Revd Chuauṭhuama huang: THU ZIAH LEH A KAIHHNAWIH

Kum 2013 August 19 aṭang khân Inrinni tin khêl loin Vànglaini-ah hian thu ka ziak ta a; kâr tin thu ziak tûr chuan tih fê a lo ngai a. Thil thleng thar a awm chuan mite tih ang bawkin chumi lam han bawh zui ve pawh thil awm thei a ni; thil thleng thar eng emaw tak a awm loh chuan thu ziah tûr hi thei reh takin a reh vawng vawng mai a. Nilai zàn aṭanga intintuahin Ningani zànah pawh ziah tûr hriat loh châng ka la ngah a. Mut hmuna ngaihtuah ngial pawha ziah tûr ngaihtuah chhuah zawh loh châng a tam mai. Ka tih dàn ni ta ber chu Zirtâwpni zîng dâr 4:30-ah thoin ka ziak chawp ta ṭhin a; tichuan zîng dâr 8 vêlah email-in ka thawn hman hrâm ṭhin. 

Kei chuan essay ziak loin article ka ziak ber a. Ṭawngkam thluaithlum hi ka tih dàn a ni lêm lo; tum ila chuan thluaithlum thiam ve chin pawh ka nei ve mahná. Ka thu ziah hi tute pawhin chhiar se, an hre thiam ang em tih hi ka ngaihtuah ber ṭhin. Thu han cheimawi chákna hi chu ka nei ve ṭhin a; ka chák ang taka ka han ziah pawh hian ka ennawn laiin ka thlák leh nge nge ṭhin. Mizo ṭawng biru deuh han hman chák châng ka nei ve fo; mahse miin an chhiara an hriat thiam mai loh tûr a nih tákin tiin ka hmang lo lui ṭhin. A chiang thei ang ber tûra ziah hi ka tum ber a ni. Mizo ṭawng indawt dàn dik taka ziah hi ka tum ber pakhat a ni a; kan ngaihtuah anga kan ziah hi thu indawt dàn dik tak a ni lo fo. 

Mizo ṭawng ziah dànah fîmkhur a ngai hle; ziah zawm leh zawm loh tûr bawk hi fîmkhur a ngai lehzual. Kan ṭawng tû huat thu chang suh sela, tûnlai hian lehkha thiam tak takte pawhin Mizo ṭawng ziah zawm leh zawm loh tûr hi an thiam táwk lo hle. Sawrkar thu chhuahte pawh hi Mizo ṭawng ziah dàn dik loa ziah a tam khawp mai. Lehkhabu chhuak tharte pawh hi ziah zawm leh zawm loh thû-ah duh ang a ni lo fo. Mizo ṭawng ziah zawm leh zawm loh tûrah tûn hma deuh khán Bible hi entawn ah a ṭha tih a ni ṭhin; mahse Pulpit Bible aṭanga tihtêt Bible kan hman chinah ziah zawm leh zawm loh tûr hi a buarchuar ta hle mai a. Tûna Mizo Bible (O.V. Re-edited, 2017-2018) hi erawh chuan tûn hmaa mi zawng aiin entawn ah a ṭha; a dik ta vek tihna erawh chu a ni rih lo. 

Tûn hma chuan hming tawh phawt chuan ziah zawm vek tûr tih a ni ṭhin a; tûnlai erawh chuan mi tam takin an ziak zawm vek ta lo a. Hei hi sawisèl ngawt chi pawh a ni tawh lo; ṭangkai zâwkna a awm ta tlat mai. Ka hming hi pakhat chauh a nih avàng hian ram danga ka zinnaah ka buai phah zeuh zeuh. Israel ram aṭanga Sinai thlalêra kan kal ṭum pawhin Aigupta ramri khua Taba-ah ka hming avàngin dârkâr khat dâwn lai min chelh khawtlai phah a; a tâwpah chuan a huho (group)-a kal kan nih avàngin min kaltîr ve ta hrãm a ni. Tûnlaia hming phel darh kan chîng hi a ṭangkai ta viau zâwk a ni; hnam hming emaw Kristian hming emaw ziak tel tân chuan buaina a awm lêm lo ang. Tûnlai chuan form fill up tûr tam takah First name, Second name, Third name thlengin dahna tûr an siam a; Second name chin tal dah tûr neih a ngai. 

Mizo ṭawng hi thlûk nei a ni a, thlûk dàn chi hrang hrang a awm a; thlûk chhinchhiahna hi chi khat chauh kan la nei si. Thlûk dàn hrang hrang chhinchhiahna tûr, pawm tlàn theih kan la neih loh avàngin buaithlák châng a awm. Mi ṭhenkhat chuan thlûk chhinchhiahna chi hrang hrang an hmang ṭan a; chûng zîngah chuan kei pawh ka tel ve. Ka thu ziahah hian thai chhoh te, thai chhuk te, thai kikãwi te, kual chhuk chho te ka hmang a. Kan ṭhian pakhat chuan hetianga thlûk chhinchiahna chi hrang hman hi a ngaina vak lo a, “a pâr chhing chheng êm mai” a ti ṭhin. Mi ṭhenkhat erawh chuan hetiang thlûkna chi hrang hrang dah hian chhiar dik a awl záwk an ti ve tlat a; chuvàngin kei pawhin hman loh ai chuan ka hmang zui ta zêl a ni. Mizo Langauge Committee (MLC) hian pawm tlàn theih siam chhuak thuai thei se, a làwmawm ngawt ang. Ziah zawm leh zawm loh chungchângah chuan MLC-in a buatsaih Mizo Ṭawng Ziah Dàn (Third Edition, Revised & Enlarged, 2016) hi zui ila, kan ziaawm phah hle ang. Social media-a thu ziah tam tak hi chu Mizo ṭawng ziah dàn dik tâwk lo a ni a; ṭhalaiho phei chuan kaih tàwi an hmang nasa hle; hmânlai Hebrai ṭawng ang maia vowels tel loa ziah a tam hle. 

