Guest writer
Revd Chuauthuama
TUMRUHNA LEH TAIHMÁKNA
Kum 2019 HSLC Examination results a lo chhuak a, nikum aiin 10% dâwn thaw-in pass percentage a tla hniam a; HSSLC Examination results a lo chhuak ve leh a, 2% dâwn laiin pass percentage a tla hniam ve bawk a. MBSE hotupa berin pass percentage tlák hniam chhan ah MISSTA Note hman khap chu nia a rin thu a sawi a; pass percentage tla hniam deuh mah se, results quality erawh chu ṭha záwka a ngaih thu a sawi bawk a. A chhan chu kum hmasa aiin Distinction-a pass an tam záwk vàng a ni. Kei chuan pass percentage sàn leh sàn loh hi ka ngaihtuah ber lo a; pass ṭha tak takte pawh hian an zirlai hi an thiam hneh tak zet em tih hi kan ngaih pawimawh tûr chu niin ka hria.
Mizo zîngah graduate/ post-graduate lâ leh vâl kan ngah hle a, unemployed graduate association din tham hial an awm. Eng vànga chutiang zât zât awm thei nge an nih? Tam tak chu an degree phû táwkin an thiam lo a nih a rinawm. Tûn hma khân Zonet-a titi honaah MZU-a Professor pakhatin ‘graduate zîngah paragraph khat chauh pawh English-a ziak dik hlei thei lo an awm fur’ tiin a sawi kha. Kan degree chu sâng fû pawh ni se, a mil táwka kan thiam loh chuan ngaih sàn hlawh chi kan ni lo ang. Zirnaah hian a pawimawh ber pakhat chu kan degree/certificate phû táwkin kan thiam em tih hi mahni pawh inzawh tûr leh inen fiahna tûr a ni. Degree sâng ûr si, mahni degree phû táwka thiam mang lo, ràwn kai pha lo nih hi thil hlauhawm tak a ni.
Ṭawngkam pakhatah chuan, “Ka tum nge ruh, sa ruh?” tih a ni ṭhin a. Ṭawngkam dangah chuan “Tumna a awm chuan kawng a awm” tih a ni bawk a. Tûn hma chuan HSLC (Matric) han pass hi chuan thiamna kawngkapui dák chhuakah inngaih a ni deuh ṭhin a. Tûnah erawh chuan HSLC/HSSLC pass pawhin chutianga ngaih chi chu a ni tawh meuh lo. A aia sâng graduate/post-graduate, mi chuang an tam ta êm mai a. HSLC/HSSLC chu zir zêlna atân, college rah nân chuan a kaida pawimawh a la ni reng. College an rah dâwn tawh avàngin tum bîk nei ràna lehkha zir a ngai lehzual tawh a; tum nei mûmal lo la nih reng chu a tih chi tawh loh. An tum chu tihlawhtling ngei tûrin “Ka tum nge ruh sa ruh?” tiin an zir chhunzawm a ngai a ni.
Mi tam tak chuan naupan têt aṭangin tum an nei ṭhin. Kei tak ngial pawhin Middle School kan kal lai aṭangin engineer nih ka tum ve sasâwi a; mahse Mizoram buai khân min tisukuk ta a. Tezpur Jail-a ka tàn laia ka tum erawh chu ka tipuitling thei ta hrâm a. A tîra ka tum BD zir chauh ni loin Pathian malsàwmna dawngin a bák (MPhil) thlengin ka zir ta nghe nghe a ni. Aizâwl Theological College-a ka thawh lai khân kum 5½ chhûng (June 2002 – December 2007) Registrar ka ni a; BD zir tûr kan lák dâwn interview-ah hian zir an duh chhan ah naupan lai aṭanga BD zir chu an tum emaw nu leh paten an pian hlima BD zir tûra an hlan emaw ni-a insawi an awm ṭhin a; a tlângpui thûin naupan têt aṭanga Pathian thu zir tum chu an nungchang pawh an dang deuh cháwk!
Hna thawh pahin Zonet-in HSLC/HSSLC pass ṭhate a lo kawmna kha ka lo thlîr ve zauh zauh a; khatianga inkawmna kha ngaihnawm ka tih zâwng tak a ni. Top Ten-ah mipa aia hmeichhia an tam zâwk fo mai hi mipa tân chonaah ngaih tûr a ni dâwn lo’m ni? Kum 30 lai kal tawhah khân Synod Social Front chuan eizawnna lama Mizo mipa leh hmeichhe inchawhpawlh dàn a chhui tawh a; chuta an thil hmuh chhuah chu vawiin thleng hian a la danglam hlei thei lo a ni ber mai. Kil tinah, hna thawhna hmun apiangah mipa lû aiin hmeichhe lû a tam záwk emaw tih tûr a ni. Zirna lam exam results-ah pawh hmeichhiate chu a ti ṭha zîngah an tam záwk deuh zêl ta bawk. Synod Social Front lehkhabu, R. Vanêngliana ziah, “Khawiah nge Mizo mipate?” tih kha tûn thlengin zawhna pawimawh a la ni ta reng hi eng vàng nge? Mizo mipate kan duai ta deuh a ni ang. Ṭan han la teh u.
