MIZO ṬAWNG HMAN ULUK A ṬÛL

Sâp rama kum 2 chê chê lehkha zira kan zuk riah ve lawk lai khân vawi khat chu BBC-ah British lalnu fapa Prince Charles-a khân ṭhangtharhoin English an thiam tâwk lohzia a sawi ve tlat mai a. A secretary-te ngei pawhin English an hman dik tâwk loh thu leh an thu ziah tihdik a ngaih ṭhin thu a sawi a. Sâphote chu anmahni ṭawng thiam viau tûrah kan lo ngai mai thei a; mahse chutiang takin an thiam vek lo tihna a ni ang. Sâpho chu Mizo aia an vànneihna chu an ṭawng hi thumal pakhat chu an ziak zawm deuh vek thung a. Mizo ṭawng erawh chu chutiang takin thumal hi thliar fel a ni vek lo tih mai tûr a ni. Kan mi hmasate khân Sâp ṭawng thumal ngaihtuahin Mizo ṭawng ziah zawm leh zawm loh tûr hi an lo kalpui a, Bible an lehlinah pawh a lang thui hle;  khatiang kha tûnah erawh chuan tih dàn tûr dik berah ngaih a ni tawh lo. Thil hming pawh ni se ziak zawm vek loa a hranga ziah mai tûr chu a awm ang; entîr nân, ‘hnim hlîng nei’ tih hi hming thumal hlâwm khat (compound noun)-ah ngaih mai tûr a ni a, ‘hnimhlîngnei’ tia ziah zawm kher a ngai lo ang. 

Mizo ṭawng ziah hi a tûate pawh hian kan uluk tâwk loin kan thiam lo tlâng hle emaw tih tûr a ni. Sawrkar officer te, Pastor te, Kohhran Upa te leh politician te pawh hian an thiam bîk chuang vak lo. An duh duh an ziak zawm a; ziah hran ngei ngei tûr pawh an ziak zawm bawk. Kan thiam loh chhan ber hi chu inzir tumna kan neih tâwk loh vàng a ni ang. Mizo Language Committee chuan ‘Mizo Ṭawng Ziah Dàn’ (Third Edition, Revised & Enlarged, 2016) a tichhuak tawh a. He lehkhabu hi 100% a dik kim tihna ni rih lo mah se, entawn ah hmang ila chuan hma kan sâwn ngei hlawm ang. Amaherawhchu, he lehkhabu hi a awm tih hria hi an tam mang lo; a chhuahtu MBSE office-ah Rs 70/-in lei theih a ni. 

Mi ṭhenkhat sawi dàn chuan Mizo ṭawng hi UNESCO-in khawvêla ṭawng ral thei mai tûr 50 vêl a thlan chhuahah a tel an ti a; chutiang chu a lo nih pawhin tûna kan hman duhdah dàn ngaihtuah hi chuan thil ni thei a ni ang. A hmangtute hian kan hmang duhtui lo êm êm mai a; a hmangtu tam tak phei hi chuan an hmang uluk lo tih pawh an inhre lo a ni ang. Social media-a kan thu ziah dànte en phei hi huan ‘ngaihruatin lunglèn a hril chang chang’ tih pawh ni pha lo hi a tam êm êm mai a; a nihna takah chuan kan ṭawng hi kan suasam a ni ta ber mai. 

Kan ṭawng tû huat thu chang lo se, hmân ni-ah khân Youtube-ah USA-a ‘The Mizo’ inti khân nula Rody a kawm kha ka lo en ve a. The Mizo tih takah rin aiin Mizo ṭawng a hmang uluk angreng a; a kawm Rody pawh kha beisei aiin a Mizo ṭawng hman dàn a fuh ve viau bawk a. Sâp ṭawng thumal erawh an telh zeuh zeuhin ka hria. An inkawmna aṭang kha chuan ‘Mizo zêl’ an thupui niin a lang a, a làwmawm tel e. Tûn hmaa USA lama Mizo chhuk hmasate kha chu an fate an sâp nial nual deuh vek emaw tih mai tûr niin an sawi a. Mizorama an lo chuan chhuah châng pawhin an no nuak mai a, nu leh pa hman Mizo ṭawng ber pawh an thiam mang loh avàngin awm rei pawh nuam an ti lo a ni àwm e. Tûnlaia Mizo ṭhenkhat ram dang daiha awmten Mizo ṭawng hman mai ni loin intih-Mizo lehzual an uar thar a nih chuan a làwmawm ngawt ang. ‘Mizo-Israel’ intite pawh Israel rama an zuk pèm chuan an Mizo leh hnuhnawh a; Mizo nun dàn phung an kengkawh thar a. Mizoram thlai eng eng emaw keng thlain an chîng a: thingthupui, zawngṭah, chingît, phuihnam, khanghû, etc., thlenga keng thlain an zuk ei nam hnuhnawh leh ni ngei tûr a ni a. Israel ramah meuh chuan an intih-Juda-na dah ṭhain Mizo nih an tharthawh leh hnuhnawh a; kawng lehlamah chuan a làwmawma ngaih tûr a ni ang. 

