a duh a. Lal chu huaisen ber tùra ngaiin a hnênah a kal a; mahse lal chuan ramhuai a hlau tih a hria a; ramhuai lal rawng bâwl tûrin a kal ta thung a. Ramhuai chuan krâws a hmuh apiangin a khûr zêl mai a; krâws awmzia hre tùrin ramhuai chu a chhuahsan leh ta a. Lui lian tak kamah puithiam pakhat a awm a; ani chuan Krâws chu Isua thihna a ni tih a lo hrilh a. Isua rawng bàwl a duh chuan lui kân duh apiang paw kâi tùrin a hrilh a.

Opherus-a chuan ni tin khualzinte chu a paw kâi a; hah pawh a hre lo, nuam a ti hle. Zan khat erawh chu ruahpui sûr buan buan hnuaiah a kawngkâ chu mipa naupang tê hian a rawn kik a; chumi zàn la la chuan ràl lehlama kài a duh a ni. Opherus-a chuan chutiang ruah sûr hnuaia lui kânpui chu a hreh ve hle; mahse Isua rawng bàwlna a nih avàngin mipa naupang tê chu a paw ta a. Lui chu an han dâi a, tui a lian nasa si; an pil châng a awm a, an tlûk châng a awm. Naupang lah chu a rit tulh tulh mai si! 

Eng emawti tiin ràl lehlam a paw kâi ta hrãm a. A hah lutuk chuan a naupang puak chu a keuh dawp mai a; a han en chian chuan patling a lo ni reng mai a. “Tu nge i nih?” a ti a. Ani chuan, “Krista ka ni. Tûn hma khân rit i phur ṭhin a; tûnah erawh chuan Krista i phur ta a. I hming pawh Opherus-a ni tawh loin ‘Christophe­rus’ (Kristaphurtûa) a ni tawh ang,” a ti a. Chu chu Christopher-a hming lo chhuah dàn chu a ni. Hetah hian ramhuai lal pawhin Krâws a hlauh ber thû kan hmu; chu vàng chuan Christian Symbol sangha leh krâws hi ngaih nêp ngawt chi a ni lo.