ENGATI NGE MITTHI ZINGA MI NUNG IN ZAWN? (Lk 24.1–7)

Isuan chunga thu tlûkna:

Juda hruaituten Isua chungchâng an ngaihtuah khân a rang thei ang bera thu tlûkna siam an duh. An man zàn la lâin a chungchâng chu Puithiam Lalber Kaipha inah Sanhedrin-hoin an ngaihtuah a, “Pathian a sawi chhia” tiin thi tlákah an ngái a. A tûk zîngah Pilata hnênah an hruai chûk chûk a; Pilatan chhuah duh mah se, “I chhuah vaih chuan Kaisara ṭhian i ni lo ang. Kaisa lo chu Lal dang kan nei lo,” tiin Jehova an phat a. Pilata tih ngaihna hre lo chuan Isua hnênah, “Ibis ad Crucem” (Krâws-a khen beh i ni dâwn) tiin a hrilh ang a; a bula sipai officer hnênah pawh, “I, Lector, expedi crucem (Officer, kal la, Krâws buatsaih rawh) a ti bawk ang. Isua chu an khêng bet ta!

Mi dâwihzep-huaisen pahnih:

Isua a thî tih an hriat chuan a rûka amah lo ringtu Arimathai khuaa mi Josefa leh hmâna zàna rawn kàwmtu Nikodema chu a ruang hlãwm tùrin an lo pên chhuak ta hlauh mai! Josefa chu, “huai takin Pilata hnênah a lût,” tih a ni a; Kaisara dodãla puh vànga krâws-a khen beh ‘mi sual’ ruang hlàwm chu a huaisenthlák bawk a ni!

Nikodema kha zâna Isua a rawn hmuh rûk hnu khân a reh deuh vang vang a; Vawi khat erawh chu Juda-ten Isua thiam loh chantîr an tum lâiin amah ṭan zâwngin a lo ṭawng chhuak a (Jn 7.50–52). Tûnah a ruang hlãwm tùrin Josefa rualin a lo thawk chhuak ve leh ta a ni. A hun takah Isua ringtu a nihna chu a rawn pên chhuahpui a; Isua chan chhiat lái bera a lamṭang a ni ngam hi a fakawm hle.

Isua ruang an sãwngbàwl dàn:

Isua kha pa lian nge a nih pa tê tih kan hre lo. Pilata nupui chanchinah chuan, “char arh phek phawk, meng val kèkàw, hmêl ṭha tak,” tih a ni a; a len leh têt sawi a awm chuang lo. Pa vàntláng tak zawng a ni phawt ang! Nikodema thil rawn thawh hi, “aloe leh murra inpawlh sa bûk sawm nga,” tih hi kgs 34 vêl a ni a; chutiang zát zet chu puan zai sîn nêna an tuam hnan chuan Isua chu a rit hle ang!

Josefa thlàn ruak a lo awm hlauh:

Isua hun lâia Jerusalem tlângdung thlangta zâwk sahmul ṭhen tlák lam chu kulh pâwn a ni; ram lama chhuahna tùrin ‘huan kawngkâ’ (Genath gate) a awm. Jerusalem tlák lam Kalvari mual chu mi ṭhate huan neihna hmun a ni bawk! Kalvari mual hi kum BC 700–100 chhûng khân Jerusalem in sakna tùr lung lákna hmun a ni ṭhin a; lung lák an tihtàwp hnûah lung hmunah chuan lei ṭha chhûng lûtin huan siam nân an hmang a. Huan neitute zîngah Josefa pawh hi a lo tel ve hlauh a ni.

Eng vànga Kalvari tih nge a nih?

‘Kalvari’ tih hi Latin ṭawng ‘cal­varium/ calvarie’ aṭanga lo kal a ni. Kum zabi 4-naa Jerome-an Latin Vulgate a lehlin khân Lk 23.33-a Grik ṭawnga ‘lu ruh’ tihna ‘kranion’ kha ‘calvarium’ tiin a lo dah a. Kum zabi 16/17-naa English Bible lehlin hrang hrangah khan Jerome-a Latin Vulgate chu an entawn ber pakhat a nih avàngin Luka 23.33-ah chuan ‘Calvary’ tih an lo hmang fur a; tûn thlengin Authorised Version & New King James Version-ah chuan Lk 23.33-ah ‘Calvary’ tih hi a la ni zêl. Authorised Version kha Bible lehlin lâr tak, kum 1611–1885 thleng khingtu awm loa mal lèn a ni a; khatih chhûnga hla phuah tam takah ‘Calvary’ tih chu an lo hman avàngin Mizo hlaah pawh ‘Kalvari’ tih hi a lo lãr ta hle a ni. A ṭawng bulah chuan Aramaik ‘gulgultha’ (Heb. golgotha) tih awmzia chu ‘lu ruh’ (Gr. kranion) tihna a ni.

