Guest writer
Revd Chuauthuama
HUAN PATHUM
Bible-ah hian ‘huan’ tih hi vawi 60 chiah a lang a. Thuthlung Hluiah vawi 56, Thuthlung Tharah vawi 4. Hebrai ṭawnga huan (gan/ ganah) awmzia chu ‘pangpâr te, thei te leh thlai te chinna hmun, pal pângngai emaw kâwldai pal emawa hung’ tihna a ni. Huan chu thlai chinna hmun a nih bâkah thlai kùngte chu daihlim nuam tak a nih avàngin chawlh hahdam nãn an hmang a; intihhlimna hmunahte pawh hmangin ruai an ṭheh bawk ṭhin. Huan chu Pathian pàwlna hmun atàn an hmang bawk (Mt 26.36). Huan ṭhenkhatah chuan a neitu chhûngkua thih hnua phùmna tùr thlän an siam ṭhin (2 Lal 21.18; Jn 19.41).
Eden Huan (Gen 3.22-24)
Bible-a huan lo lang hmasa ber chu a awmna ram hminga phuah a ni a; chu chu ‘Eden Huan’ a ni. Khawi laia awm nge hriat a ni lo; Bible-a a awmna sawi fiahna aṭang chuan Babulon ram, Persian Gulf depa awm ni àwm tak a ni. Hei hi Bible-a huan hmingthang ber a ni ang; a hmingthan chhan erawh chu a duhawm lo. Mihring hmasate pahnih suala an tlùkna hmun a ni. Chu huan chu huan puitling sa leh hmin sa a ni a; a chhûngah chuan Pathianin mihring mamawh tùr zawng zawng a dah vek a. An mamawh loh ber chu an lo ei tâk avàngin Eden huan aṭang chuan hnawh chhuah an ni a; an luh leh tawh ngai lohna tùrin Pathianin Cherub-hote chu mei khandaih vir tawn zawk zawk nèn a vêntîr ta tlat a ni (Gen 3.24).
Eden huan chu mihring suala tlûkna hmun a nih avàngin mihring tán mualphona huan a ni. A awmna lai hriat theih tawh hauh loh tùra Pathianin a thukru hlen ta tlat hi a làwmawm hle. Thukru bo hlen ta lo se, mihring zîngah hian maksak tak tak apui hi kan tam si a. ‘Nunna thing’ rah tla zawng tâwk pawh kan awm lo ang tih a sawi theih loh. Eden huan chu a tirah duhawm hle mah se, Pathian Eden thar a din hma chuan mihringte tân ‘huan râpthlâk’ a ni ta. Kan hla pakhatah pawh -
Edenah, rilru, hre reng la,
Ka Pathian anzia a bo ta;
Ka lallukhum a tla. (KHB 135:1a) tih a ni.
Gethsemani Huan (Mt 26.36-39)
Kristiante tâna huan pawimawh tak chu ‘Gethsemani Huan’ a ni. Gethsemani huan chu Olive tláng, tlàk lam pangpèra awm a ni a; a neitu hming kan hre lo. Olive tláng pangah chuan olive huan tam tak a awm ṭhin a; chûng zînga pakhat chu ‘Gethsemani huan’ tih a ni. Olive tláng pangah chuan Kohhran hrang paliin an compound chhûngah ‘Gethsemani Huan’ tia an vuah chu an nei vek a; chûng huan neitu kohhrante chu Russian Orthodox, Armenian, Greek Orthodox leh Roman Catholic kohhrante an ni (David Noel Freedman (edited), Anchor Bible Dictionary (Vol.2), 1992:997). Hêng kohhran paliin ‘Gethsemani Huan’ tia an enkawl zîngah hian mipui hriat hlawh ber chu Catholic Franciscan pâwl enkawl, Jeriko kawngpui chung chiaha mi chu a ni. He huan hi a zau lo; a zau zâwng chu hmàr lamah ft 108, chhim lamah ft 85, chhak lamah ft 91, thlang lamah ft 145 a ni.
