BUALHRÂNGA-TE NUPA LEH KEI

Tûnlaia lehkhabu chhuak thar, sawi hlawh tak chu Pu Bualhrânga ziah ‘Khuarei Sûlhnû’ hi a ni. Lehkhabu ngaihnawm tak, thutak pãi, tute emaw tân chuan huatthlala lam rawng kai lek lek, haw dâwn ngawt se thu dik tak ni bawk si a ni. Kei erawh chuan he lehkhabu chungchâng hi ziak loin a ziaktu Bualhrânga hi eng ang mi nge a nih in hriat belh theih nân, amah leh nupui chungchâng ziah ka tum zâwk a ni. 

Kum 1963-a Govt. Mizo High School-a ka luh tirh khân thingtlâng naupang hmul phurh chhe tak pawr chip chep, kan PT Master-in “Tuikuk âr khual ang mai” a tih kha ka ni a. Khatih lâi kha kekawrtlâwn zuih tak hák uar lâi a ni a; ka uniform kekawr erawh chu ṭhianten, “I pawnfèn chu kekawra ṭhui ah a va ṭha ve!” min tih khum khawpa tlâng arh, inches 18 a ni thung! 

Kum 1963–1965 chhûnga kan zirtîrtu pakhat chu Tv. Bualhrânga a ni. Kan zirtîrtu ka ti tak ná a, Class VIII aṭangin kalna lam tùr kan thlang a; kei chu engineer nih tumin Science ka thlang a. Tv. Bualhrânga chu Commerce zirtîrtu a nih avàngin keini chu min zirtîr ve lo. 

Tv. Bualhrânga chu High School in chhakta zâwk panin chak deuhin a lo kal ṭhin a. A pa lian angreng a; a hmêl a zahawm hle. Tlêma nger lam nei deuh hian chak takin sikul varanda-ah class la tùrin a kal thuak thuak ṭhin. 

Kum 1963 khân ni tain ka hria, kan sikulah chuan ‘National Integra­tion Week’ kan hmang a. Tv. F. Hming­thanga’n thû a sawi hmasa ber a; ani kha a lo MNF ruh hle a ni ang, “India ramah chuan kan kal thui tawlh tawlh a, min hmusit tawlh tawlh mai a ni,” a han tih chuan kut ben rî a ring hle. Tv. Bualhrânga leh Tv. J.C. Sêngluaia-te pawhin thu an sawi a; a sadâi ṭhiat lo tâwkin ngaihnawm takin an sawi thiam. 

A tâwpah Pu Head-a’n (Pu Sâng­liana, Headmaster) thû a sawi ve ta a. Tv. F. Hmingthanga thusawi kha rawn tai deuhin, “India ramah hian ka zin kual tam ve tawh hle a; kan kal thui tawlh tawlha min hmusit tawlh tawh hi ka la tawng ve miah lo,” a han ti ve thung chu kut ben ri chu ring tak a ni! 

Vietnam indo lai khân Indopui III tichhuak mai tùra ngâi tâwk an awm ṭhin. Kum 1965 khân vawi khat chu debate huaihawt a ni a; zirtîrtu leh zirlai kan inawm pawlh a. Kan thupui (motion) chu “Vietnam indo hian Indopui III-na a tichhuak dâwn” tih a ni. Tv. Bualhrânga-te nèn thupui hnialtu lamah kan ṭang a; debate-ah chuan zirlai zîngah pakhatna ka ni nghe nghe a! Kan lam kan chak. Thû ka lo sawi uar deuh a ni ang, a hnûah ṭhianten, “UPC Pastor ang maiin thû i sawi!” tiin min chhaih zui phah nghe nghe! 

Pu Bualhrânga nupui Thanmâwii hi Class VIII-ah  Section D-ah kan awm ho a; ani chuan Home Science a la thung. High School in chhakta zâwk chhim lama in hrangah khân Class VIII Section D min dah a. Home Science subject bîk an zir dâwn chuan an chhuak mai ṭhin. Kan pâwla hmeichhiate nèn kan inkàwm ngeih tlâng hle a; ka kawm ngeih zualte chu: (1) Thanmâwii (d/o Hauva; (2) Hmangaihzuali (Zualtêi, d/o Pu Head-a) leh (3) Lalêngmâwii (d/o Pángṭhianga) te an ni. 

Chhûn chawlhah thingpui in ve loin ṭhiante thingpui in hlânin ka thep bo zauh a; thingpui an in zawhah High School in chhakta zâwk kawmchhakah kan inhmu khâwm ṭhin. Zualtêi chu an in (tûna CM Bangla hmun)-ah a chhùn chàwl ṭhin a. Sikul leh Pu Head-a Bangla inkârah chuan in la awm loin thing a ding thelh sung zawk a; chûng thing daihlimah chuan kan chàwl ṭhin. Zualtêi’n an huana sèr rah chu a lo rû a, huan mawngah a rawn vawm thla a; a lo chhuk leh hnûah hlim takin kan ei tlâng ṭhin! Khângte kha hmànlai a chang ta! 

