Guest writer
Revd Chuauthuama
ZION TLÂNGAH LÂWN R’U!
Aizâwl Theological College-ah kum 20 dâwn thàw ka thawh lâia BD zirlaite hnêna ka sawi ṭhin pakhat, Mizo Bible-a lehlin mâwi bera ka hriat chu, “Nimahsela, Davida chuan Zion kulh chu a la ta mial a,” (2 Sam 5.7) tih hi a ni. Mâwi ka tih lâi tak chu “mial a” tih tak hi a ni a; hei hian khatih laia Zion kulh dinhmun kha a lan chiantîr hle a ni.
Thuthlung Hlui hun rei tak chhûng kha chuan Jerusalem khawpui chuan tlângdung pakhat, hmàr lam aṭanga chhim chhak hret hawi zâwnga inkhawh, a hmâwr zingzum chauh chu a huam a; chu chu ‘Jebus khawpui’ lâi tak chu a ni. Josua’n Jebus khawpui kha an la ngei ná a (Jos 12.8,10), Jebus-ho kha a hnawt chhuak lo; Davida hunah khân khawpui lâk huhpurhawm tak a lo ni leh hman dèr tawh a ni.
Jebus khua chu hmàr lamah tih loh chuan khàm chàwi vêl vek a ni a. Chhak lamah Kidron kawr a awm a; Kidron kawr kam chu âwih bakbahâi tak a ni. Thlang lamah Tyropoeon Valley (Cheesemaker Valley) a awm a; hei pawh hi hmànlai chuan kawr thûk tak, a kam vêl pawh âwihṭên bawk a ni. Tûnah erawh chuan hnâwlin a chhilh zo tawh a; kawr pawh a ang tawh mang lo. Chhim lam chu Kidron lehTyropoeon leh Hinnom kawr intawh khâwmna hmun a ni a; àwihtlân chho vek bawk a ni; Jebus khaw beih tum tân chho zâwnga ṭan lák chu harsa tak a ni ang.
St. George’s College (Jerusalem)-a Dean lo ni tawh John L. Peterson sawi dàn chuan ‘hriat theih chinah Jerusalem hian vawi 36 lák a táwk tawh a; chûng zîngah chuan vawi 2 chauh chu khawchhak lam aṭanga beih a ni a, vawi 34 erawh chu hmàr lam tlângdung mar ṭha aṭanga rawn beih a ni. Khawchhak lam aṭang chuan kum AD 70-a Rom sipaiin an beih ṭum leh kum 1967 Ni Ruk Indo-a Israel sipaiten an lák ṭum kha a ni. Hemi ṭum 2-ah hi chuan tûna Gethsemani huan ep chiaha Stephen’s Gate aṭangin an bei a; he lâi hi chho deuh euh euh, âwih chhe lutuk lo a ni.
Saula leh Davida hunah pawh khân Juda-te leh Israel hnam 10 kha an inṭhen tawh a. Israel hnam 10-ah chuan Benjamin pawh an tel a; chhim lam Juda-te zîngah chuan an ram chhûnga awm ve tho Simeon-ho an tel thung (cf. Jos 19.1–9). Saula thih hnûa Hebron-a Davida a han kal khân Juda-ten an lal ah hriak an lo thih a (2 Sam 2.4); chutah chuan kum 7½ a lal a (2 Sam 2.11). Chutih lái vêk chuan Israel-ten (Benjamin hnam pawh telin) Saula fapa Isbosetha chu lal ah an siam ve bawk a (2 Sam 2.9). Isbosetha thih hnûah Israel upate chu Hebron-ah lo kalin Davida chu an lal atân hriak an rawn thih ve ta a nih kha (2 Sam 5.3).
Chutianga Israel hnam 10-in Davida chu lal ah an rawn siam tákah chuan Davida’n Hebron-a awm reng chu ṭhain a hre lo a. A hmunpui (capital) chu Hebron aṭanga hmàr lam hmun lailî záwkah insawn zái a rêl ta a; a khaw thlan ber kher chu Benjamin leh Judai inrina bul maia awm Jebus khawpui, lák harsa tak chu a ni. Jebus a thlan chhan chu a khaw awmna, khàm chàwi vêl a nihna leh eng emawtia Israel-te nèn inhmu thiam lo an nih pawha Hinnom kawr kâna Judai ram chhûnga insuan vat remchâng a nihnate chu a nih hmèl hle.
Davida khawpui sawnna tûr Jebus chu lák harsa tak tûr a ni. Khàm chàwi vêla awm a nih avàngin beih a awlsam lo a; khawpui lu lamah lah kulh ṭha elkhèn an nei bawk si. Kidron kawr kam tlâk lam, Jebus khaw hnuaiah chuan lei chhûngril thûk tak aṭanga tui lo chik chhuak ‘Gihon’ a awm a; hei hi Eden huana lui pali zînga pakhat Gihon nèn khân ngaihpawlh tùr a ni lo (cf. Gen 2.13). ‘Gihon’ tih chu ‘chik chhuak, phuh chhuak’ tihna a ni a; Gihon chu Jebus khawpui tuikhur a ni.
