Revd Chuauthuama

Guest writer

Revd Chuauthuama

MIZO KAN ṬHA! MAHSE KAN ṬHA VEK BIK LO!

Kâr hmasa khân Higher & Technical Education (H&TE) Director thar Mrs. Nazuk Kumar chungchâng ka ziak tawh a; mi tam tak chhàn lêtnaah chuan ka thu ziah kha ṭha an tih thu an târ lang. H&TE Director a nih aṭanga ni 2 chhûng lekin College pathum a tlawh hman.

Mrs. Nazuk Kumar (RR-IAS), B.Tech, IIT Delhi chhuak chu H&TE Director ni lo tùrin MSU-in chak takin an nawr a. An nawr chhan ber ni-a an sawi chu, “Tûn hmâin HTE Director–ah hnam dang dah a nihin technical leh medical bâkah HTE hnuaia exam hrang hrang buatsaih ṭhinah buaina a chhuah fo tawh avàngin Mizo officer ngei awm a ṭûl,” tih a ni (Vànglaini, March 10:2021:2). Chanchin thara puan dàn chuan hna danga transfer a nih hmâ chuan office kâi rih lo tùrin Secretary, H&TE-in a hriattîr tih a ni. 

Higher & Technical Education hi April 1, 1989-a din a ni a. A din tirh aṭanga Director ni tawhte an tàr chhuah chu:– MSU-in, “Hnam dang H&TE Director an nihin buaina a chhuak fo,” an tih hi a dik rêng em? H&TE Director zîngah khian hnam dang hming lo lang chu pahnih chauh an n: (1) C. Nag (SSS-IAS) leh (2) R. Kesavan (RR-IAS). C. Nag khi Director a ni rei deuh a; R. Kesavan phei chu kâr khat, a tak takah phei chuan Jona nghapui kawchhûnga a awm chhûng ang vêl ni 3 chauh Director a ni!

R. Kesavan (tûna Siaha DC) kha 19.2.2019-ah School Education Director ni tùrin appointment pêk a ni a; ni hnih emaw chauh School Education Director hna a chelh tihah Minister i/c School Education chuan DP&AR Minister hnênah, “Education Director ah chuan Mizo ṭawnga dàwr theih tùr kan mamawh,” a tih avàngin H&TE Director R. Zârzosânga (SCS- IAS) leh R. Kesavan chu inpâwih fei thleng tùrin order a chhuak ta thuai a. Thawhṭanniah charge an inhlàn a; a tûk Thawhlehni-ah Directorate Conference Hall-ah H&TE Minister hoin nilêngin RUSA chungchângah meeting an nei a. Office file khawih chêt vêl pawh eng mah a awm hmâin Nilaini-ah order thar a chhuak leh a. H&TE Director ah R. Zârzosânga, School Education Director ah Lalzârmâwii (SCS-IAS), ATI Director ah R. Kesavan tih a ni ta.

R. Zârzosânga lo kîr lehin June 2, 2020-ah K. Lalrinzuali (SCS-IAS) hnênah charge a hlàn ta a ni. Sawi tùr ting chuan R. Kesavan chu School Education leh H&TE Director hming ziak tlarnaah a awm ve der der chauh a nih chu! H&TE Education Director hna hi hun tih tham hnam dangin an la chelh lo rêng rêng a; an tân dik lo taka thil tihna hman pawh a awm bawk hek lo. H&TE Director ah Mizo ngei dah tùra nawrtuten hnam dang Director an nih lâia technical entrance exam-ah buaina awm ṭhin anga an sawi hi thu dik lo a ni. 

Thil tih dik loh a awm tawh a nih chuan Director-a Mizo awm lâi vek a ni ang. Kum 2015-a Chakma chungchânga buaina lah kha H&TE Director-a Mizo awm lâi a ni. Kum 2010-a Technical Entrance Examination results dik hlei thei lo lah kha an hmanhmawh luat vànga tihsual palh a ni. Vawi hnih results an puan hnûah a la dik chuan loh avàngin Mizoram sawrkarin enfiah tùr leh tidik tùrin mi 4 a ruat zîngah ka tel ve hlauh mai a. A tîrah chuan mi 3 ruat an ni a; chûngte chu (1) Pu H. Râltâwna (SCS-IAS Rtd); (2) Dr. L.N. Tluanga (former Education Director); (3) Dr. Hom Chaudhuri an ni. 

Khatih lai khân Mizoram Education Reform Commission-ah Member pakhat ka ni ve a. Technical Entrance exam buai avàng khân Education Minister chuan mawhphurtu-a inngâiin bànna a theh lût hial a. Khatih lai tak khân Education Reform Commission member pathum, Delhi-a mite kha an lo chho dâwn a. Commission Secretary Dr. Home Chaudhuri leh Dr. L.N. Tluanga’n Chief Minister hmuh an rawt a; kal ve tùra min sàwm avangin ka kal ve a ni.
Chief Minister ina kan boruak chu a rit angreng hle; CM pawh a thinrim viau niin a lang. Technical Entrance exam buatsaihtute zîngah dik lo taka thil tilui awm anga ngaih a ni deuh ber a. Châltlânga an office hotu ber H&TE Technical Wing-a Jt. Director pawh suspend a nih kha. Chief Minister Bangla-a kan awm lai chuan Technical Entrance exam result buai chungchâng chu sawi chhuah a ni a. Chief Minister chuan kei an zînga lo awm ve ta chu tel ve tùrin min ti a; kei erawh chuan ṭawngkam ṭha maiah ngâiin ka hnial a. 

