Revd Chuauthuama

Guest writer

Revd Chuauthuama

HEZEKIA TUI KAWNG

Inrinni kal ta (20.2.2021) khân ‘Zion’ chungchâng kimchang angreng takin ka rawn ziak a. A tìra Jebus kulhbîng hming ‘Zion’ tih kha a hnûah Moria/Temple tlángah suan chhoin hun kal zêlah chuan Jerusalem khawpui hming atân hmangin, kum zabi 4-na vêl aṭang chuan ‘Zion tlâng’ an tih ták ber chu Jerusalem khawpui tlângdung thlangta zâwk, chhim lam hmâwrah sawn a ni ta! Ram Thianghlimah chuan ‘hmun thianghlim a insawn ṭhin’ an ti ṭhin rêng alãwm! 
Jebus miten an khawpui chu lák hleih theih loh tùra an ngaih kha Davida sipaiten Gihon tui lák luhna hai hawngin Jebus  nulaten Gihon tuikhur an zuk chàwina tùra verh kuakah an lût chho ngei niin a lang a. Gihon tui ring pha tùr chuan Jebus mite kha Jerusalem tlângdung chhakta záwk chuanhnuai lamah an awm phah niin a lang a; Gihon tuikhur chuan Jebus khawpuia chêng mi 2500–3000 vêl chu a chãwm hneh tâwk viau ang.   

Gihon tui chik chhuahna aṭanga tuikhur panna tui kawng chu metre 20 vêl a ni a; Gihon tuikhur aṭang chuan khawthlang lam hawi zâwnga kaltîr ṭanin Jebus khawpui chhimthlang lam panin kikâwi angreng taka tui luan kawr chu siam a ni. Jebus nulaten khua aṭanga tui an zuk chàwina kawng chu tûnah chuan thîr leihlàwna siam a ni tawh a; lei verhah luh thlák tho a ngaih avàngin electric an chhi tawh nghe nghe a. Tui khai chhuahna lei verh chu a hmu chhuaktu Charles Warren-a hming châwiin ‘Warren’s Shaft’ an vuah a. A pan chhukna step zât chu 128 a ni a; step tàwp aṭanga tui an zuk khai chhuahna thûk lam chu ft. 41½ a ni. Hei hi dîng taka verh chhuk a ni a. A pangah chuan ke nghah theihna tùr tâwk ko a awm thluah bawk a; fîmkhur takin hnuai lam aṭangin a làwn chhoh theih ang bawkin a chhuk theih bawk ang. Davida hun hma pawhin Jebus-ho hian tuikhur siam dàn changkäng tak an lo hre tawh a ni. Jebus khua Davida sipaiten an lâk pawh khân hetah hian lût chhoin Jebus mite chu an ṭhâwng thut a ni ang. 

Hezekia tui kawng chu Gihon aṭanga khawpui hnuaia tui lákna a ni a; khawpui mawng thlang/ tlák lamah Siloam dîlah luan luhtîr a ni. Hezekia tui kawng hi eng vànga siam nge a nih? Kum 720 BC vêlah khán Bible chheh vêl ramah khuan Assyria chu a lian zêl a. Hetih lai hian hmàr lam lalram Israel chu Assuria-in a chhu chhe tawh a; a ram mi tam tak pawh Assuria ram hmun hrang hrangah a thawn darh vek a; zirna lama ‘hnam sàwm bo’ tih ṭawngkam lo chhuah ṭanna kha a ni. Hnam sàwmte kha an bo ta phiar tihna ni loin an chanchin chhui zui ni ta lo chu ‘bo’ anga sawi an ni.

Khatih laia Judai ram lal chu Hezekia a ni a; Judai ram lal 13-na a ni. A pa Ahaza (BC 732–716) chu Judai ram lal sual tak a ni a; a pa nèn hun eng emaw chen lal dùnin (co-regency) kum BC 716–697 chhûng chu amahin a lal thung a. Hezekia chu Juda lalte zîngah lal ṭhaa chhiar tel a ni. Hezekia lal lâi hian hmàr lamah Assuria, chhim lamah Aigupta chu sawrkar chak tak leh Judai ram tân pawha hlauhawm an ni. Kum BC 701-ah phei chuan Assuria lal Senakeriba’n Hezekia chu a rawn vau tui tui reng mai a; chu vàng chuan hmêlmaten Jerusalem chu an rawn hual pawha tui tlachham loa an awm theih nân Hezekia’n khawpui hnuaiah tui kawng a buatsaih ta a ni. 
Hezekia’n tui kawng a siam chhan dang pakhat a la awm. Hezekia hunah khân Jerusalem khawpui chu tlângdung chhakta zâwkah chuan an leng tawh lo a. Khua a ṭhang zêl a, Tyropoean Valley ràl, tlângdung thlangta zâwk chhuah lam ruam rai chhoah chuan khawpui an zauh tawh a. Chu vàng chuan Jerusalem nulate tui chàwi kawng chu a hla ta lutuk a; vêng thlang lam nulate tân tui chàwina hnai záwk siamsak a ngâi a. Hezekia chuan Jerusalem khawpui hnuai lungpui chu a verhtîr ta a. Vêng thlang hnaih lam hmun him chinah tui dah khâwmna tùr Siloam dîl chu an siam a ni.

