Guest writer
Revd Chuauthuama
Hezekia tui kawng ka zawh chhuak!
Tûnah chuan khawvêl hi a tê tawh a, ‘global village’ an tih hi a dik thui hle. Kan naupan laia Jerusalem chu tlawh rual loha kan ngaih kha tûnah chuan sum neite chuan an Kolkata kal mai mai thei ta. Kei ngei pawh Jerusalem-a St. George’s College behchhana a ram leilung chip taka zir tawh ka ni a; kum 1998 November thla khân Holland rama ‘Reading the Bible from the Jewish Perspective’ ka zir zo chuan Jerusalem chu kâr khat ka rawn chamchilh leh bawk.
Jerusalem-ah kal leh thei ta ila, ka thil tih nawn chák ber pakhat chu Hezekia tuikawng (Hezekiah’s tunnel) zawh chhuah leh a ni. Kum 1998-a ka kal leh khân ka zawh chhuak leh ta lo a, ka inchhîrin bân a chen ta a nih hi! A inṭanna Gihon tuikhur kawngkâ chu rei tak ka dinchilh a; a lo chhuahna Siloam tuikhur (dil)-ah hun rei tak ka tâp bawk a. A sei zâwng te, a zau zâwng te, a thûk zawng te ka teh vêl mai mai a! Palestinian hmeichhe tleirãwlho puan su kha ka hmu fuh a; tûn thlengin Siloam tuikhur chu an la hmang ṭangkai hle.
Gihon tuikhur hi Jebus-hoin Jerusalem-a khua an din chhan ber niin a lang. A hmun sâng deuh zâwk pan loa tlângdung chuanhnuai an bawh chhan pawh he tuikhur vàng hi a ni ang. A tlângdung sâng lam aṭang chuan tui chàwi a hahthlâk dâwn si a. Gihon chu ‘phuh chhuak, chik chhuak’ tihna a ni a. He hmunah hian lei hnuai aṭangin tui tam tâwk tak a rawn inphuh chhuak ṭhin a; chuvàng chuan ‘Gihon’ an ti ta a ni. He tui rawn inphuh chhuak ṭhin hian mi 2500 zet chu châwm thei tùra ngaih a ni a; hmànlai Jebus khawpui mihring chàwmna khawp zawng a ni nameuh ang.
Davida khawpui hi Jebus-hoin an luah lai chuan hmàr lam leh thlang lamah an inkulh ṭha hle a; chuvàng chuan him tâwkah an inngai a. Hmêlma pawh an cho hle a ni. Davidan he khua a beih dâwn khân Jebus-ho chuan, “Hetah hian i lût tawp lo ang, mitdel leh kebaiten an lo dang ang che,” an ti a (cf. 2 Sam 5:6); an kulh chu an chhuang hle a ni. Davidan Jebus khua a lâk chanchin Mizo Bible-a lehlin dàn hi a mâwi hle a, “Davida’n Zion kulh chu a la ta mial a,” tih a ni (2 Sam 5:7). Lák theih loh tûra ngaih, lák ták mial a nih thu hi a mâwi lai tak chu a ni a; Hebrai ṭawng leh English-ah “mial a” tih hi a awm ve lo! Mizo Bible letlingtute hian an thiam hle a ni! Rin loh taka lák sawina a ni si!
Jebus-ho an thlamuan êm êm chhan chu kulh an nei ṭhat vàng a ni. An harsatna ber chu tui a ni a; Gihon tuikhur kawngkâ chu pâwn lamah hnawh pingin, khawpui hnuaiah tui kawng siamin an la lût a. Khua aṭangin lei hnuaiah kalkawng an siam a; chu kawng tàwp dâwnah chuan bir takin tui khai chhuahna tùrin hnuai lama tui lo luang lût zuk pawh tùrin lung chu an verh chhuk a. Sâng tak aṭangin tui chu an khai chhuak ṭhin. Hmêlmate hriat hauh lohin chutiang chuan Jebus nulate chuan tui an châwi thei a. He an tui chàwi kawng hi tûnah chuan thîr leilàwn an rem thla a; hmun ṭhenkhatah electric êng a ṭhat tâwk loh avàngin hmehên ken a ngai.
Kidron kam aṭanga khawpui chhûnga tui lâk luhna tuikawng chu metre 20 vêl a ni a; chutah chuan chung lam aṭanga tui zuk thâl theih tùrin khur an siam a. Tui khai chhuahna lei verh chu a hmu chhuaktu Charles Warren-a hming châwiin ‘Warren’s Shaft’ an vuah a. Khawpui aṭanga tui chàwina tûr pan chhukna step chu 128 a ni a; step tàwp aṭanga tui an zuk khai chhuahna thûk lam chu ft. 41½ a ni. Hei hi ngîl taka verh chhuk a ni a; a pangah chuan ke nghahna tùr ko a awm thluah bawk a. Fîmkhur takin a hnuai lam aṭangin a làwn chhoh theih a, step tàwp aṭang chuan a chhuk theih bawk. Jebus-ho khân tuikhur siam dàn changkãng tak an lo hre tawh a. Davidan he khua a lâk pawh khân a sipaiten pâwn lama Gihon tuikhur hnawh pinna chu hawngin tui kawngah chuan lût chhoin Jebus khua chu an ṭhâwng phut a; khuaa mite inrin loh lai takin Jebus chu an la ta mai a ni.