A tûk lehah chuan CM office aṭangin phone-in min rawn bia a, “Chief Minister-in a be duh che,” an rawn ti a; Centenary School : Dàwrpui Church-a Principal ka nih lai a ni a. Chief Minister chuan Technical Entrance exam results buai endiktu zînga tel tùrin min ti leh ta a; kei chuan ka la hnial zêl rih a. Mahse a awkâ dang ta riauva ka hriat avàngin, “A nih leh ka tel ve ang e,” ka ti ta a ni!

Keini mi 4 kaihhruaina hnuaiah chuan exam paper chu uluk taka endik leh a nih chuan tû mahin tih dik loh luih an nei lo tih kan hmu chhuak ta a. Thil awm dàn chu hetiang hi a ni. Exam zawhna kha Section A, B, C & D-ah ṭhen a ni a; endikna tùr ‘Key’ siam sâ vek a ni. An tihsual ták ber chu Section C endik nân Section D endikna tùr Key an hman vàng  a ni. Section C chu a key dik taka han endik tákah chuan mi tam tak mark hmuh kha a danglam ta dâwrh a. Key dik loa endik lâia 28-na kha key dika endik hnûah chuan Pakhatna a ni ta daih mai a ni! Mi tam tak tling zo lo kha an tling leh hnuhnawh ta a; tlêmah tlêmah kan inpuh chhe lutuk hman ṭhelh a nih kha. Keini khân Technical Entrance Exam chu MBSE-in buatsaih tùrin rawtna kan thlen a nih kha. 

Khami hnûah khân Technical Entrance exam kha MBSE-in a buatsaih ta zâwk a; tûnah erawh chuan MBBS, BDS, AYUSH doctor etc., seat hi chu National Entrance-cum- Examination Test (NEET)-a result aṭangin Mizoram sawrkar H&TE Technical Wing-in Merit List aṭangin an pe chhuak ṭhin a. NEET buatsaihtu chu National Testing Agency (NTA) a ni. NTA-in NEET results a tihchhuah aṭangin Mizoram mi leh saten Medical Course hrang hrang an zir kum tin ta a ni.

Engineering Course zir tùrte chu Joint Entrance Examination (JEE) aṭanga thlan an ni a; JEE pawh NTA buatsaih tho a ni. NEET leh JEE aṭanga seat chang pha lote tân State Medical and Technical Entrance Examination (SMATEE)-a an results aṭangin technical course hrang hrang zir thei tùrte chu Mizoram sawrkar H&TE Technical Wing-in a thlang ṭhin. SMATEE leh Mizoram Diploma Entrance Examination (MDEE) erawh chu kum tin H&TE-in a la buatsaih ziah a. Hêng thlannaah pawh hian hnam dang Director inrawlh tùr an awm lohzia chu H&TE Director ṭang tawh hming aṭang khian a lang chiang hle! 

Chuvàng chuan MSU hruaituten, “Tûn hmâin HTE Director ah hnam dang dah a nihin technical leh medical bâkah HTE hnuaia exam hrang hrang buatsaih ṭhinah buaina a chhuah fo tawh avàngin Mizo officer ngei awm a ṭûl,” an tih hi chu thu belh chian dãwl lo a ni. Mizo chuan ‘vawih lo inpuh mah a ná’ kan ti! Chuvàng chuan H&TE Director ah Mrs. Nazuk Kumar a awm avànga thil dik lo ti tùra rinhlelh láwk rîkngawt hi chu a fel lo hle!

Mizote hi hna tam takah kan ṭha khawp ang; kut hnathawh leh hnatláng thilah phei chuan kan tih ṭhat duh chuan hnam dang âiin kan ṭha zâwk hial maithei! Mahse kawng engkimah kan ṭha ber vek bîk lo. Office hnaah pawh dàn kan zir chipchiar peih vak lo a; dàn hriat lamah kan chak lo hle. Induhsak thilah phei chuan a nasa hlei hlei kan ni maithei! Mihring kan tlêm a; kan inhre tawn ṭhûm a; û leh nau, vua leh vàng zâwngin kan inzawm fur a. Kan pangchang a, kan innêl a, inkhawngaih mai kan chîng a; duh zâwng ti tùra nawr kan nuam bawk. Chuvàngin kawng tam takah dik lo taka thil intihtîr kan chîng zâwk ang. 

A hma lama kan sawi lan tawh School Education Director, R. Kesavan (IAS) chungchânga Education Minister-in “DP&AR Minister hnênah, “Education Director ah chuan Mizo ṭawnga dàwr theih tùr kan mamawh,” a tih pawh kha a fuh chiah lo. Mizoten kan uanpui ber pakhat chu, “India ramah literacy sáng ber dawttu kan ni,” tih hi a ni. School Education Director hi Mizoram Education Reform Commission khân IAS chelh tùrin kan rawt a; chutiang deuh bawk chuan kum 2018 aṭang khân H&TE Director pawh hi IAS chelh tùra tih (encadered) a ni tawh nghe nghe. 

