Revd Chuauthuama

Guest writer

Revd Chuauthuama

AD 30, APRIL 2-A THIL THLENG PANGA!

Isua pian kum, thla leh ni kan hre thei lo. A kum thûah rin dàn hrang hrang a awm a; khawi ber nge rin tùr tih hriat thiam a har. Isua thih kum erawh chu Bible-in chiang takin sawi lo mah se, Kalhlên Kût lai Zirtâwpni (Nisan 14/15)-a khen beh a nih avàngin a kum leh thla chhût theih dàn a awm a. Mi thiamte ngaih dàn erawh chu a kum thûah a rual chiah lo. Isua thih ni hi Kalhlên Kût lai leh Zirtàwpni nèna innang fuh tùr chuan AD 27, 30 leh 33 a nih a ngâi a; AD 27 hi chu a hmâ lutuk a; Isua hun lâia thil thleng dang nèn hmeh rem a harsa deuh. Chuvàngin AD 30 emaw 33 emaw hi bûk a ni deuh  ber.

Mi thiam pakhat Blinzer-a (Prozess 101–2) chuan mi thiam 100 ngaih dàn a la khâwm a; chûng mi thiam 100 zîngah chuan tû mahin AD 34 emaw 35 emaw a nih an ring lo. Mi ṭhenkhatin AD 26, 27, 28, 31, 32 leh 36 a nih an ring a. Mi 13 chuan AD 29 niin an ring bawk a; mi 24 chuan AD 33 a nih an ring a. Mi thiam tam ber 53 erawh chuan AD 30 niin an ring (Raymond E. Brown, The Dead of the Messiah, Volume 1, Yale University Press Impression, 2010:1374–1375). 

Kum AD 30-ah Isua chu khen beh nia pawmtute zîngah chuan Beniot, Brandon, Conzelmann, Dibelius, Flusser, Haenchen, Holtzmann, Jeremias, Leitzmann, Metzger, Olmstead, Schurer, Wikenhauser leh Zahn te an tel a. Kum AD 33 nia ringtu zîngah Bacon, Besnier, Hoehner, Husband, Gaechter, Maier, Ogg, Reicke, Renan leh Turner te an tel. Hoehner hi Mizoin kan hriat ṭhan ve deuh ber zînga mi The New Bible Dictionary-a ‘Chronology of the New Testament’ ziaktu a ni a; he Dictionary-ah pawh hian Isua thih kum chu AD 33 angin dah a ni (The New Bible Dictionary, Third Edition, Inter-Varsity Press, 1996:196,198).

Mi thiam 100 zînga 53 ngaih dàn hi pawm tlák berah ngâi i la; chuvàngin Isua thih kum ah AD 30 hi pawm a nuam ber ang.  Kum AD 30 hi Isua thih kum a nih chuan April 7 (Zirtàwpni)-ah a thi tihna a ni a; kum AD 33 záwk hi Isua thih kum ni ta sela chuan April 3-ah Isua kha a thi tihna a ni ang. Kum AD 30 zâwk hi Isua thih kuma kan pawm chuan April 2 (Pathianni) kha Jerusalem-a lal anga Isua luh nî a ni ang.

1. Kum AD 30, April 1 chu Sabbath a nih avàngin Isua chu Jordan ràl khawi khuaah emaw a châm a ni phawt ang a. Juda-te thawh ṭan ni (Sunday) a lo thlen chuan zîngah Jordan lui kânin Jeriko khuaah a lo lût a; Luka ziah dàn chuan Jeriko khua a thlen dâwnin mitdel tû emaw kawng sîra kut dawh chuan Isua zuitu mipui thãwm a lo hriat chuan engtizia nge tih a zâwt a; hemi ṭuma an chhànna mawizia hi, “Nazareth Isua a kal a ni” an ti (Lk 18.37). Nazareth Isua kal chuan thãwm danglam ngaihnawm tak a nei a ni phawt mai!

