Guest writer
Revd Chuauthuama
Revd Chuauṭhuama huang: Olive tlângdung
Sam phuahtu pakhat chuan, “Tlângte chu Jerusalem vêla a awm angin, LALPA chu a mite vêlah a awm ṭhin,” a lo ti a. Jerusalem vêla tlângdung langsàr ber chu chhak lama Olive tlângdung hi a ni. Jerusalem-a awm lai chuan Olive tlâng chunga ni chhuak lo lang iar mai hmuh chu nuam ve tak a ni. September thlaah chuan Olive tlâng chung zâwn takah ni a lo chhuak a; temple tlâng chu a rawn chhun a. Solomona temple kha la ding reng sela chuan September ni 22 zîngah chuan ni chhuakin temple kawngkapui kha a chhun fuh chiah ang. Chutiang chuan Solomona temple din chhûng zawng kha chuan kum tin September 22-ah Olive tlâng chunga ni lo chhuak chuan temple kawngkapui kha a rawn chhun fuh chiah zêl dâwn a ni.
Olive tlângdung hi a sei viau a, tlâng hlâwm pathum inzawm a ni; a tlângdung pum pui chu mêl 2½ zeta sei a ni. A hmàr berah chuan a sâng ber Mt. Scopus tlâng an tih chu a awm a; hei hi East Jerusalem hmàrchhak lama awm a ni. He tlâng aṭang hian Jerusalem khawpui leh a chheh vêl bâkah chhak lamah Judai thlalèr a lang chiang kher mai. Mt. Scopus hi Hebrai ṭawngin Hatsofim (thlîr vêl) tih a ni a; khaw thlîr a rem avàngin chu hming chu an puttîr a ni ang. Jerusalem beitu sipaite chu he tlângah hian an inkulh ṭhin. Kum AD 70-ah khân Rom sipai chu General Titus-a hoin an inkulh a. Kum 1099-ah khân Cursader-ho an inkulh leh a. Kum 1917-ah British sipaiho an inkulh bawk a: Kum 1948 khân Arab sipaiten he tlâng hi ṭan hmunah hmangin Jerusalem chu an bei a ni. Tûnah chuan he tlângah hian Hebrew University Department eng emaw zâtin hmun neiin, University Building, chinai lunga sak, vâr vo mai, mawi tak chu a ding luah mai a. Hmàrchhak kil lamah chuan Israel sipai thil thlìr vêlna khâwl a inbun bawk. He tlâng thlang lamah hian Hadassah Hospital a awm bawk a ni.
Mt. Scopus tlâng leh Olive tlâng an tih ber inkârah chuan ruam nuam tak a awm. Chu lai aṭang chuan Judai thlalèr leh Jordan phai thui tak a lang thei a. Ralkhat hla taka romei zâm kârah chuan zàwlnei Jeremia khua Anathot pawh a hmuh theih viai viai a ni. He kàwn ruam aṭang hian Olive tlângdung lai takah motor kawng ṭha tak a tlang ruah mai a. Kawng sîr lehlam lehlamah chuan fâr thing a ding thelh sung bawk. Olive tlâng chhimthlang lam deuhah chuan Bethani khawthlang lamah Mount of Offence an tih chu a awm a; he tlâng leh Davida khawpui (Jebus) kha a inzâwn ṭhelh a ni. He tlâng hi Moleka biakna leh naupang hmanga inthâwina hmun a nih avàngin tûn thlengin Mount of Offence an ti a; Bible-ah chuan ‘chhiatna tlâng’ tih a ni (2 Lal 23:13).
Hêng zawng zawng hi hlâwm khata an sawi dâwn chuan Olive tlângdung an ti mai ṭhin. Jordan phai aṭang pawhin Olive tlângdung hi a lang chiang hle a. Khaw thlîrna in sâng (Tower) pathum, inkâr hlat tâwk deuhin a awm. Pakhat chu Hebrew University Tower a ni a, pakhat chu Russian Orthodox Tower a ni a; a dang leh chu Augusta Victoria Hospital Tower a ni. Hêng tower pathumte hi a sàn lam inchen vek lo mah se, ralkhat aṭang chuan an lang chiang hle hlawm a. ‘Khi khi Olive tlângdung a nih khi’ tia hriatna ṭha tak a ni.
Olive tlângah hian Arab khua Et-Tur an tih chu a awm a; hei hi Bible-in Nob khua a tih kha a ni àwm e. Mt. Scopus hi tûn hnaia an enfiah leh chuan ft 2,963-a sâng a ni a; Jerusalem chheh vêla tlâng sâng ber a ni. Olive tlâng tak hi chu a sâng lai ber ft. 2,641 a ni a; Temple hmun aiin ft. 201-in a sâng zâwk a ni. Bawhchhiatna tlâng hi chu a hniam leh deuh a, ft. 2,440 a ni. Jerusalem khua tlawhtu chuan a bul ṭan nân Olive tlânga chuan phawt hi a fuh ber mai. Judai thlalèr thlirna hmun remchâng a ni a; chu ai ber chuan Jerusalem khua a lang chiang a. Mahse, Et-Tur khuaa naupangte hi an nghal êm êm a; thil min dîl ngawih ngawih ṭhin a. Pêk duh loh pawhin min ‘trick’ dàn tùr an zawng thiam hle a. Inrin loh hlànin pen pai laite pawh a bo daih thei. Olive tlâng aṭang chuan ni tlâk suarah Jerusalem khawpui chu han thlîr ila, a tlêt hian a tle sur mai a; eng vàngin nge ‘Rangkachak khawpui’ (City of Gold) an lo vuah tih pawh a hriat thiam theih uar uar mai a ni.
