‘HSLC TOP TEN’ LAWMNAAH KA TEL VE

Kumin 2019 HSLC Examination-a Top Ten chawimawina inkhâwm, Vânapa Hall-ah ka tel ve a. Vânapa Hall an siam ṭhat hnûa ka luh vawi khatna a ni a; sum an sèn zozai ngaihtuahin chuti hêhû chu a lo ni lêm lo. Vânapa Hall an thawm ṭhat hma khân chanchinbûah sak ṭhat ka lo rawt tawh a; khatih lai sawrkar khân sak ṭhat lam hawi loin chêng tam tak sênga thawm ṭhat lam a hawi ta zâwk a. Vânapa Hall hi a thara sak ni ta zâwk sela, a leilungin a tlin tâwk chhâwng eng emaw zahin sak ni se, chhâwng 2/3 tal chu car parking-ah hman ni sela. A chhâwng chung lamah Hall lian tak awm ta hlauh sela tiin ka lo suangtuah ve ṭhin.

Vânapa Hall khata HSLC Exam-a Top Ten lawmpuinaa lo tel lo pung khâwm thãwm chu ṭha ve tak a ni. Tûnlai chhanah puipunna eng emaw hlek a awm chuan a serh zînga a mei ang maiin zai thiam an tel ngei ṭhin a. Tûn ṭum inhmuh khâwmnaah pawh hian zai thiam pahnih - hmeichhia leh mipa an zai a. A zaiate (zaitute ni loin) an thiam dûn hle. Hmeichhia zâwkin Pathian lam hla a sa a, mipa zâwk erawh chuan khawvêl lênglâwng hla a sa thung a. Thiam záwk an awm lo ang tih tûr khawpin an zai ṭha ve ve a; lênglàwng hla sak lai chuan ṭhalai pung khâwm tih takin thãwm a ring deuh; hmeichhe ṭê ri a ring zual bîk hle. Tûnlai dàn a ni a;  a inhmeh lo chuang lo ang chu!

Mi pathum L. Ramdinliana Renthlei (MZP President), Lalchhandama Râlte (Minister of State, School Education) leh John Lalpêka (GIG)-ten thu ṭha tak tak an sawi a. Zirlai pung khâwmte khân hre zuiin chonaah ngai ngei sela. John Lalpêkan kumina HSLC Top Ten-te chu an zir leh zêlnaa ṭanpui nân kum khat chhûng scholarship pêk a tum thu a puang a. Bank account hawnsakin thla tin an account-ah pawisa an thunsak dâwn a ni. Hetianga zirlai ti ṭhate chhawmdàwl nachâng hria Mizo mi hausate zîngah an awm ta hi thil làwmawm tak a ni a; mi hausate zîngah intihhmuh chi tak a ni ang. Khawvêl ram dangah chuan mi hausaten scholarship ṭangkai tak tak an siam a; mi tam takin hlawhtlinna ropui tak an neih phah a ni.

Kumin HSLC Exam-ah hian pass percentage chu nikum aiin 9.72% zetin a tla hniam a. MBSE hotute sawi fiah dàn chuan MISSTA notes hman khap nghawng a nih an rin thu sawi lan a ni a; a dik ngei pawhin a rinawm. Chutih lai erawh chuan Distinction-a pass chu za chuang zetin an tam hlauh thung a. Chuvàngin kumin HSLC Exam Results chu quality lamah nikum aiin a ṭha záwk tih theih a ni ang. Thu sawitute pawhin an sawi chhuah angin Top Ten zîngah sawrkar High School chhuak an awm ve miah lo chu heh a hil deuh. Zirtîrtute thiam loh nge, zirlaite thiam loh ni ang? Mizoram zirna tlák chhiatzia kan sawi ṭhin a, kumin HSLC Exam Results hian sawrkar school tlák chhiat nasatzia a tilang chiang lehzual hleah ngai ila. Hlawh tam tak laa thawk, sawrkar school zirtîrtute tân chuan hnâr hmuh larh larhna tham a tling ang. Ṭan nachâng hriat phah tak ang maw? 