Mitdel chuan, “Davida Fapa, mi khawngaih rawh,” tiin a âu ta a; a tãwi zâwngin sawi ila, Isuan a mit a tihvàrsak ta a. Ani chuan Isua chu Pathian fak chung zêlin a zui ta a; mi zawng zawng chuan chu chu an hmuhin Pathian an fak bawk a (Lk 18.43). Matthaia erawh chuan Isuan Jeriko a chhuahsan laiin mitdel pahnih mit a tihvar thu a ziak thung (Mt 20.29). Markan mitdel hming chu Bartimaia a ti (Mk 10.46). A enga pawh chu ni se, Jeriko-ah harhna chi khat a lo thleng a ni.

2. Isuan Jeriko khua a lo lût ta; zàn riah a tum chiah lo a ni ang, Mizo Bible-ah chuan, “a chhùn pelh dâwn a,” tih a ni a (Lk 19.1). Heta ‘chhùn pelh’ tih hi Mizo ṭawngkam mâwi tak a ni a; a ṭawng bul lam awmzia tak (Gr. dierxestai) chu “a kal tlang dâwn a” tihna a ni. Rev. Zairema khân Isua chu Jeriko-ah riak angin a ngâi a ni ang, Rev. H.S Luaia hnêna a lehkhathawn (dated 29.4.2005)-ah chuan, “Heti taka miin an lo làwm hi thuhrilna hun remchâng tak a ni tih ngaihtuahin hemi ni hi Jeriko-a riah a tum ta thut a ni,” tiin a ziak (Rev. Zairema, Ṭhian Lehkhathawn, First Edition, 2009:21).

Khatih lâia Jeriko khuaa taxation commissioner chu Zakaia a ni a; mi huat hlawh tak a ni. William Barclay-a phei chuan khami ni khân amah hawtuten an pêt rethei hle tùrah a ngâi a (William Barclay, The Gospel of Luke, The Saint Andrew Press, 1974:244). Zakaia chu Isua lo kalna tùr lama theipui kûngah a lâwn a; Isuan a hnênah, “Zakai, lo chhuk thuai rawh; vawiinah hian i inah ka chawlh a ṭûl a ni,” a ti a. Zakaia inah tûkṭhuan ei a tum a ni ngei ang. Mizo Bible-ah, “Vawiinah hian i inah ka thleng tùr a ni,” tih hi “I inah ka chawlh ngei a ṭûl tlat a ni” (Gr. dei–it is necessary) tihna tluk a ni.

Zakaia ina an luh hnû rei lo tê-ah Zakaian dingin thû a puang ta a: Juda-te dànin a phût bákin a sum zâtve retheite hnêna pêk leh a thil hlèp rûkah a leh lî-a rulh leh a intiam a ni. Chuti taka thinlung inthlák danglam ta mai chu boralte chhandam tùra lo kal Isuan a hmuhin, “Vawiinah he inah hian chhandamna a lo thleng ta,” tiin Zakaia chu a làwm lût ta a ni (Lk 19.9). Zakaia hming awmzia chu ‘fel, thianghlim, pawi khawih lo’ tihna a ni a; a hming awmzia kalh zâwngin a lo khawsa ṭhin a. Tûnah erawh chuan a hming awmzia ang ngeiin Zakaia chu mi fel, Pathian nèna inzawmna nei a lo ni ta. Hei lo liama pian tharna leh harhna dik, a taka nun inthlák danglam hlak hi a awm thei chuang dâwn em ni? Zakaia inah harhna a thleng! Jeriko harhna hi a makin a ropui e! Halelû-Yah!

3. Zakaia ina tûkṭhuan an ei kham hnûah Isua leh a zuitute chu Jerusalem panin an chhuak leh ta a; an chhuah hun hi hre lo mah ila, Jerusalem ban tum an nih avàngin chawhma dâr 10 vêl ni tùrah ngai ila! Jeriko a thlen hmâa amah zuitute bâkah Jeriko aṭanga zuitu tharte nên an ṭhahnem thawkhat tawh hle ang. Chhûn ni sen sat lâi tak a nih avàngin ‘Tûm Khawpui’ tih khawpa hmingthang Jeriko dâi vêla tûm hnahte chu sât thlain an khum fur a rinawm! 