Hezekia tuikawng hi eng vànga siam nge an nih? Kum 720 BC vêlah khán Bible ram vêlah khuan Assyria chu ram chak ber a ni a. Kum 701 BC laia Judai ram lal chu Hezekia a ni a; Hezekia lal lai chuan hmàr lamah Assuria a awm a, chhim lamah Aigupta; anni chu sawrkar chak tak leh Juda ram tân pawha hlauhawm an ni. Chuvàngin, hmêlmaten Jerusalem an rawn hual a nih pawha tui nghei loa an awm theih nân Hezekian khawpui hnuaiah tuikawng chu a buatsaih ta a ni.
Hezekia hunah khân Jerusalem khawpui tlângdung chhakta zâwkah chuan an leng tawh bîk lo a; tlângdung thlangta zâwkah khawpui chu an zauh tawh a. Jerusalem nulate tui chàwina chu a hla ta lutuk a; khawpui thlang lama Hinnom kawr ruamah tui chàwi tùr a awm bawk si lo. Hezekia chuan a khaw nulate tui chàwi kawng hnai zâwk siamsak a duh a. A harsat dàn tùr hre rengin khawpui hnuai lungpui chu a verhtîr ta a; vêng thlang lam hnaih hmun him chinah tui dah khâwmna tùr chu a siam ta a. Chu chu Siloam dîl (tuikhur) chu a ni.
Gihon kawngka aṭanga Hezekia tuikawng an verh chin zawng chu metre 533 (ft 1749) a ni a; lei hnuaiah a ngîl thei ang berin verh sela chuan metre 335 chauh a ni ang. Mahse, a ngîl thei ang berin a verh theih vek lo a; a verh sam lai an zawn vàng pawh a ni ang a, a kal kãwi nasa hle a ni. Gihon kawngka aṭanga metre 20 vêlah chuan ding lamah Warren’s Shaft panna a pêng a; chuta ṭang chuan Hezekia tuikawng chu vei lamah a kãwi ta thung a ni.
Hezekia tuikawng zau lam chu a inang lo hle; hmun ṭhenkhatah a zìm viau laiin hmun dangah chuan a lo var leh deuh ṭhin a. A tlângpuiin ft 1¼ aṭanga ft 2 inkâr a ni ber. Pa lian tak, mawng bâwr lian deuh emaw dul kiar tak emaw tân chuan tuikawng hi zawh loh a ṭha zâwk ang. Vawi khat pawh St George’s College-a zir ve pakhat chu a dul a kiar êm avàngin tuikawng hmun khatah a tâng titih tawh a; hma lamah mi an awm si, hnung lamah an awm bawk si, inkal pelh mai theih a ni si lo. An buai hman viau a, eng emawti tiin hma lamah an nawr chhuak thei ta hrãm a ni.
Tuikawng sàn lam pawh a inang lo hle bawk; Gihon lam chu a hniam deuh a, Siloam lam chu a sâng thung a. Hmun ṭhenkhatah ft 3.6-a sâng a ni a, a sâng lai ber chu ft. 11.6 a ni. Khawpui aṭanga a thûk lam chu metre 52 (ft 170) vêl a ni. Tuikawng chu thla 9 vêl an siam a ni àwm e; Siloam lam aṭanga thawk leh Gibon lam aṭanga thawk an awm a. Siloam aṭanga verhtuten an verh chak deuh zâwk a, an verh chin pawh a sei zâwk.
Thâwm an inhriat tawn theih chuan an làwm hle a; an làwm dàn ziahna ‘Siloam Inscription’ an tih chu kum 1880 khân Siloam tuikhura naupang pakhat inbual Jacob Spafford-a hmuh chhuah a ni a. He thuziak hi tûnah chuan Turkey rama Istanbul khua ‘Museum of the Ancient Orient’-ah an kawl a. Kum 2007 July 12 khân Jerusalem Mayor chuan Turkey palai hnênah thuziak hi pe lêt tûrin a dîl a, mahse an pe lêt phal lo. Hun rei lo te chhûng erawh chu Jerusalem-ah en theih tûra dah an remti a. He thu ziahna lungphêk hi metre 1.32-a hlai, metre 0.21-a sâng a ni a; hmànlai Hebrai hawrawpin tlar 6-a ziah a ni a. Siloam tuikawng banga ziah chu an kher thlákna lamah hawrawp tihchhiat palh a awm nual.
Hezekia tuikawngah hian tui a la tam hle a; kâwng thleng vêlin kan dai deuh ber. Tuikawng zawh tûr chuan hmehèn ken a ngai a; kekawr bûl hâk a ṭha bawk a, pheikhawk pawh bun ngei chi a ni. Hezekia tuikawng zawh chhûng hi dârkâr chanve vêl a ni a; Gihon lam aṭanga luh tùr a ni. Chawlhni aṭanga Ningani thlengin zîng dâr 9 aṭanga tlai dâr 5 inkârah zawh theih a ni a; Zirtàwpni chuan zîng dâr 9 aṭangin tlai dâr 3 inkârah zawh theih a ni. Inrinniah erawh chuan an khãr hmiah thung. He tuikawng zawh tûr hian a man pêk a ngai lo. Hezekia tuikawng zawh chhuaktute lei tûrin Siloam dîl lamah khân T-Shirt, a hmaa “I went through Hezekiah’s Tunnel’ tih ziak an lo zuar a. Kei pawhin ka lei ve a, roh nachâng ka hre lo a, mi ka lo pe ta daih mai a. Ka ui hnuhnawh hle mai; hriat hreng nân lo kawl ṭhat ták tûr a nia! Vawiin hi Hezekia tuikawng ka zawh chhuah ni tak champhaphák a ni nghe nghe!