Hmân ni chu ‘Mizo Revised Bible’ tûr kan ennaah ‘A tîrin’ tih hi kan sawi zawk a. Mi hlui deuh chuan ‘a tîrin’ tih hi dik ber angin an la ngai tlat ang a; a hman dàn tûr dik zâwk erawh chu ‘a tîrah’ tih a ni. Johana 1.1-ah, “A tîrin thu awm,” tih pawh kha “A tîrah thu a awm,” tiin thlák a ni a. Hun kan sawiin ‘in’ hian zui loin ‘ah’ hian a zui zâwk ṭhin. “A tîrah, a bulah, a tâwpah” kan ti a; “A tîrin, a bulin, a tâwpin” kan tih chuan a dik lo ang. Hun sawina ṭhenkhat, a tâwp lama ‘in’ awm saah pawh ‘ah’ bawkin kan titâwp ṭhin: “Tûkinah, vawiinah, zàninah, kuminah” tiin; “tûkinin, vawiinin, zàninin, kuminin” kan ti ngai lo. 

Tûnlaia Mizo ṭawng kan hman dàn ngaihmawhawm (khawngaihthlákawm tih erawh chu a dik lo, khawngaihthlák tih a táwk) pakhat chu ‘hrilh hriat’ tih kan hmang uar ta lutuk hi a ni. Mizoram Assembly House-ah meuh pawh MLA-ten an hmang ta! J.F Laldailova(L) khân Hamlet-a thawnthu a lehlinah khán ‘hrilh hriat’ tih a lo hmang a nih pawhin a tih fuh táwk loh a ni ang. Tûnlai chuan Cable TV-a chanchin thar puanah hian vawi hnih khat tal chu ‘hrilh hriat’ tih hriat tûr a awm ta deuh ziah a. Cable TV-a serial films an lehlinahte pawh an hmang uar viau bawk. Biak ina Kohhran Ziaktute thu puanah pawh a kai ve ta zêl a. Chanchin thar puangtute hi chuan news editor-te ziah sa an puang mai niin a lang a; news editior-te tal hi fîmkhur sela. ‘Hrilh’ tih hi a táwk; ‘hrilh hriat’ tih kher a ngai lo; hrilh hi hre tûra hrilh tihna a ni nghâl a; ‘hrilh hriat’ tih pawh hmang se, an hre zui kher lo thei! 

Mizo ṭawng hi hman dàn azira thumal tàwp lam tlêma danglam ṭhin a awm a. Tûnlaia hman dik lo deuh berte chu thumal tâwpa ‘ng’ awmte hi a ni. Entîr nân thumal tlêm azâwng lo târ lang ila: “chhuang - chhuan; kang - kan; lang - lan; luang - luan; meng - men; muang - muan; sâng - sàn,” etc. Zonet-ah hian hmeichhe pakhatin insawizawi a zirtîr ṭhin a; chutah chuan, “Tûnah chuan rei lo tê kan châwl ang a; nakina kan lo lang leh hunah chuan,” a ti ṭhin; “Kan lo lang leh hunah,” ti loin “Kan lo lan leh hunah” tih tûr a ni. Nu pakhatin mai a kang a, “Ka mai kang chu a tui dâwn lutuk,” a ti a; “Ka mai kan chu,” tih tûr a ni. Hetiang thumalah hian a tâwpa ‘ng’ kha thlákin ‘n’ hman tûr a ni. “Kan âr chu a khuang ring khawp mai a; a khuang rinzia chu min tiphu zawk thei,” ti loin, “Kan âr chu a khuang ring khawp mai a, a khuan rinzia chu min tiphu zawk thei,” tih tûr a ni ang. “I lo kal muang êm mai; engati nge nge i lo kal muan êm êm?” tih tûr a ni. 

Tûnlaia Kohhran Ziaktute ṭawngkam intihhmuh thar pakhat chu an thu puan apianga (an thu puang apianga ni loin) “ni sela, a ṭha ang e,” tih hi a ni. “Kan inhriattîr ni sela,” tih duh tâwk loin, “Kan inhriattîr ni sela, a ṭha ang e,” an la tizui ta ṭãlh ṭhin a. Kohhran thupuan rêng rêng chu inhriattîrna a ni sa hrim hrim a; eng emawtia ‘inhriattîr’ tih hman ṭûl ta thlu a nih pawhin “kan inhriattîr a ni,” tih mai tûr a ni a. A tâwpa ‘ni sela’ belh leh kher khân a tinêp zo vek zâwk a; chumi piah lama “a ṭha ang e,” la tih lehzêl phei hi chu a chuangtlai tawh hle a ni. Biak in tinah he ṭawngkam hi hriat tûr a awm tawh àwm e; intihhmuh laklawh, ṭûl si lo, a tel loa awm theih a ni.