Gethsemani huan neitu leh Isua hi inṭhian ṭha tak an nih a rinawm. Huan neitupa phalnain he huanah hian a zirtîrte nèn an lêng fo ṭhin (Jn 18.2). A hun hnuhnungah chuan zan tin a chhuak a, Olive tlángah chuan a riak ṭhin (Lk 21.37; 22.39). Gethsemani huan hmàr lamah chuan Olive tlánga chhohna kawngpui a kal a. Gethsemani huan hungna páwnta zâwk bangah chuan, ‘Here Jesus began his passion. Suffered, sweated blood’ tih an ziak a ni.
Zanriah hnuhnung an ei khamah Gethsemani huan panin an chhuak a. Huan tawntirhah chuan Isua’n a zirtîrte chu a hnutchhiah a; an zînga pathum Petera, Johana leh Jakoba-te chu a hruai hrang a. An hnènah, “Ka rilru a lungngai êm êm a, thihna khawp hial a ni; hetah hian awm ula, min vènpui rawh u” a ti a (Mt 26.38). Isua’n a lungngaih thu a sawina ṭawngkam awmze dik tak chu ‘lungngaihna nasa tak avànga buai, awm hle hle thei loa phi ruai, rilru buai leh mangang, chu buaina chu tlànchhiatsan emaw ngaihtuah loh emaw pawh tum mah se thei dêr si lo, thih pawh thlan nahawm zâwk rum rum khawpa lungngaihna nasa’ sawina a ni (cf. A.H. McNeille, The Gospel according to St. Matthew, 1955).
Gethsemani huana Lal Isua lût hian awmze thûk tak a nei. A hma ni 4 kal taa Jerusalem-a lal anga a luh nèn kha chuan a boruak a danglam ta hle. Khami ṭumah kha chuan chhûn êngah, mipui chawimawina kârah a lût a; tùn ṭumah erawh chuan a zirtîrte pawh an kim tawh lo. Zàn khaw thim hnuaiah, mi dang hmuh lohin, chawimawitu aia man tumtute chànna boruak kârah Gethsemani huanah chuan a lût thung a ni. Gethsemani chu ‘hriak sàwrna’ tihna a ni a, olive hriak an sâwr ṭhin; tùn ṭumah chuan Mihring Fapa hriak sàwr a ni ta thung, a thlan pawh thisen lian tak angin a far tluk tluk a ni. Isua chu a lungngai êm êm a, a lungngaihna chu thihna khawp hial a ni a. A pa hnênah pawh a ‘no’ in tùr chu a theih chuan la kiang hrãm tùrin vawi thum ngawt a dil a; mahse lâk kian rual a ni si lo. A tàwpah chuan ‘I thû ni se’ tiin a tih dàn pângngaiin thuâwih bâwihah a intu lût ta a ni (cf. Jn 4.34; 5.30; 6.38).
Kalvari Huan (Jn 19.41-42)
Huan pathumna chu ‘Kalvari Huan’ a ni a; Isua an khen behna hmuna mi kha a ni. Kalvari tlángdung chu Jerusalem thlang lam, khawpui hungna pâwna awm a ni. Kalvari mual hi lung hmun a ni a; Thuthlung Hlui hunah chuan Jerusalem khawpuia in sakna tùr lung an lâkna hmun a ni. Jerusalem Temple sakna lung tam tak pawh Kalvari mual aṭanga lâk a ni ang. Isua pian hma kum 100 vèl aṭang khân Kalvari muala lung an lâk ṭhin chu tihtàwp a ni a. Lung hmunah chuan lei an chhûng lût a; tichuan huanah an chei ta hlawm a ni (Jn 19.41). Huan neitute zînga pakhat chu Isua phûmtu pakhat zâwk Josefa kha a ni (Mt 27.60).