Zonet-in HSLC/HSSLC examinations-a ti ṭhate a kawmah khân pakhatna ve ve a kawm kha ka lo en ngun deuh bîk a. An pahnih khân mi entawn tlák tak an ni. HSLC-a pakhatna khân tûn hma chuan Civil Service (IAS) lam a lo tum deuh ni àwm tak a ni a; mahse tûna results lo chhuah tákah khân Science subject-ah a ti ṭha deuh bawk nên, doctor nih a tum ta záwk tih a sawi a. Doctor ni ngei tûr chuan tumruhna nèn bei zui zêl rawh se. Amaherawhchhu, doctor nih chuan IAS nih a kham miah lo tih hre tel tûrin ka’n chah teh ang. Tûna IAS rual, AGMUT Cadre-a mi 273-ah hian mi 21 chu doctor (MBBS/BDS/PG) an ni.
HSSLC Examinations, Commerce-a pakhatna Lunglei lam nula chanchin kha a ngaihnawm dàn a dang riau mai. Amah pawh a inzêp lo a, depression a neih avànga zirna chawlhsàn lailáwk tawh a nih thu a sawi kha. Mahse chu dinhmun aṭang chuan a lo ding chhuak leh a, HSSLC Examinations-a Commerce-ah pakhatna a lo ni thei ta a ni. A duh dàn kha chuan Chartered Accountant nih a duh ber a; mahse zirna a hautak avàngin BCom zir phawta Reserve Bank of India (RBI) hnuaia Probationary Officer (PO) nih a tum ta zâwk tih a sawi chiang a; khatiang taka tumna chiang chu tumruhna leh taihmákna nèn a beih phawt chuan a hlawhtling ngei ang tih a rinawm. Ani khân ni khatah lehkha a zir tam khawp mai; school-a an zir bákah tlaiah dârkâr 4, zànah dârkâr 4, zîngah dârkâr 2, a zavaiin dârkâr 10 a zir ṭhin. Hlawhtling tlákin a zir a, a entawn tlâk hle a ni.
Lehkha thiam thei leh thiam thei lo chu an zir sàn zêl hunah a hriat ṭhin. Naupan laia thiam viau anga langte hi an zir sàn hnûah an taihmák zui loh phei chuan thiam lo tak an ni hlauh thei. Elementary school level-ah te an thiam hle a, O an hmuh chuan ha hîpin kan sawi ṭhin a; mahse mi thiam an nih leh nih loh tûr a la hril pha lo. HSLC/HSSLC-a tih ṭhat hi a hlu; mahse mi thiam nih leh nih loh tûr a la hril thui lutuk chuang lo. Mi thiam tûr chu an zir sâng tawlh tawlh a, an thiam tawlh tawlh mai a ni. Chutih rual erawh chuan pâwl hniam lama inthlahdah hi a tih chi miah loh thung.
All India Services-a exam tûr phei chuan Higher Secondary School level-a zirlaite hi thiam chian a ṭûl hle. Preliminary Examinations-a tling tûr ngat phei chuan NCERT Text Books, Class XI&XII tâna siam hi a tâwk hle an ti ṭhin. Main Examination-a tling tûr erawh chuan lehkhabu changkâng (standard) chin chhiar zau a ngai a; ni tin chanchinbûah pawh a changkâng deuha ngaih Times of India, The Hindu, Hindustan Times, Indian Express leh Journal changkâng deuh chin chhiar a pawimawh. Chhiar satliah ringawt loin mahnia ngaih dàn fel tak siam thei tûr khawpa inbuatsaih a ngai.
Middle School-a kan kal lai khân kan zirtîrtu Zairemthanga (L) te inah library lian vak lo a awm a; chutah chuan Hindustan Year Book (1959, 1960, 1961) kha a awm ve teh tlat a. Ka lehkha zir pângngai bákah Hindustan Year Book lo chhuak apiang kha kum tin ka chhiar chhuak vek ziah a; chu chuan General Knowledge-ah min pui hle mai a. Khawvêla ber kai, ram hrang hrang khawpui, ram hrang hrang hruaitute, sports lama ber kai, Olympic Games-a pakhatna, etc., tih angrengte kha chu khatih lai khân hriat loh a ram ka nei lo emaw tih tûr a ni. Tûn hnûah erawh chuan kan lehkhabu chhiar a danglam ta a; khatiang kha kan ngaihtuah ta lo bawk a, kan hriatna pawh a tla hniam ta deuh. Zirlai tân, mahni zirlai bákah General Knowledge-a sâng tak nih hi tum hrim hrim tûr a ni.
‘Tumna a awm chuan kawng a awm’ tih hi a dik hle a ni. Nih kan tum tlat ni thei tûr chuan tumruhna a ngai a, tumruhna satliah ni loin taihmákna nèn sual thlûk a ngai. Kan sawi tawh ṭhin Mizo mi langsàr tak pakhat thusawi, hlawhtlinna tûra thil pawimawh 3 chu - pakhatnaah chuan taihmákna, pahnihnaah chuan taihmákna, pathumnaah chuan taihmákna tih hi hriat renga zawm a ṭha hle.