Olive tlângah hian Church of Pater Noster a awm a; chu chu Isua’n a zirtîrte Lalpa ṭawngṭaina a zirtîrna hmuna biak in a ni. He biak in bangah ṭawng hrang hrangin hian Lalpa Ṭawngṭaina an ziak hlawm a. Mizo ṭawng Lalpa Ṭawngṭaina erawh chu a la awm ve lo. Kum 1998-a Jerusalem ka tlawh khân thîr khawng taka Lalpa Ṭawngṭaina ker sa ka keng a; biak in bangah chuan tàr ve mai theih tûrah ka ngai ringawt a. Mahse chuti maia tih theih a lo ni lo a; biak in bangah chuan man châwia an ziahtîr ṭhin a lo ni a; ziahtîr tûra pawhin mahni awmna rama kohhran hruaitu lu berin Lalpa Ṭawngṭaina chu a dik ngei a ni tih a pawmna lehkha thawn tûr a ni a. Banga ziah tûr a dung lam feet 1½ leh a vàng lam feet 1 vêlah dollar 1000 pêk a lo ngai a; a len dàn azirin sum sèn tûr pawh a sâng zêl ang. Ṭawng chi hrang 130 aia tama ziak Lalpa Ṭawngṭaina chu he biak in bang pâwn lam leh chhûng lamah târ a ni tawh. Mizo ṭawng Lalpa Ṭawngṭaina dah ve ka duhna hi ka sawi tawh
ṭhin ná a, ka la hlawhchham ta rih a ni. Roman Catholic unaute hian an Bishop hoin tih tum sela, an tân tih a harsa lo ang.
Olive tlâng hi Bible-ah a lang tam vak lo. 2 Sam 15.30 leh Tirh 1.12-ah ‘Olivet’ tih a ni a; hmun dang zawngah chuan ‘Olive tlâng’ tih a ni (Zak 14.4; Mt 21.1; 24.3; 26.30; Mk 11.1; 13.3; 14.26; Lk 19.29,37; 21.37; 22.39; Jn 8.1); Neh 8.15-ah hian Olive tlâng káwkin ‘tlângah chuan’ tih ringawt a ni. Mizo Bible lehlin tharah chuan ti-Mizo deuhin ‘Oliv tlâng’ tih a ni hlawm. Zak 14.4-ah hian Olive tlâng tih hi vawi 2 a lang a; hetiang hian ziah a ni a, “Chumi niah chuan Olive tlâng chhak lama, Jerusalem rawn chhawngah chuan a kê a nghat ang a. Olive tlâng chu chhak leh thlang zâwngin a laiah a phel ang a; ruam nasa tak a awm ang,” tiin. Tûna lehlin dàn hi a dik zãn lo deuh a; “Olive tlâng chhak lama, Jerusalem rawn chhawng,” tih lai hi a dik tâwk lo lai chu a ni a. Olive tlâng chhak lamah Jerusalem a awm ta mai emaw tih palh a awl. Mizo Bible lehlin thar hian a rawn tidik ta a, “Chumi ni-ah chuan Jerusalem chhak lama Oliv tlângah a ding ang a, Oliv tlâng chu chhak leh thlang hawiin a khi phel phawk ang a, a inkâr ruam chu zau tak a ni ang,” tih a ni.
Kum 1990-a Jerusalem aṭanga ka lo hàwn hlim khân hmun tam taka zawhna ka dawn chu, “Olive tlâng a khi ṭan tawh an tih hi a dik em?” tih a ni. Khatih lai khân mi ṭhenkhatin Isua lo kal lehna an sawi hnaih duh luatah, “Isua a lo kal hnai tawh a; Olive tlâng pawh a khi ṭan tawh,” an lo ti a ni àwm e. Kei chuan, “Olive tlâng tan zâwngin motor leh kêin vawi eng emaw zât kan kal tlang a, chutianga tlâng khi chu hmuh tûr a la awm lo a ni ang; khi ṭan tawh ni sela, chhak leh thlang zâwnga phel tûr a ni si a, motor kawng pawh a chat hial ang chu; chutiang chu hmuh tûr a awm hauh lo mai,” ka ti ṭhin. Zakaria sawi ang taka Olive tlâng hi phel tûr a nih pawhin lo kal tûr a sawi hi LALPA a ni a; lo kal tûra chu a lo kal hunah chawp leh chilhin khi chawp zâwk tûr a ni. Pathian thu sawi dànah hian fîmkhur a ngai hle.