‘Kalvari’ tih hi Mizo Bible-ah a lang lo a, ‘Golgotha’ tih hi a ni (Mt 27.33; Mk 15.22; Lk 23.33; Jn 19.17). Grik ṭawngin ‘kranion’ an ti a, ‘Luruh hmun’ tihna a ni. Latin Bible (Vulgate)-ah ‘calvarium’ an ti a. English Bible pakhat Authorised Version-ah khân Lk 23.33-ah chiah hian ‘Calvary’ tiin an lo dah a; Authorised Version-ah hian khatih laia English Bible lehlin hmasaten Vulgate an lo copy ang khân an hmang zui ve mai a ni ang. Khatih lai aṭang khân ‘Kalvari’ tih chu Kristiante bengah a châm ta tlat a, hla tam takah an lo châwi a. “Aw tlâng mawi Golgotha” tih ai chuan “Aw tlâng mawi Kalvari” tih chu kan bengah pawh a ri mawi zâwk a ni ang.
Eng vângin nge Kalvari mual chu ‘Lu ruh hmun’ an tih? Mi ṭhenkhat chuan a tlâng bâwk chuan lu ruh ang deuh a nih vang niin an sawi (K.W. Clark, “Golgotha” in Interpreter’s Dictionary of the Bible (Vol.2), 1980:439). Mi dangin lung tum, lu ruh ang tak tak a tam vàng niin an ring. Jerome-a chuan mi an tihhlumna hmun a nih avânga lu ruh phùm loh let rem rum angin a sawi (Jerome, Commentary on Matthew. 27.33). Kristian hmasate chuan Adama lu ruh phùmna hmun a nih avàng niin an sawi (Origen, Commentary on Matthew. 27.33). Tùn thlengin Isua an khen behna lai tak hnuaiah chuan ‘Adama thlàn’ an tih, thîr pal zâwngdaikalha hung chu a la awm reng a ni.
Kalvari huanah chuan Isua chu kraws-ah an khéng bet a; sual rêng rêng hre lo chu keimahni avàngin mi sualah chhiar a ni. An sawisak nasat luat avàngin hmêl alawi pawh a pu tawh lo a; pianhmang ṭhatna leh hmél mawina rêng rêng a nei tawh lo. Ani chuan kan natnate a phur a; kan bawhchhiatnate avàngin hliampui a tuar a. Kan thununna tuar tùr chu a chungah a tla a; a vuakna vualtea tihdamin kan awm ta a ni (cf. Is 53.4-6).
Hêng huan pathumah hian mihring dinhmun (destiny) chu a vir vêl a. Eden huanah khân Adama chu Pathian thu zâwm loin sualah a tlu a. Gethsemani huanah erawh chuan Isua’n a Pa hnênah, “Keima thû ni loin i thû thû ni zâwk rawh se,” tiin Adama thu âwih lohna chu a rawn lehthal thung a. Gethsemani huana Isua thuâwihna chu Kalvari huanah tihpuitlin a lo ni ta. Pathian pasalṭha Isua Krista chuan Kalvari mualah khawvêla hlado tãwi ber leh hmingthang ber chu chhamin “A kin ta” (Gr. Tetelestai) tih chu chhamin hnehna a puang ta a ni.
He hnehna hlado hi khawvêla sermon tãwi ber a ni bawk; Grik ṭawngin thumal pakhat, Mizo ṭawngin thumal pathum a ni. A tãwi na vàng vàngin a awmzia erawh a thûk hle, “Chhandamna hna chu thawh zawh a ni ta,” tihna a ni. “A kin ta” tih hi kraws chunga Isua thusawi parukna a ni. Pathianin khawvêl a siam lai khân ni ruk chhûngin a siam zo a; Isua’n kraws chunga a thusawi paruknaah chuan chhandamna hna thawh zawh a nih thu min hrilh a. Tu pawh amah ring apiang chu khawvêl tharah min hlâng lût a ni.