Chanchin Ṭha ziaktute zîngah Matthaia’n kalkawng awm dàn a ziak fiah ber. Hetih huna Jerusalem leh Jeriko inkâr kawng chu tûna mi, kum zabi 19-naa an sial thar, kawng thui zâwk khu ni loin Judai thlalèr kal tlanga chhoin mêl 12 (19.20 km) vêl a ni. Hmânlai Juda-te chu kawng kal an chak a; Jeriko aṭanga Olive tlâng thleng tùrin dârkâr 3 awrh chauh an thang ang. Kum 1990 August 9 (Ningani)-a Olive tlâng aṭanga Jeriko pana chawhma dâr 10:30-a kan chhuk khân Jeriko-a Mount of Temptation Restaurant-ah chhûn dâr 12:30-ah chaw kan chawchhùn kan ei hman a; dârkâr 2 pawh kan thang mang lo a nih chu! 

Hrilh fiahtu ṭhenkhatin Isua leh a zirtîrten Bethani lo thlengin, chuta ṭang chuan an hma zâwn khuaa sabengtung kai tùrin zirtîr 2 tîr angin an ziak ṭhin. Matthaia erawh chuan Bethphage lo thlengin chuta ṭang chuan an hma zâwn khuaa sabengtung zuk kai tùrin a tîr a ti thung (Mt 21.1–2). An hma zâwn khua chu Bethphage chhim lam chuanhnuai zâwka awm, Lazara-te unau chènna Bethani khua a ni ang.

Isua zirtîr 2 chu an kal ta a; Lazara inah chuan tûn hma pawhin an kal tawh ṭhin. Isuan a hmangaih Lazara hnênah sabengtung a mamawh huna lo kaihtîr tùrin a lo hrilh lâwk a ni ang; an inhriat pawhna tùr (password) chu, “Lalpan a duh a ni” tih a nih kha (Lk 19.34). Isua sawi angin a zirtîr 2 chuan engkim an va ti a, sabengtung chu Bethani aṭangin Bethphage-ah an rawn kai thleng a. Lungngaih hapta a inṭan dâwn a; hetih lâi taka a mamawh tumsaktu ṭhian ṭha Isuan a nei hi a vànnei hle. Lazara anga Isua ṭhian ṭha, a mamawh tumsaktu nih i tum ve ang u.

4. Bethphage aṭang chuan Jerusalem an pan ta. Olive tlâng tlák dêng, Jerusalem lan chianna aṭang chuan Isuan Jerusalem khawpui chu a ṭah ta a, “Âw, nang lul hian tûnah hian thlamuanna thû hi lo hre teh hrãm la!” tiin (Lk 19.21). Hei hi Isua tisa put lai ni-a a ṭah vawi hnihna a ni! Isua ṭahna hmunah hian Church of Dominus Flevit (Tear Drop Church) an tih chu an sa tawh a; biak in chuan mittui tla tùr uai fual pûr hi a ang deuh a ni.

Lazara thi tawh hnû a kaih thawh dâwn khân Isua a ṭap a (Jn 11.35); tûn ṭumah chuan Jerusalem a ṭah thung a ni. Juda-ten chhan chhuaktu an mamawh a, mahse Isua chu tu nge a nih an hre si lo; kâr khat pawh tling loah an khêng bet dâwn chu lehnghâl si a. Juda-te rilru put hmang a hmuh chian êm avàngin kum rei lo tê hnûah Jerusalem chu Rom-in an rawn tichhe vek dâwn tih a hmu tlang vek a; chumi hun chu thlîrin a ṭah hla hi a chham a ni. 

