Guest writer
Revd Chuauthuama
HMING THLÂK
Ram buai lai khân jail-a tâng kan tam hle a. Tezpur Jail-a kan tàn lai khân kan tànpui zîngah man an nih laia hming thlák mi 2 an awm a. Pakhat chu Rova (Ropaliana) kan ti mai a; Saitual khua a ni ta àwm e. A hming tak chu Hrângzuala a ni a; tûn thleng hian a la dam a, Bethlehem Vêngah a awm an ti. Tezpur Jail-a Mizo Prisoners Representative Council (MPRC)-a kan din khân hruaitu lian, MNF President aiawh ‘High Official’ hmasa ber a ni a; MPRC Secretary-ah min thlang nghe nghe a. Tûn thleng hian ka rilruah chuan ‘Pu Rova’ tiiin a la châm reng.
Pakhat dang chu an man laiin ‘Tlanliana’ a inti ve thung a. Aizâwl Jail-a a tàn lai pawhin a ã der ṭhin a ni àwm e; ât der pawh inhmeh chi tak a ni nghe nghe! A hming tak chu ‘Tlângchhuaka’ a ni. ‘Tlângchhuak’ tia an koh chuan a êih duh miah lo a, ‘Tlanlian’ tia an kohin a êih duh chauh an ti. Tezpur Jail-ah rei tak a tàn hmain Tlanliana hmingin a release order a lo thleng a; Mizoram a thlen veleh ramhnuaiah a kal leh nghâl a, MNF hotu lian zîngah a tel ta nghe nghe a ni. A chhuah hnu lawkah sawrkarin an tidik lo tih inhriain Jail-ah chuan an rawn chhui leh a, mahse hla te khua a lo thleng hman tawh si; hming a thlâk fuh kher mai.
Mizo zîngah mahni hming thlák an awm zeuh zeuh. Lungleia kan awm lai khân Punjabi pa pakhat, Kristiana inlet tawh, Mizo hmeichhia nupuia nei chuan ‘affidavit hmangin hming a thlák theih’ tih ka sawi chu a lo man fuh khawp a, rei lo têah a hming a lo va thláktîr a, keimah ber chuan a Mizo hming thara koh chu ka harsat leh roh lawi si! A zialo khawp mai. Chanchinbuah tute emaw chuan an hming an thlâk tih puanzàrna an rawn chhuah ṭhin a; thlák chhan ṭha tak an nei tihna a ni ang.
India ram hi State leh khawpui hming thlák tamna pâwl tak a ni àwm e. NEFA chu Arunachal Pradesh, Madras chu Tamilnadu, Orissa chu Odhisa, etc. India rama khawpui lian ber ber hming pawh thlâk a ni zo tawh. Calcutta chu Kolkata, Bombay chu Mumbai, Madras chu Chennai, Bangalore chu Bengaluru, etc. Thil pakhat erawh chu khawpui hming thlák avàng hian khaw hming châwia hming phuah ṭhenkhat chu thlâk a ni chuang lo. Calcutta High Court & Calcutta University, Bombay High Court & Bombay University, Madras High Court & Madras University, Madras Christian College, Gauhati High Court & Gauhati University, etc. Delhi / New Delhi pawh khu an la thlák lo ang tih sawi theih a ni lo. A tîra a hming Dilli emaw lal hming Raja Dhilu hming châwia Dhilu tih emaw, kum 3500 BC vêla a hming Indraprastha tih emaw a la pu daih mai thei a nia!
India ram hi states leh khawpui hming chauh ni loin sawrkar ministry leh department hming pawh thlák chìnna ram a ni. Pahnih khat lek han thur chhuak ila. Ministry of Family Planning chu kum 1976, emergency puan laia birth control tihna lamah an lo chêt uchuak deuh avàngin emergency hlih hnûah Morarji Desai sawrkar khân Family Welfare an ti ta daih a. Kan naupan laia Education Ministry tih ṭhin chu tûnah chuan ‘Human Resources Development’ an ti ta daih bawk a. Indian Education Minister hmasa ber Maulana Abul Kalam Azad hming pawh a dai zo ta!
Kohhran pawh hi hming thlák chîng ber pâwl kan ni ang. Kum 2000/2001 lai vêl khan Aizâwl khawpui tlâk lama kohhran pakhat chu Presbytery-in a hming thar Synod Executive Committee (SEC)-ah a rawn thlen a, a tûk lawkah hming dang a rawn thlen leh a, chu hming chu tûn thlengin a pu hlen ta. Kohhran hming sak kan sam a, hming thlák a awlai hle bawk. Bial aṭangin Presbytery Standing Committee-ah thlenin a lo pawmpui mai ṭhin a, SEC-ah report a ni leh mai. Chhim lama kohhran leh bial hming ṭhenkhat pawh a awmna ram mite ṭawng zuiin thlák a ni ta hlawm.
Mizoram Synod hnuaiah chuan Durtlânga Hospital khian hming thlâk a hlawh zing deuh ber àwm e. A chângin ‘Presbyterian Hospital’ tih a ni a, ‘Synod Hospital’ tih a ni leh a; mi tam takin ‘Presbyterian’ tih an lam thiam mang lo a, ‘Synod’ tih chu a lam a nuam deuh. Mi tam takin ‘Durtlâng Hospital’ an tih hian a chiang kuar mai. Thâwk khat lai phei kha chuan a enkawltu hming kha Mizo leh sâp deuh nial nual inkawpin ‘Synod Tihdam Rawngbàwlna Board’ tih a ni ta àwm e; a bul leh a tâwpah sâp ṭawngin a hual a ni.