Gihon chu khawpui hnuaiah tui luan kawr siama la lûtin tûrkhur an siam a. Tuikhur chungah chuan khawpui aṭanga tui chàwi theih tùrin ngîl takin an verh kaw chho pawm mai a. Jebus nulaten Kidron kawr kam rêta zuk kal kher ngâi loin khawpui chhûng aṭangin Gihon tuikhur chunga verh kuakah chuan hruia hlin tui bêl an thlák thla a; awlsam takin tui an châwi ta mai ṭhin a ni. Gihon awmna zâwn Kidron kawr kam pâwn lam chu Jebus-ho chuan tu ma hriat theih loh tùrin an chhilh phui leh vek a; chu hmun hre sâ lo tân chuan Jebus beih chu harsa tak a ni ang. Jebus khawpui hlui aṭanga Gihon tuikhur pannaah hian tûnah chuan thîr leihlàwn ṭha tak an siam tawh.
Jebus khaw lû lamah hmàr lam aṭanga rawn beitute lo danna tùr ‘ZION kulh’ rinawm tak chu a ding tlat bawk si; Jebus mite chuan himin an inhre khawp mai a! Davida’n rawn beih a tum tih pawh an hria a, “Hetah chuan i lo lût tawp lo ang; mitdel leh kebaiten an lo dang ang che!” an tihsan mai a ni. Davida khân Gihon tui lâk luhna lâi chu a hre ru kar nge, Jebus-ah chuan lamṭang a nei tih hriat a ni lo; Davida sipaiten ‘tui luanna chu zuiin’ khua chu an luhchilh a (2 Sam 5.8). Khàwnglung rûn ang mai khân Jebus mite inring lo lâi chu an ṭhâwng ta thut a; Bible-a lehlin mâwi ber ka tih, “Nimahsela, Davida chuan Zion kulh chu a la ta mial a,” tih chu a lo thleng ta a ni (2 Sam 5.7).
“Davida chuan Zion kulh chu a la ta ‘mial’ a,” tih hian lák hleih theih loh tùra ngaih, a la ta mai kha ‘mial a’ tih hian a hrilh fiah chiang bîk a ni. English Bible-ah chuan ‘mial a’ tih hi a awm ve lo; Hebrai Bible leh Grik ṭawnga lehlin
Septuagint-ah pawh ‘mial a’ tih hi a awm chuang lo. Mizo Bible-ah chauh ‘mial a’ tih hi a awm! He châng letlingtu hian Hebrai ṭawng a thiam emaw thiam lo emaw ‘mial a’ tih a hman tel kher avàng hian Zion kulh dinhmun a phawk chhuak dik tak zet a. He thu tho ziahnaah chuan, “Nimahsela, Davida chuan Zion kulh chu a la ta rêng rêng a,” tih a ni thung a (1 Chr 11.5); heta “rêng rêng a,” tih âi chuan “mial a” tih hian Zion kulh nghehzia a tilang chiang zâwk daih a ni.
“Davida chuan Zion kulh chu a la ta mial a,” (2 Sam 5.7) hi Bible-a ZION lo lanna hmasa ber a ni. A tìrah chuan ‘Zion’ chu khaw hming a ni lo, kulh hming a ni. Thuthlung Hluiah Zion tih hi vawi 154 a lang a (Young’s Analytical Concordance, n.d. p. 1089): Sam bû-ah vawi 38, Isaia bû-ah 47, a bák zawng vawi 69 chu Thuthlung Hlui hmun dangah a ni. Thuthlung Tharah ‘Zion’ tih hi vawi 7 a lang a; vawi 5 chu Thuthlung Hlui thu lák chhuahah a ni.
Zion hi Hebrai ṭawngin Sîôn tih a ni a; S hnuaiah hian chhun han (.) awm tùr a ni a, S pângngâi ni loin Tz ang deuha lam rîk a ni. Septuagint-ah Sion tiin an lo ziak a; English Bible-ah pawh ziah dàn hrang hrang, ‘Sion, Tzion, Tsion, Tsiyyon, Zion’ tihte hmuh tùr a awm. Zion awmzia pawh tûn thlengin hriat chian theih a la ni lo; ngaih dàn hrang hrang a awm a, chûngte chu: ‘khawro, luitê, tlângdung, vêng him, kulhbîng, phâw’ tihte hi a ni. Zion lo lan hmasakna ber, “Nimahsela, Davida chuan ZION kulh chu a la ta mial a,” tihah hian Jebus khawpui kulh hming a ni; a awmna lâi tak hriat a ni lo.