Ṭhangthar chu an vannei mang e tiin ka ngaihtuah ṭhin. Harsa taka lehkha zir rau rau pawh hi an zirna atân thil ṭangkai tam tak hmuh mai theih a tam ta êm êm a. Exam mark pêk dàn thleng hian 100% an hmu lo chauh a ni tawh a; tûn hma nèn khaikhin chi a ni tawh lo. Government Mizo High School-a kan kal tirh (1963) khân kan Headmaster (Pu Head-a) ṭawngkam pakhat an sawi chu, “Ka note pêk che u ang chiah hian exam-ah in chhâng a nih pawhin 60% aia sâng ka pe lo ang che u,” a ti an ti. Ni e, khâng hun lai kha chuan First Division kha 60% chin a ni a; 60% chu hmuh har tak a ni. Tûnah erawh chuan Top Ten-ten 90% aia tam vek an hmu thei thung tawh si. 

A chhan pakhat chu exam kalpui dàn a danglam tawh vàng a ni. Tûnlai exam-ah chuan objective type questions a tam bîk a; tûn hma anga sentence sei pui puia chhàn tûr a awm tawh mang lo. College zirtîrtu pakhat min hrilh dàn chuan tûnlaia exam system-ah chuan mi pângngai tân 70% hmuh a harsa lo ang a ti. A chhan chu 25% internal assessment a ni a; 25% objective type question a ni a; essay type chu 50 % chauh a ni. Objectibe type leh essay type chhàn nân dârkâr 3 hun pêk an la ni tho lehnghâl si! Hetiang hi a nih chuan mi taima tân chuan exam-ah tihchhiat ngaihna a awm lo tluk a ni ang. 

Tûnlai exam system hi zirlai tân a ṭhat záwkna tam tak a awm rualin a ṭhat táwk lohna a awm ve thei tlat bawk. Zawhna chhân nân essay type-a ziah a ngai ta mang lo hian thu ziah lamah harsatna an neih phah ve tlat an ti a; hei hi a dikna chin thui tak a awm ang. Kum 2010-ah khân Tourist Lodge-ah Education Reforms Commission Mizoram Report thlîrna Brain Storming Session neih a ni a. Chumi ṭum chuan SL Sailova (IAS Rtd) chuan tûnlai zirlaiten thu ziah an thiam ták loh chhan chu essay type-a exam an chhàn ták loh vàng niin a sawi a; a dik thui khawpin a rinawm. Article ziak ngai lo chuan mahni pianpui ṭawng ngei pawh hian an ti hlei thei lo a ni! 

Keia function-a kal ve hi chu mi ngaihtuah loh lam hi ka lo ngaihtuah leh daih pek ṭhin a. Inneihna leh mitthi vuinaa ka kal pawh hian inneih programme leh mitthi vui programme leh mitthi chanchin an ziahte hi ka lo edit mawlh mawlh ṭhin a; a thiam pâwl pawh ni pha si lo hian mi ṭawngte hi tihdik ngai lai ka lo chhinchhiah vêl khanglâng ṭhin. HSLC Top Ten lawmnaah pawh khân miten ‘a dik lo’ ti-a an sawi ṭhin ‘vawiin ni’ tih kha thusawitu zawng zawng khân zuk hmang vek pek a; hun serh hmangtu pawh kha a bãng bîk chuang lo. Zirlai ti ṭhate lawmna a ni bawk a, zir tûr zawng zêl tûrah inngai ta ila. Thusawitu zîngah khân MZP hruaitute thlengin, tûnlaia ṭhangtharho hman dik loh, ‘nichin’ ti loa ‘nachin’ tih thãwm kha a ring mang e! 