Kum 1961 khân Bûkpui tlâng chhuah lama Sângzuala-te sèrṭawk zâr kâk ṭha deuh mai chu pawhfàn sairawkherh ah ka sât thla rû a; nalh takin ka tuk a, varnish dum ka hnawih a, a hnûm hlarh mai. Sikul-ah ka sairawkherh chu ka keng ṭhin a; Thanmâwii leh Lalêngmawii’n an awt khawp mai a; min dîl hauh hauh ṭhin a, ka pe phal dèr si lo! Ka sairawkherh kha Tezpur Jail-a ka tàn hlàn pawhin ka nûin thûl mawngah a lo dah ṭha khiau a. Hrângchhuana High School-a ka thawh lâia kan sikul an hàl khân ka dawhkàn pawhdawha ka dah chu a kâng ral ta a ni ang. Ka va’n ui tak êm! Thanmâwii te kha lo pe ta mai mai ila, an la kawl ṭha khiau maithei asin! 

Kum 1965 June 25-ah Pu Bualhrânga leh Thanmâwii chu an innei ta; an inneih ni khân sikul kan chàwl a. Dàwrpui Vêngtharah kan tleh thla dùl dùl mai a; Pu Buanghrânga’n ‘Khuarei Sûlhnû’ phêk 577-a a sawi angin se chal 3 sâ kan ei fâi ṭhak a lo nih àwm chu! Chuta chinah chuan Thanmâwii nèn kan inhmu ta lo vang vang a. Pu Bualhrânga erawh chu ram buai hmâ kum chanve vêl kha sikulah ka la hmu ṭhin. Kan ṭhiannu fel tak, a hmêl en pawha thianghlim sar mai a nei ta daih mai kha kan ui hle! 

Kum 1966-ah ram a lo buai ta! Tum loh taka Tezpur jail-ah kum3 ka tàn hnûah 1970-ah lo chhuakin kum khat hlo ka thlo leh tê tê a; chhûngte ei tùr buh ka thlawh chhuah hnûah kum 1971 February 8-ah Synod High School-a luh tumin Aizâwlah ka lo chho a. Ram buaiin kan chhûngkua min sawp chhiat nasat êm avàngn mi ina awm man tùr pawh ka nei lo a; ṭhian ṭhate panin an inah a bâa awm ka dîl hlawhtling ta hlauh mai a. Ka va’n lâwm kher êm! 

Ni khat chu Dàwrpui pheiah hian Thanmâwii nèn kan inhmu hlawl mai a. Dàwr a lo nghâk a; ka chanchin ka’n hrilh chu min khawngaih hle mai a, ṭhian ṭha a che ta. Exercise bu dawrzawn 2 leh Synod High School uniform tùr kekawrtlâwn leh kawr min pe a; ka làwmzia chu sawiin a siak lo! 

Pu Bualhrânga lo chhuah fel hnûah ‘Lianchhungi Book Store’ hi an nghâk dùn ṭhin a; ka lèn luhna ber a ni. Pu Bualhrânga pawh zirtîrtu ang ni tawh loin ṭhian angin ka kàwm ta. Thil a hria a, titi a thiam bawk a; a bula awm chuan kan bengvâr hawk ṭhin. Commerce zir a nih avàngin Arts lam lehkhabu chah tùr chu ka theih angin ka hrilh ve ṭhin. 

Pathian thû ka zir dâwnin kan nupain chaw eiah min sâwm a. Khami zàna kan chawhmeh pakhat, sangha ngûntâng chen vêl pum chhum tuizia kha, tûn thlengin ka nupui hrilhfák a la tling nia! Pu Bualhrânga chuan, “BD chu i zuk zir ang a; sum lama harsatna i neih chuan min rawn hrilh dâwn nia,” tiin min thlah nghe nghe a. Hriat a va’n nuam tak êm! 

BD ka zir chhûng khân harsa angreng hle mah ila, Pu Bualhrânga han tihbuai kha chu ka ngam chiah lo. BD Final Year-ah thesis ka’n ziak a; a ṭha thei ang berin electronic type-writer-a chhut ka duh a. Chhuttîrna man tùr ka neih si loh avàngin Pu Bualhrânga ṭawngkam ṭha kha ûmin ka han sawi ta rãwih mai a; ka mamawh zât pawisa min rawn thawn ta! Lâwm tak ka ni. Ka thaw hawk mai! 