Davida’n Jebus khawpui a lák hnû chuan ama hming châwiin ‘Davida khawpui’ tih a ni ta a (2 Sam 5.7b). Hmànlai Jebus khawpui chu buh ṭin 10 hmun vêl âwrh chauha zau a ni a; tûnah chuan Old City kulh pâwn chhim lam mual mawngah a awm a, Palestinian mi tlêm tê an chêng. Kum 1998-a ka tlawh lâi khân kulh pâwn chhim lama motor kawng sîrah thîr phêk tuiêk deuh tawha ‘City of David’ tih ziak, Jebus khaw hmun hlui káwk chhuk vá chu ka hmu!
Jebus khawpui lû-ah chuan Jebus mi ‘Arauna (Ornana) hruih zâwl’ a awm a; chu chu Davida’n sekel 50-in a lei a (2 Sam 24.24, cf. 1 Chr 21.25). Solomona’n Temple a sakna hmun kha a ni. Jebus kulh hming ‘Zion’ kha zau zâwkin hman a ni ta zêl a. Temple pawh chu ‘Zion’ tih a ni ṭhin a; a châng leh ‘Zion tlâng’ emaw ‘Zion tlâng thianghlim’ emaw tih a ni kher ṭhin. Israel-te Pathian chu Zion-ah a chêng a (Sam 9.11; 76.2). Zion aṭangin Pathian chu a êng chhuak ṭhin (Sam 50.2).
Zion chu vawi tam tak Jerusalem sawi nân hman a ni a; ‘Jerusalem’ tih chuan a chhûnga mi chêngte a huap a. Zion-ah, Jerusalem mipuite hnênah chanchin ṭha chu puan tùr a ni (Is 40.9; 52.7). ‘Zion fanu’ tih hi Bible-ah kan hmu fo bawk a, Jerusalem-a chêngte sawina tho a ni. Hebrai ṭawngah chuan masculine & feminine gender chauh an nei a; ram leh khua zawng zawng chu feminine gender a nih avàngin khawpuia chêngte chu ‘fanute’ tih an ni. A châng chuan ‘Zion fanu thianghlimte’ tih deuh kher a ni; vawi khat chiah ‘Zion fapa’ tih a awm ve teh tlat (Ṭah Hla 4.2)!
Zion tih chuan Juda-te emaw, Judai ram emaw, Kanaan ram pum pui emaw a huap thei bawk. Pathianin hnam thlan a siamin Juda-te chu a thlang a. Zion tlâng chu Pathianin a hmangaih a (Sam 78.68). Zion tlâng chu Pathian rochan tlâng a ni (Sam 74.2). Pathian rorèlna dik tak avàngin Zion tlâng leh a fanute chu lâwm taka awm tùra hrilh an ni (Sam 48.11). A châng chuan Zion tih chuan Israel hnam pum pui a huap a; Babulon-a Zion sal tângte chu hruai kìr leh an ni (Sam 126.1).
‘Zion’ chu tehkhinna ṭawngkamah hman a ni bawk. “LALPA ringtute chu Zion tlâng tihnghìn rual loh,” anga sawi an ni (Sam 125.1). Zion chu ‘vàn Jerusalem’ anga sawi a ni bawk (Heb 12.22). ‘Zion fanu’ chu a Lal lo kal avànga hlim taka awm tùrin hrilh a ni (Zak 9.9). Zion-ah chuan LALPA Pathianin a kila lungphùm pawimawh tak chu a rem a (Isa 28.16). Hun hnuhnungah Beràmno (Isua) chu a mite 144,000 nèn Zion-ah chuan an ding ang (Thup 14.1).
Zion tlâng kan tih chuan hmànlai Jerusalem khawpui hlui tlângdung chhakta zâwk, Temple tlâng (ft 1,440) sawina a ni ber ṭhin a. Kum zabi 4-na (AD) aṭang erawh kha chuan Zion tlâng chu Jerusalem khawpui hlui tlângdung thlangta zâwk, chhim lam hmâwrah sawn a ni ta daih a. Chutah chuan khawpui hlui kawngkapui 8 zînga pakhat Zion Gate chu tûn thlengin a la awm reng.
Jerusalem khu Ottoman Turks (Turkey) lal Suleiman the Magnificent (1494–1566) khân kum 1538–1541 chhûnga kulh banga a hungtîr a ni a; kulh a hung chin zawng khu ‘Old City’ tih chu a ni. Tlângdung thlangta záwk chhim lam hungtu engineer-te kha an lo hmanhmawh deuh emaw ni, Zion tlâng chu an hung tel lo tlat mai a! Suleiman-a thinrim chuan mawhphurtute chu a tihlum vek a; Jaffa Gate chhûng lam hnãi tê-ah khuan an thlàn pawh hmuh tùr a la awm.