Hmânah pawh chanchinbûah ka ziak tawh a, mi dang pawhin an sawi tawh ṭhin; ṭhahnemngaihna avàngin han thai lang leh hrãm ila. Mizo ṭawngah hian hun kal tawh sawina, hun lo la kal tûr sawina leh hun hman mêk sawina ṭawngkam fel tak kan nei. Hun kal tawh sawina atân chuan a bul lamah ‘ni’ dahin - nichin, nizàn, nimin, nikum kan ti. Hun lo la thleng tûr sawi nân chuan a bul lamah ‘nak’ dahin - naktûk, nakzàn, naktip, nakthai, nakkum kan ti. Hman ni lawk khân mi pakhat chuan, “Nakum ka ti ṭhin a, a dik lo em ni?” tiin min rawn zâwt a, “Dik lo, nakkum tih tûr, k 2 a awm tûr a ni,” tiin ka lo hrilh. Hun hman mêk sawi nân chuan a tâwp lamah ‘in’ dahin - tûkin, vawiin, zànin, kumin kan ti thung. Khawchhak lam (Champhai)-ah chuan ‘chhûnin’ tih pawh an hmang a ni àwm e. Politician zîngah pawh ‘nichin’ ti thiam lo, ‘nachin’ ti tlat an awm ṭhin; MP candidate zînga pakhat, khawchhak lama mi pawh khân MZU-a an thu sawinaah khân ‘nachin’ a ti tlat! 

Thil dang pakhat ngaihmawhawm tak chu ‘hrilh hriat’ tih hi a ni; he ṭawngkam hi chanchinbu leh chanchin thar puanahte hian an hmang uar hle mai a. Kohhran huang chhûngah meuh pawh an seng lût leh tawh a. Nakin lawkah tute emaw chuan kohhran hruaitute hman dik loh an ti leh mai ang! Hamlet drama chungchâng Zonet-a an sawi hhonaah khân mi pakhat khân J.F. Laldailovan Hamlet thawnthuah khân ‘hrilh hriat’ a hmang tih a rawn sawi lang zauh a; he thilah kher hi chuan J.F. Laldailovan a lo hman avàng khân a dik tihna a ni chuang lo. Zonet chanchin thar puanah hian ni tin deuh thaw ‘hrilh hriat’ tih an hmang ṭhin; ‘hrilh’ tih hi a tâwk. ‘Hrilh hriat’ tih avànga hre ta riau tûra ngaih tûr a ni lo; hrilh hnu pawha an hriat loh chuan ‘hrilh hriat’ tih hmang eng ang mah sela, an hre chuang lo ang. 

Ṭawngkam dang pakhat an hman leh zauh chu ‘khawngaihthlákawm’ tih hi a ni. He ṭawngkam hi mi naràn zîngah chauh ni loin Pastor leh Kohhran Upa zîngah pawh hmang an awm ṭhin. ‘Khawngaihthlák’ tih hi a táwk a; a tàwp lama ‘awm’ belh hi a ngai miah lo. Pakhat chauh han zep leh hrãm ila. Tûn hma chuan school-ah khân Mizo ṭawng kan zirin a hman dàn azira thumal danglam dàn kha kan zir tel ṭhin a. Entîr nân: vua-vuak-vaw; lua-luak-law; dêng-den; kang-kan; lang-lan; puang-puan, etc. Hetianga a danglam dàn anga hmang thiam lo hi naupang lam chauh ni loin puitling, kum 50 ràl kai chinah pawh an tam ta hle. “Mai ka kang a; ka mai kang chu a tui ngawt ang” an ti ta mai mai a ni; ‘ka mai kan chu’ tih tûr a ni. Mahni pianpui ṭawng tal hi chu ṭawng  leh ziahah thiam tum hrãm hrãm ila. Tûnlai social media lama mi tam tak ziah dàn phei hi chu chhe tak a ni; Mizo ṭawng hi an sawisa a ni ringawt! Mahni hnam ṭawng hman kawngah hian fîmkhur deuh deuh a ṭûl hle.