Hezekia tui kawng hi Gihon aṭanga Siloam dîl thlengin   metre 533 (ft 1749) a ni a. Tui kawng hi ngîl taka verh a ni lo a, verh awlsam lâi an zawng a ni ang, a kikãwi nasa angreng hle.  Gihon luhna kawngka aṭanga metre 20 vêlah chuan ding lamah Warren’s Shaft awmna chu a pêng a; chu lai a pènna chu âwm thleng vêlin an hung tawh nghe nghe a. Chuta ṭang chuan Hezekia tui kawng chu vei lamah a kãwi ta thung a ni. Hezekia tui kawng hi a zau lam a inang lo hle; hmun ṭhenkhatah chuan a zìm viau lâiin a ṭhenah chuan a lo var leh deuh huau ṭhin a. A tlângpuiin ft 1¼ – ft 2 inkâr a ni ber. Pa lian tak, mawng bâwr lian leh dul kiar tak tân chuan he tui kawng hi zawh loh a ṭha mah mah zâwk ang. Pa lian deuh chu hmun ṭhenkhatah chuan an tâng thei titih a ni àwm e. Vawi khat pawh, St. George’s College-a zirlai pakhat dul kiar tak mai chu tui kawng hmun khat lâiah chuan a tâng titih ta tlat mai a; hma lamah mi an awm a, hnung lamah an awm bawk si. An buai hman viau a; eng emawti tiin hma lamah an nawr chhuak thei ta hrâm a ni.

He tui kawng sàn lam pawh a inang lo hle bawk; Gihon hnaih lam chu a hniam deuh hlawm a, Siloam lam hnaih chu a sâng thung a. Hmun ṭhenkhatah ft 3.6-a sâng a nih lâiin a ṭhenah ft 11.6 a ni thung. A chung khawpui lei pâwn aṭanga a thûk lam chu metre 52 (ft 170) vêl a ni. He tui kawng hi thla 7–9 vêl chhûng an siam a ni àwm e. Siloam lam aṭanga thawk leh Gibon lam aṭanga thawk an awm ve ve a. Siloam lam aṭanga verhtute hian an verh chak zâwk a, an verh sei zâwk bawk. 

Lehlam lehlama verhtuten thâwm an han inhriat theih chuan an làwm hle a; an làwm dàn vêl an ziakna ‘Siloam Inscription’ an tih chu kum 1880 khân Siloam lam chhuahna bul hnaiah an hmu chhuak a. Lung phêk 70 cm square-ah a chanve hnuai lamah chuan tui kawng an verh chanchin leh an siam zawh lâia an hlim dàn chu hmànlai Hebrai hawrawp (Old Hebrew) hmangin tlar 6-in an ziak a. He thu ziahna lung phêk hi Turkey rama Istanbul khua Museum of the Ancient Orient-ah an kawl ṭha a. Kum 2007 khân Jerusalem khaw Mayor Uri Lupolianski (2003–2008) chuan Turkey sawrkar hnênah Siloam Inscription chu Israel hnêna pe lêt tùrin a dîl a, mahse an phal lo a; hun rei lo te chhûng kawltîr erawh chu a phalsak hrãm. Siloam Inscription-a thuziak tlar 6 indawt dàn chu hetiang hi a ni:– 

[....] lei verh, hei hi lei verh tihpuitlin dàn chu a ni (hna thawktu rawih an ni a).
An lungrâl te, thawktute inhma­tawnin, tawng thum vêl kâr tla a la awmin, thawktute chu an inau tawn a.
Tû lam lam pawh (thãwm an inhre tawn a), ding lamah (leh vei lamah), a ri ring tual tual. 
Chu ni tui kawng inpawh ni chu, lung tantute chuan lehlam lehlam aṭangin an chêk tawn a, lungrâl inhmachhawnin 
Tui chu a hnâr aṭangin dîlah chuan a luang lût a, cubits 1,200 a ni.
Lung tantute lu chung lam chu tawng 100 a ni.
(cf. Zoṭawng Bible Dictionary, 2018:1161)

Siloam dîl lam aṭanga tui kawng verhtute hian an lo verh sâng deuh hlek a. Gihon lam aṭanga verhtute nèn an han inverh pawh tawn tákah chuan tui a luang thei ta hauh lo mai a; chu vàng chuan Siloam dîl lam aṭanga verhtute chuan an tui kawng verh chu nasa takin an tihniam leh ta a ni. 