BD ka zir dâwn khân an hnên aṭanga lehkhabu ka lei tawh zawng zawng chu buara ip pahnih pathum khatin ka keng phei a; an hralh leh tùrin ka dah tawp bawk. A man zât àwm vêl chu Thanmawii’n pawisa min pe. BD zir zoa ka lo chhuah hnûah Thanmawii’n, “Chuauṭhuam, i lehkhabu hlui pawh hmãn nî-ah kan hralh zawh tawh kha,” tiin min hrilh a. Chutiang taka ka ngamtlâk leh ka nèl chu an ni! 

BD ka zir chhûngin ka nupui nên kan inneih aṭanga kum 10 leh ni 80-naah fanu pakhat kan nei ve ta hlawl a. Kan fanu leh Pu Bualhrânga-te tunu chu inkàwm rual an ni. HSLC an han pass khân Darjeeling-ah an pahniha dah dun kan tum a. Pu Bualhrânga-te fanu Dr. Chhîngtê-in a zuk hruai a; mahse an duh ang sikul hmu loin an lo hâw leh a. Kan fanu chu Chennai-ah kan kaltîr ta a. 

Thanmâwii hian min ring êm êm niin ka hria. An inneih Golden Jubilee thlen dâwn khân ruai ṭheha sum khawhral mai mai loa thil ṭha tih nâna hman an duh a. Kohhran lamah sum thawh an duh avàngin kawng dappui tùrin min sâwm a; chêng nuai 20 vêl thleng chu an tum theih tùr thû min hrilh. Synod Hospital Co-ordinator ka han hrilh a; ngun taka Hospital hotuten an ngaihtuah hnûah an mamawh thil chi hrang hrang an rawn ziak chhuak dul mai a. Ka phu zawk zâwk nghe nghe a; an duhthawh thiam mang e ka ti ṭêp! Mahse, an lo ti fuh hle; sum ngâi tam ber Hospital Chapel sak nân chêng nuai 57 chuang zet sènna tùr chu Pu Bualhrânga-te chuan an thlang a. Synod Hospital-in Chapel mâwi tak a neih phah ta a ni. 

Pu Bualhrânga lehkhabu ‘Khuarei Sûlhnû’ bu chhûng thû hre duh chuan chhiar mai tùr. Thil pahnih khat chauh erawh ka sawi hrãm chák tlat! Pakhat chu Pu Bualhrânga’n Thanmâwii a hmuh tirh aṭanga a mit a lák dàn vêl leh a hnûa a rîm ták dàn a ziah hi a ngaihnawm dangdài riau. Khuarei Sûlhnû phêk 572–578 chhiar ngei ang che. 

Pu Bualhrânga hian mi pathuam a ngaih sàn tak a ziah lante chu Rev. Zairema, Pu Hauva leh Brig. T. Sailo te an ni. An zînga pakhat Rev. Zairema kha, ‘Hringnun kawng min kawhhmuhtu’ a ti hial a (Khuarei Sûlhnû, p. 552). Rev. Zairema chanchin a ziah hi ‘Khuarei Sûlhnû’ phêk 552–572-ah a awm a; hriat tawh hnû pawh ni se, a ngaihnawm thar tlat! A. Thanglûra’n hritlâng damdawi ah ti-a zû a in ṭhin chu Rev. Zairema’n, “Lûra, i hritlâng hian zû hi a ngeih vak lo a ni ang, hritlâng damdawia zû i hman chhûng hi a rei tawh êm mai!” a tih hi a dik khawp ang! Zû hi ngeih tak an awm lo ang! 

Pu Bualhrânga hian Rev. Zairema kha ngai sâng lo thei pawh a ni lo. Khatia “Pu Bualhrânga chu a nungin emaw a thiin emaw rawn hàwn ngei ngei rawh u,” tih thupêk a awm tih Rev. Zairema’n a hriat khân Pu Bualhrânga chu an khumpui piah pindan chêp takah chuan a muttîr a. Pu Bualhrânga thah emaw man emaw tum tû pawh lo kal se, Rev. Zairema leh a nupui leh an fa tê ber pahnih nèna an mutna pindan chu an pal tlang ngei ngei a ngâi dâwn a ni (Khuarei Sûlhnû, phêk 291–292). Chutiang taka a tâna inpe zo chu Pu Bualhrânga tân chuan ngaih sàn loh theih pawh a ni lo rêng ang! 

Pu Bualhrânga thil ngaih pawimawh tak pakhat chu ‘Rinawmna, Dikna leh Taihmákna’ a ni (Khuarei Sûlhnû, p. 18). Sumdâwng a ni a; sumdàwnnaa a thupui (motto) ber chu ‘Service to the Society First and Profit Second’ a ni (Khuarei Sûlhnû, p. 535).