Aizâwl Theological College chu Pi Hàngi lunglèn tlânga sawn chhoh a nih hma aṭang khân hming thlák rawtna hi Synod-ah vawi thum a lo lût tawh a. Thingtlâng lam Presbytery aṭanga rawtna lo lût a ni a; an rawt chhan ber chu a bula ‘Aizâwl’ tih hian a huap kim lo tih a ni. A vawi hnihnaah chuan a theh lûttu Presbytery-in an han sawi fiah a; mi dangin an sawi tam hmain Rev. Thansiama (L) a lo ding ṭual ṭual a, “Pu Moderator, kan pèm apiangin hming kan thlák hlei nêm!” a ti a, a ṭhu leh ta mai a (1994 Synod Gen 11; cf. 1992 Synod Gen 41). Chu ṭawngkam tãwi tê chuan rawtna chu a vaw thla dêr mai! Chumi hnûah chuan vawi khat a lo lût leh a; chumi ṭum chuan Rev. Thansiama a lo kal ve ta lo a. Amaherawhchu, rawtna lo luh hmasak ṭuma a chhànna hmang khân vuak thlák leh a ni a (2003 Synod Gen 23); chuta ṭang chuan ATC hming thlák rawtna a lo lût leh tawh rih lo.
Aizâwl khawpuia ‘New Capital Complex’ tih chu Congress sawrkar lai khân ‘New Secretariat Complex’ tiin a hming thlák a ni a; a chhûnga kan kohhran ‘New Capital Complex Kohhran’ erawh chu thlák a ni ve chuang lo a, Maundy Thursday (2019) zàn khân Lalpa Zanriah Sakramen ka va ṭheh nghe nghe. Tûnah MNF an lo sawrkar ve leh ta a, a ni leh a thla a ral tam hmain ‘New Capital Complex’ tiin an thlák leh ta a. A hmun luh thlák dâwna kawngpui chunga ‘New Secretariat Complex’ tih intâr erawh chu an la thlák hman rih lo. Congress sawrkar leh hun a thlen chuan a hming hi an thlâk leh duh mai ang em? An ti zãn an ti zãn mai dâwn em ni ang?
Falkàwna ‘MIMER’ chu MNF sawrkar chuan ‘Zoram Medical College’ (ZMC) tiin a thlák bawk a; hei hian sawi a hlawh phian a. MIMER hming lo satu Congress hruaitute chuan an la ulh zual deuh nge ni, an thu vawrh darh dàn phei chuan a hming thlák avàng hian a nihna tûr ni pha lo tûr angin an sawi hial a. Chuti êm êm phei chu a ni lêm dâwn em ni ang le? Romeo & Juliet thawnthua William Shakspeare-a ṭawngkam pakhat, “Rose pangpâr pawh hi hming dang vuah ta ila, a mawina leh rim tuina a bo chuang dâwn em ni?” tih kha ka rilruah a lo lût zawk nghe nghe a. Mi ṭhenkhatin ‘ATC’ tih hi ‘e-ti-si’ ti loin ‘a-ti-si’ tih tûr an tih ang deuhin MIMER tih hi ‘mai-mar’ tih tûr nge ‘mi-mer’ tih tûr tih hre loa buai tâwk an awm mi thei!
Mizoram sawrkar leh Medical College enkawltuten an zir phawt chuan hming thlák avàngin a nih tûr ang nih phák loh thu a awm a rinawm lêm loh a. A bula ‘Zoram’ tih a tel avànga CM hming châwi tel a nih leh nih loh kan hre pha ve lo a. ‘Zoram’ tih emaw ‘Zo’ tih emaw hi Mizo sawina ṭawngkam chi khatah chuan kan hmang lãr hle. Kei pawhin ka lehkhabu pakhat chu ‘Zoṭawng Bible Dictionary’ ka ti nghe nghe. Mi ṭhenkhatin ‘Mizoram Medical College’ tih an rawt pawh hi a àwm angreng viau náin ‘Zoram’ tih aiin a huap zîm záwk deuh lo’ng maw a tih theih. ‘Mizoram’ tih hi chuan India rama bet chin Mizoram (21,087 square kilometres) a káwk bîk deuh ang a, ‘Zoram’ tih erawh hi chuan Zofate khawvêl, hmun hrang hranga Zofate awmna tawh phawt chu a huap thei záwk dâwn lo’m ni? Zofate insuih khâwm kan sawi uar nèn pawh a inhmeh deuh záwk mahná!
Medical College kan neih ve tákah chuan a hming a sei emaw a tãwi emaw lam ni loin ‘College’ a nihna pho lang ngei zâwnga hming phuah hi kei chuan ṭha ka lo ti a; a tîra a hming an phuah MIMER tih daih pawh kha ka lo lunghnûr hman deuh. Thil dang pakhat leh chu ‘College’ a nihna tilang zâwnga a hming thlák a nih avàng hian research beihna hmun a nih leh nih loh chu danglam tûrah ka ngai lêm lo. Vawi khat hming thlák a nih tawh hnûah chuan thlák nawn leh chu ni lul suh se. Kan thûl tho lutuk palh ang e.