Hezekia tui kawng kan zawh tlang ni kha August 6, 1990 a ni a; St. George’s Guest House choka-ah chuan zîng dâr 7:30-ah tûkṭhuan kan ei a. Kan tûkṭhuan chu- ar tui chhum, vawk sa ti zai lèp, alu chhum ràwt kâwi, bâwng hnutê, Jerusalem chhangthâwp fei tak (Jerusalem chhangthâwp chi khat chu hlam chen zeta sei, fei fuat mai, ṭhiat châwt châwt ngâi a ni), apple leh olive rah um te a ni. Tûkṭhuan ei khamah chuan Hezekia tui kawng zawh tùrin kan chhuak ta a. Jebus khawpui hlui kan pan thlák lâi chuan Kidron kawr ràl lehlam Silwan khua, Palestinian chènnaah chuan silai ri ṭhang ṭhang thãwm kan hria a; kan hotute chu an fîmkhur êm avàngin kan han tàwi khawmuang leh rih deuh a. Silai ri a reh hnu chuan Gihon panin Kidron kawrah kan chhuk ta a.

Hezekia tui kawng kan han lût chu tui a lo tam angreng hle a; kâwng thleng vêl a ni deuh ber. Hmehèn tê ken a ngâi a; kekawr bûl hain pheikhawk pawh bun ngei chi a ni. Tui kawngah chuan mi ṭhenkhatin dârthlalang paih luh mai mai an chîng a; dârthlalang keh rah palh a hlauhawm avàngin fîmkhur tluk a awm lo ang. Hezekia tui kawng kan zawh  chhûng kha dârkâr chanve vêl zet chu a ni ang. A lan dàn mai chuan lung ker tui kawnga luang a ni bawk a, tui a fîm ṭha hle a; in atân erawh a ṭha lêm lo maithei e. Siloam dîl lama kan chhuah chuan tâwnzau vâra “I Went Through Hezekiah’s Tunnel” tih inziak an lo zuar a; US dollar 10 man ni tain ka hria. Kei pawhin ka lei ve ngei a; ATC-ah khân intithei deuh  takin ka ha zeuh zeuh a! Thil hlui roh nachâng hi ka lo hre vak lo a, tû ber nge ka pêk tak ka hre tawh lo; Ramsânga te mai mai kha ni tak ang maw? Ka ui hnuhnawh hle mai! 

Kum 1990 August 6-a Hezekia tui kawng kan zawh chhuah lâi khân zirlai rual 40 chuang lâi kan nih avàngin duh ang takin thil kan chîk hman lo a. Kum 1990 September 1-ah chuan ka nupui leh kan fanu hruaiin Hinnom kawr kan zawh chhuk a; hmun remchâng lâiah Jebus khawpui hlui chu pan chhoin Siloam dîl chu kan tlawh leh thuãk bawk. Kum 1998 November 11-ah erawh chuan keimah chauhin Jebus khawpui hlui fang thlain Siloam dîl chu ka luhchilh leh ta a. Palestinian hmeichhe naupang rual khat insû chu an lo chiar nak nak a; an thlate ka láksak vêl a. An zînga a fel deuh ber chu ka thla ka láktîr bawk a. Siloam dîl chu Aizâwl Glass House aṭanga ka lei ngei mai sei lam tehna (measuring tape)-in ka teh ta dap a; tûna Siloam dîl sei zâwng chu ft 49.9, a zau zâwng chu ft hmàr lam Gihon tui lo luan chhuahnaah ft 7.4, chhim lamah ft 4.1; a thûk lam chu inches 10 chauh a ni. 

‘Siloam dil’ tih hi Thuthlung Tharah vawi 3 a lang a, Johana ziakah vek a ni; pian tirh ata mitdel mitah hlum a hnawih a, Siloam dîla sil tûrin a tîr a nih kha (Jn 9.7,11). ‘Siloam in sâng’ tih chu vawi khat a lang a (Lk 13.4). Isuan Siloam in sâng chimin mi 18 a delh hlum thu a sawi kha. ‘Siloam in sâng’ tih hi Siloam tuikhur vêngtute khaw thlìrna in sâng a ni ang. He in sâng hi eng tik laia chim nge tih erawh chu hriat a ni lo a; Isua hun lâi hnaivai deuha thleng pawh a ni mahná!