Juda-te thlàn awm dàn:

Abrahama hun lâi kha chuan pûk remchângah an inphûm mai ṭhin. Kum BC 100 vêl aṭang khân Juda-ten thlàn bîk siam an chîng ṭan a. Thlàn an siam dàn pakhat chu lung ker kaw pawmin a chhûng lung bang kil thumah chuan chhuar ang deuh, ruang dahna tùr chhawrdawhin an siam a. A dang chu pûk chhûngah a thûk zâwngin ruang dahna tùr an ker ṭhin a. The Church of Holy Sepulchre chhûnga Isua thlàn in hnungah khuan chutiang thlàn ker chu a awm.

Engtin nge an inphûm?

Juda-te chuan mitthi ruang chu an bual fâi tê tê a; rimtui hnawihin puan zai sînin an tuam a; thlànah chuan an rawlh lût mai ṭhin a ni ang. Gethsemani huan chhakah khuan ‘Zàwlneite thlàn’ an tih chu 50 a awm a. Kum 1998 November 10-ah khân thlàn vêngtu chu tlawh ka dîl a; lalṭin khâiin min fanpui a. A hnênah chuan, “Engtin nge mitthi chu an phûm?” tiin ka zâwt a; ani chuan, “Thlànah hian an ke lam an rawlh lût hmasa,” tiin min hrilh.

Isua kha an phûm ṭha hman lo em ni?

Josefa leh Nikodema khân Isua ruang kha rimtui nên an sãwngbàwl hnûah thlànah an phûm ngei mai chu a ni a. Mahse a ruang kha thlàn chhungah rawlh lût loin a ‘sumhmun’ (ante-chamber)-ah hnutchhiahin Sabbath ral huna phùm ṭhat tùrin an dah ta mai em ni ang tih ka ngaihtuah hial a ni! A chhan chu Isua phûm lâi hmutu hmeichhiate khân Sabbath ral veleha Isua ruanga rimtui hnawih tùr an buatsaih tlat mai. Thlàn chhûnga rawlh luh tawh ni se, chutiang chu an la chhuak leh ngai em ni? Thlàn chhûnga rawlh luh tawh hriak an hnawih leh thû hi ka la chhiar fuh lo! Chu vàng chuan Isua ruang kha thlàn in sumhmun (ante-chamber)-ah phùm ṭhat leh tùrin hmanhmawh thilah an dah ta rih a ni maithei!

Isuan a thawh leh tùr thû a sawi láwk ṭhin:

Isuan a tuar tùr thû a sawi apiangin tuarnaah a tàwp ngâi lo a; a thawh leh tùr thû a sawi tel nghâl ziah ṭhin. Lazara a kaih thawh dâwn phei kha chuan, “Kei hi thawhlehna leh nunna chu ka ni,” tiin a sawi a nih kha (Jn 11.25). ‘Thi’ tih hi mihring ṭawngkam a ni a; Isua pawhin a hmang ve tho náin Chanchin Ṭha ziaktu mi pali erawh chuan Isua ‘thih’ thû an ziakin, “A thi ta a,” ti loin, “A thlarau a thlahta a,” an ti vek thung (Mt 27.50; Mk 15.37; Lk 23.46c; Jn 19.30b). “Ka Pa, i kutah ka thlarau ka kawltîr e,” tiin a thlarau a thlah ta a tih a ni bawk. Isuan lungâwi takin a thlarau a thlah a; a Pá hnênah a chàwl ta rih a ni.

Hmeichhiaten thlàn an tlawh:

Sabbath a lo ral chuan Isua hma­ngaihtu hmeichhiaten Isua thlàn chu zîng takah an va tlawh a. Thlàn an thlen chuan a kawngkâa lung chu lum sawnin an va hmu a. Thlàn bula an thil hmuh hi Chanchin Ṭha ziaktute sawi dàn a hrang deuh vek mai! Markan, “Tlangvâl pakhat, puan vâr sin,” a ti a (Mk 16.5). Matthaian, “Lalpa vàntirhkoh, vàn ata lo chhuk lung lum sawna a chunga ṭhu,” a ti a (Mt 28.2). Lukan, “Mi pahnih, puan mi èn khalh thei sin,” a ti thung a (Lk 24.4). Johana chuan, “Vàntirhkoh pahnih, puan vâr sin” a ti ve thung (Jn 20.12). Mitdel pathumin sâi an hriat dàn an sawi ang mai, a hrang deuh nuai mai. Danglam miah lo pakhat erawh a awm: Thlàn a ruak tlat! Thihna hnehin Isua a tho leh ta a ni. Isua kha krâws-a khen beh a ni a; thlànah pawh an phûm ngei mai a. Kha kha a tàwpna ni ta se la, ringtuten rin chhan tùr kan nei miah lo ang. Thihna hneha a thawh leh chiah khân rin chhan tùr kan nei a ni.

Isua thawh leh thû hi Kristiante innghahna vàwrtâwp a ni; a thawh leh ang takin amah ringtute pawh kan la tho leh vek dâwn. Paulan taksa thawhlehna thû chu tãwi fel takin a lo sawi a, “Ani chuan a thawhin engkim amâ thû thûin a awmtîr thei; chumi thawhzia ang zêl chuan kan tlàwm lâi taksa hi ama taksa ropui anga awm tùrin a siam ṭha leh ang,” tiin (Phil 3.21). Isuan a bo a bãng awm loa a taksa ngei a thawhpui ang chiah khân kan taksa tlâwm tak hi Isua lo kal leh hunah chuan kan thlarau Lalpa hnêna chàwl tawh nèn thlarau taksa ropui changin a tho leh dâwn a ni. Chu tak chu Isua taksa ngei tho leh hian a entîr a ni.