Isuan a dam laia chawimawina a hlawh hnuhnung ber chu April 2, AD 30 tlai lamah a lo thleng ta.  Bethphage aṭanga Jerusalem pana an chhuak leh chiah chu amah zuitute an pung thut a. Bethphage leh Bethani aṭangin zuitu an awm thar bawk ang a; Jeriko aṭanga rawn zuitute nèn an tam tawh viau ang. Jeriko aṭanga lo kalte khân kawng chho ni sa hnuaia khum tùr tûm kau an rawn keng sá a; Bethani leh Bethphage khuaa miten kawng sîra chhâwl sâtin kawngah an phah a; ṭhenkhatin an kawrfualte chu hlîpin kawngah an phah bawk a. Kidron kawr kânin Temple tlâng an pan chho ta a ni.

5. Juda-ten Davida lalram tundin leh hun tùr an thlîr ṭhin a; Babulon sal tâng chhuah hnûah chutiang beiseina chu an nei nasa zual a, nghâkhlel takin Messia an thlîr a ni. Isua zuitute chuan amah chu Messia ah an ngai a, “Lalpa hminga lal lo kal” tiin an fak a ni. Juda-te ngaih dànah hming hian a putu nihna a keng tel a; Isua chu Pathian hminga lo kal, Pathian âiawh, a thuneihna kengtu a ni. Isua hming awmzia pawh ‘chhandamna’ tihna a ni a. Mipui au hla pawh, “Hosanna” tih a ni. Hebrai ṭawngah thumal 2 kaih kawp Hosiâ–nâ tih a ni a, “Kan ngên a che, chhandam rawh,” tihna a ni. A hnathawh ropui hmutu mipuiin chhandam tùra an ngen lâiin Juda hotute erawh chuan tihhlum an tum thung si. 

Temple an lo thleng ta. “Pathian biak inah chuan a va lût a,” (Lk 19.45) tih hi temple chhûng tak takah a lût tihna a ni lo; chutah chuan puithiamte chauh lo chu an lût thei lo. Temple hung chhûng pâwnta ber chu Jentail-te pawh luh theihna hmun (Gentile Court) a ni a; chutah chuan tangka thlengna te, inthâwina tùr ran leh sava zawrhna hmunte a awm a. Hei hi Puithiam Lal hlui Ana chhûngte thu hnuaiah a awm a. Pathian be tùra lo kalte sum chu dik lo takin an lo eisak ṭhin a; chuvàngin Isuan, “suam hmangte pûkah in siam zâwk hi,” (Lk 19.46) a ti a ni. 

Temple hung chhûng pâwn ber pawh heti taka Isuan a humhalh aṭang hian tûnlaia biak in leh a chheh vêla kan chêt dàn hi inbih chian a ngâi hle ang. Biak in compound-ah zûk leh hmuam pawh tîmna nei miah loa kan ti bawrh bawrh zêl hian biak in zahawmna leh thianghlimna a tibawrhbâng tih hriat a ṭha hle. Harhna chan hi a ṭha e; mahse harhna thlen lâite pawh hian biak in hi kan ching phùl lutuk palh ang tih a hlauhawm. Tháwk khat lâi phei kha chuan nausên lem hrin nân hman tum phêt an awm ṭhin kha!  

Isuan Temple a then thianghlim hnû chuan khawpui chhuahsanin Bethani-ah a kal ta a; chutah chuan a riak ta a ni (Mt 21.17). Isua chuanna sabengtungno chanchin kha sawi zui a ni lo náin a zirtîrten Bethani-a an lákna hmun ngeiah chuan an kai phei thleng leh tùrah ngai ila. Bethani-ah chuan tû dang ina thleng loin a hmangaih Lazara te inah a thleng ngei ang a. Mari leh Marthi-te unau chuan Jeriko aṭanga hah taka lo chho a nih avàngin inbualna tùr tui lum pawh an lo siamsak ngei ang chu. Kum AD 30 April 2, ‘Tûm Kâu Ni’ hmasa ber zàn aṭang chuan Isua thinlung chuan krâws lam ringawt a hawi tawh ang chu!