Tûnah chuan thiamna lamah hmasâwnna a sâng zêl a; Mizo ṭawng tluangtlama ziah ringawt ni lo, technical thil ziah tel ngaih châng a tam ta. Hetiang atân hian hawrawp bîk a lo ngai a; chutiang hawrawp chu press lamin an neih ve si loh chuan a buaithlák deuh ṭhin. Pathian thu lam thilah pawh hian Hebrai leh Grik ṭawng, Mizo hawrawpa ziah chhuah dàn dik (technical transliteration) hi press lamin an nei ve si lo. Entîr nân, Hebrai thumal pakhat bahar tih hi h hnuaiah hian chhun han (dot) awm tûr a ni a; a lam rîk dànah pawh ‘kh’ anga bakhar ti-a lam tûr a ni. Amaherawhchu press lamin h hnuaia chhun han awm chu an neih ve si loh avàngin bahar tih a ngai ta a; ziah dàn ang ang hian kan lam ta mai a ni. 

Bethlehem tih pawh hi Hebrai ṭawngah chuan thumal pahnih kaih kawp beth-lehem a ni a; lehem tiha h hnuaiah hian chhun han awm tûr a ni a; mahse hmasâng aṭangin English-ah pawh chutiang chu an lo neih loh avàngin ziah zawm vekin Bethlehem (be-thle-hem) an ti a; a nih dàn takah chuan beth-lekhem ti-a lam rîk tûr a ni ang. Kei chuan hawrawp bîk (Revd_Cht Fonts) ka nei a; chumi hmang chuan Hebrai leh Grik technical transliteration a tih theih vek a; ka lehkhabu ziah chu a chhutute hnênah ka hawrawp bîk ka pe tel zêl a; harsatna a awm hran lo. Vànglaini-ah hi chuan annin hawrawp hman bîk an lo nei a; ka hawrawp kha an neih si loh chuan technical transliteration a tih hleih theih loh a ni. 

Mi thu ziah/thusawi kan chàn dàn pawh a inang lo thei hle. A sawitu/ ziaktu tum loh lam daiha la kãwi an awm ṭhin; hei hi kan thil thlìr dàn leh ngaihtuah dàn a hran vàng a ni ber. Zàwlnei Isaia’n, “I ngaihtuahnate chu ka ngaihtuahnate a ni si lo a,” a tih ang deuh kha a ni ang. Thil thleng pakhat thlìr dàn pawh a inchen lo. British-in India a awp lai khân Indian History chu British-hoin an thlîrna aṭangin an ziak ber a; kum 1857-a helna kha ‘Sepoy Mutiny’ tiin a nêp thei ang berin an ziak a. Tûnah chuan Indian historian-te chuan ‘First War of Independence’ an ti daih tawh. Middle School kan kal laia Indian History kan zir kha British pachal CA Parkhurst-a ziah (Lalsawia lehlin) a ni. Chutah chuan Robert Clive-a kha ‘First Founder of British Enpire in India’ tih a ni a; chutiang chuan Founder of British Empire tih kha pathum/pali lai an awm. Tûnlai Indian historian-te erawh chuan anniho kha ‘founder’ tih hming puttîr an duh lo ang; anni ngaih chuan India ram hausakna ei chhetu (exploiter) an ni zâwk. 

BD final year kan nihin Thawhṭanni-a Chapel inkhâwmah sermon kan sawi ṭhin a; sermon kan thiam leh thiam loh tehna a ni a, mark pêk tûr a ni. Sermon sawi hma kâr khat vêlah zirtîrtute nèn sermon sawi tûr chu kan thlîr lâwk ṭhin a; kan sawi hona êng aṭangin siam ṭhat ngaite chu kan siam ṭha leh ṭhin. Ka hun a lo thleng ve dâwn ta a; ka thupui thlan chu ‘Krista sipai’ (Soldiers of Christ) tih a ni a; ka hla thlan chu ‘Râl kâp anga kalin’ (Onward Christian soldiers) a ni. Ka hla thlan chu kan zirtîrtu (India mi) chuan sak a phal lo; ani ngaih dàn chuan British imperialist-ho phuah a ni a, sak chi a ni lo. Ka hla thlan kha thlák duh ta lo ila, marks ka hmuh tlèm phah dâwn si; marks hmuh tlèm phah ai chuan hla dang ka thlang ta a ni. Pathian thu zir pakhat chu Christian Response to Other Faiths subject-ah a fail leh ṭhin a. Kei chuan, “I ngaih dànin chhâng lo la, i chhànna entu tûrte ngaih dànin chhâng la, i tling mai ang,” ka ti a. Ka thuràwn a zawm ta nge, a tling ve ta mai bawk.