Sawrkar officer-te chu an thiamna leh an hna inmil riau a awm ṭhin a; chuvàng chuan, “Right man for the Right post” tih a ni zâwk ṭhin asin! Mrs. Nazuk Kumar (BTech, IIT Delhi) hi H&TE Director ah chuan “Right person for the Right post” a nih hmêl ber zâwk. Kâr hmasaa ka thuziak rawn tuihnihtu IAS (Rtd) pakhat chuan, “H&TE Director ah chuan IIT chhuak tluka ṭha an awm chuang dâwn em ni?” a ti hial. Mrs. Nazuk Kumar hi hna dangah pawh a ṭha viau vek zêl ang. Mi thiam tak a ni a; vawi khatnaa IAS inziak tling thei ngat a ni. Kum 2016-a IAS tling zîngah pawh All India Ranking-ah 58-na a ni a; Interview-ah phei chuan a sâng ber a, marks 275-ah 209 (76%) a hmu a nih kha. 
Mrs. Nazuk Kumar hi February 8-ah ICT Department-ah Additional Secretary ah dah a ni a; ni 26 hnu lawk February 24-ah Supply Director ah dah leh a ni a; chumi hnu ni 2, February 26 khân H&TE Director ah dah a ni. India rama IAS Offucer sawn zin ber pakhat Ashok Khemka (RR-IAS, Haryana) min ti hre chhuak zawk; ani chu kum 28 chhûngin vawi 53 an sawn hman! Mrs. Nazuk Kumar pawh thla khat tling ṭhaṭhum loah hmun 3-ah an dah hman tawh a nih hi! 

Amah duh lohna boruak kâra Mrs. Nazuk Kumar ṭawngkam hi a va mâwi êm! “Kei chu sawrkarin min dahna hmun apiang ka pawm a, khawi hmunah pawh min dah se, theih tawp chhuahin ka thawk zêl ang,” a ti a nih chu. Mi puitling tak zia a ni e! 

RR–IAS-ho hi Lal Bahadur Shastri National Academy of Administration (LBSNAA)-a an training hi a ṭha a; dik lo taka thil ti duh mai tùr an ni lo. A thâwka phita hnam dang rinhlelh nghâl hi ‘buana hmâa kherh’ tih ang deuh a ni. Paula chuan, “Nangmahni âiin mi dang ṭha zâwkah ruat rawh u,” a ti a (Phil 2.3). “A theih phawt chuan nangmahni lam tak mi zawng zawng nèn inremin awm rawh u,” a ti bawk (Rom 12.18). Kan nun hi Pathian thû hian min chiah hneh deuh teh se. 

H&TE Director-a hnam dang duh lotute hi IAS/IPS officer an la ni nual maithei a; an thawhna State-a miten “Kan State mi lo chu kan duh lo,” ti ve ta sela, engtin tak ngâi ang maw? Mi dinhmuna indin chhintîr ṭhin hi a ṭha khawp mai. Isua’n, “Miin in chunga an tiha in duh tùr ang apiang chu, mi chungah pawh ti ve rawh u,” a ti (Mt 7.12). Sâp thufingah pawh, “Put yourself in other people’s shoes,” tih a nih kha. 

1.   Pu Lalawia MSc    08.03.1989–03.03.1995
2.   Pu Peter Lianhleia MA,BEd    01.04.1995–28.09.1995
3.   Pu C. Nag IAS    24.09.1995–03.09.1997
4.   Dr. H.L.Malsàwma  MA, Ph D    03.091997–07.09.1998
5.   Pi Boihchhîngpuii MA    07.09.1998–23.02.1999
6.   Dr. Lalrimâwia MA, PhD    23.02.1999–31.12.2001
7.   Pi B. Sângkhûmi BA (Hons), MA    30.01.2002–01.12.2002
8.   Dr. H.L.Malsàwma MA, PhD    01.12.2002–09.01.2006
9.   Pi L. Tochhawng IAS    10.01.2006–14.05.2007
10. Pu H. Vanlalkeuva MA    14.05.2007–16.12.2007
11. Dr. H.L.Malsàwma MA, PhD    17.12.2007–29.02.2012
12. Pi Esther Lalruatkimi IRS    01.03.2012–14.04.2012
13. Pu Zochungnunga MA    14.04.2012–31.07.2013
14. Dr. L.N. Tluangi MA, PhD    01.08.2013–31.03.2015
15. Pu R. Lalrosânga MSc    01.04.2015–31.12.2017
16. Pu K. Lalthãwmmâwia IAS    12.01.2018–07.05.2018
17. Pu R. Zarzosanga IAS    07.05,2018–04.03.2019
18. Pu R. Kesavan IAS    04.03.2019–11.03.2019
19. Pu R. Zârzosânga IAS    11.03.2019–02.06.2020
20. Pi K.Lalrinzuali IAS    02.06.2020–26.02.2021