Engati nge mitthi zinga mi nung in zawn?

Hei hi zawhna pawimawh tak a ni. Kan sawi tawh angin Isuan a tuar tùr thu a sawi apiangin ni thum ni-a a thawh leh tùr thû a sawi nghâl ziah a. Amaherawhchu, Isua zirtîrte leh Galili aṭanga amah rawn zuitu hmeichhiate pawh khân a tho leh ngei dâwn tih hi an ring lo a ni ber mai. Easter Sunday hmasa ber tûka Isua thlàn tlawhtu hmeichhiate pawh kha Isua thawh leh ring loa thil rim tuia a ruang chulh tum an ni tlat! A zirtîrte ngei pawh kha, “Ni thum ni-ah ka tho leh ang,” tia chiang taka a hrilh ṭhinte ni mah sela, a thawh leh an ring lo tlat bawk. A ruang awm loh thû hmeichhehoin an rawn sawi pawh khân Petera chuan âwih loin thlàn a pan a; thlàn chhûngah chuan Isua ruang hmuh tùr a awm tawh si lo. Johana chuan, “Mitthi zîng ata a tho leh tùr a ni tih Pathian Lehkha thû kha an la hre si lo,” tiin a ziak a (Jn 20.9); heta ‘hre si lo’ tih hi ‘hre thiam si lo’ tih ni se a fiah deuh ang.

Tûn thleng hian mi tam tak chuan Isua hi zawn lohna hmun tùrah kan la zawng reng a ni maithei. Mi tam tak chuan Isua chu mi ropui, mi nungchang ṭha, entawn tlâk, duhawm tak, khawvêla lo kala thi taa reh ta vang vang angin an ngâi. Mi ropui a nihna chu an phat hauh lo; mahse rin zui tlâkah an ngâi lo. An ti fuh lo hle a ni. Isua chu a thi reng lo; a thlarau a thlah a, a Pa a kawltîr lawk a. Thihna chelh hlen rual a nih loh avàngin a dam lâia a lo sawi tawh angin ni thum ni-ah a Páin thihna hnehin a kai tho leh ta a ni. Chuvàngin mitthi zîngah mi nung Isua chu zawn zui zêl chi a ni lo. A tho daih tawh!

Mi tam tak chuan Isua chu mi ropui, entawn tlák a ni tih an pawm. India hnam Pa an tih Mahatma Gandhi ngei pawh khân Isua entawn tlákna chu a pha lo. Tlâng chunga a thusawi phei kha chu khawvêla thusawi ropui berah ngâiin innghah nân tak a hmang niin an sawi. Amaherawhchu, thihna hneh a thawh leh thû a pawm thei lo a; “amah angin kan tho leh ang,” tih chu a tân pawm rual a ni lo! Isua hi mi ropui pakhat ang leka chhuah mai táwk an awm ṭhin a; mitthi tawh zîngah an dah reng mai. Isua erawh chu thihna hnehin a tho leh daih tawh a; nakinah a mite lam tùrin ropui takin a lo kal leh ang. Thlànah muttîr reng tum tùr a ni lo; a thlàn a ruak tlat tawh. Amah an tuamna puante mai lo chu hnutchhiah nei loin a tho leh tawh. Kan zîngah thlarauin nungin an inentîr tawh a. Thlàna mitthi zîngah amah kan zawng tawh tùr a ni lo.

Isuan a thlarau a thlah khân a Pá hnênah a chàwl tihna a ni. Ringtu a thih chuan, “Lalpa hnênah a chàwl ta,” kan ti ṭhin. Kan ruang chu, “Lei chu leiah, vaivut chu vaivutah,” tiin thlànah kan phûm daih a; kan thlarau erawh chu hlim takin Lalpa hnênah a chàwl thung a ni. Mi tam tak chuan an chhûngte an thihin Lalpa, mi nung lam chu hawi loin thlànmual, mitthi awmna lam an hawi lui tlat ṭhin. Thlàn an tlawh zing dup a, an va ṭap hawm hawm a; hriat thiam theih chin chu a awm. Mahse ringtu thlarau chu thlànmualah a tawm sen reng tawh lo! Vànah Lalpa hnênah a chawlh hahdam diai diai tawh záwk a ni. Kan chhûngte an thih hian thlànmualah, mitthi zîngah anmahni zawngin kan kal fo a nih chuan Isua thawh leh tûka hmeichhiate hnêna zawhna, “Engati nge mitthi zîngah mi nung in zawn?” tih hi kan la hre thiam tâwk lo tihna ni ang. Kan thih hian kan thlarau chu mi nung ramah, Lalpa hnênah, Amah fakin hlim takin a awm tawh zâwk a ni.