KHAWI LAM MIHRING NGE?

Whatsapp-a ka group pakhatah mi pakhatin, “Ka pu, ‘Ka Kal Zêl Dâwn’ tih lehkhabu kha i la nei em? I neih loh pawhin eng emawti talin a copy hmuh theih dàn a awm ang em?” a rawn ti hrãm a. Ka lehkhabu ziah tawh duh ngawih ngawih an awm hi chuan ka computer-a mi ka print-sak mai châng a awm a. Ka Kal Zêl Dâwn bu duh ngawih ngawih pawh chu print-sak dàn a awm dah lâw maw tiin computer-a mi chu ka han zawng chhuak a. Ka lung a lêng ve deuh ta tlat mai! Ka nau K.L. Liana lunglèn dàn nèn erawh chuan a inang lo ang; ani zawng Reiêk tlâng leh zàn thla êng mai maiin a lung a tilêng ṭhin a. Kei erawh chu ka lehkhabu ziah min hàlsak khán ka lung a tilêng hnuhnawh tlat záwk nia. Ka naua hi chuan hàl tham eng mah a la ziak ve lo a ni ang! Ka Kal Zêl dâwn tih ka ziah lai khân computer chu ka nei tawh náin ka la hmang thiam chiang lo a; kha lehkhabûah khân ‘Ṭ/ ṭ” pawh ka la hmang lo a, thlûk chhinchhiahna lah a la awm hek lo; chhiar a lo hahthlák hle mai!

Ka Kal Zêl Dâwn-in hàl a tawh avàng khân kum tluanin âr chuka tui loa sawi chhiat ka hlawh kha a ni ber a; khami kum kha chuan tuang tihchhah a ngai hle. Nilai zàn apiangin biak in tin deuh thawah min khêng bet a, zàn dâr 9 thleng thlenga inkhâwm an tam phah hle a nih kha. Nilai zàn thupui bu hlawhtling ber a nih loh pawhin pahnihna chu a ni bîk hauh lo ang. Khami hma khân chhim lamah R.L. Hnûni lehkhabu ziah Isaia 1–39, Sunday School zirlai chu an buaipui ve deuh laih a; mahse hàl êm chu a táwk ve lo. Lungleia Pro Pastor ka nih hlim tê (1991) kha a ni a. Chanmari Bial phei chuan seminar neihpui tûrin min sâwm thlu diam a; mahse an pastor zin a lo hàw chuan a phalsak ta lo a, a hoin an seminar ta a ni.

Kum 2002 kha Rev. Zaireman a lehkhabu pakhat ‘Kan Bible Hi’ tih a ziah kum a ni a; a ziah zawh chuan min chhiartîr ve a. Bung 12-na ‘Isua hnathawh, Chhandamna’ tih phei chu chhiar uluk zual tûrin min duh a; a chhan chu “Hei hi ka theology ve a ni,” a tih vàng a ni. Chutih lai chuan ani chuan, “Ka lehkhabu hi a lo chhuah hunah chuan i lehkhabu an sawisèl hi chu a làn vek ang,” tiin min ṭawng thlamuan a; amaherawhchu, ka lehkhabu an sawisèl luai luai kum, 2002-ah khân a lehkhabu chu a chhuak hman ta lo. Ka lehkhabu chuan tlâng sawi luai chu amahin a tuar hàn ta a ni. May 1, 2002-ah chuan Rev. Zaireman Lungleia a ṭhianpa Rev. H.S. Luaia hnênah lehkha a thawn a, paragraph 4-naah chuan a lehkhabu ziah lai ‘Kan Bible Hi’ tih chungchâng a sawina kârah hetiang hian a ziak a:-

“Chhim lamin Hnûni lehkhabu in buaipui a, kumin hian Hmàr lamin Revd Chuauṭhuama Nilai zàn zir tûr buatsaih kan buaipui bawk a. Mi ṭhenkhat phei chuan an hãl a, ka lehkhabu chhuak ve tûr phei hi chu an tàwng nasa lehzual mai thei. Kan inkhâwmpuiah Sunday School zir tûr buatsaih thûah ‘Kan tlin tâwk china siam tûr’ tih an rawn rawt leh hlut ṭhin. Kan tlin táwk chin zêlah kal ta ila, hma kan sâwn hlei thei dâwn si lo. Conservative lam hi kan hlau lu mah mah deuh niin ka hre ṭhin. Isua pawh Pathian thu a tidal, ei leh bàr thûah te, Sabbath thua a zirtîrnate hi Bible tidal zâwng a ni an ti a, kraws-ah an khêng bet ta kha a ni a. Hei hi kan chhunzawm zêl a. Tûnah pawh hian Fundamentalist, Evangelical intite hian min vau daih an tum a, kan ramah phei hi chuan an la chak hle; kan inzirtîr ṭhat tâwk loh vàng pawh a ni ang chu. Kan zînga Kristian hmasaho inzirtîrna kan chhawm chhoh zêl hi sawh sawn pawh a ṭûl ta a ang hle,” tiin (Rev. Zairema, Ṭhian Lehkhathawn, 2009:5-6).

Rev. Lalsâwma khân kum 1999 Puitling Sunday School zirlaibuah khân Bible hi Pathian thâwk khuma ziah a nih thu a sawinaah- (1) Mechanical Inspiration (2) Dynamic Inspiration leh (3) Organic Inspiration a sawi fiah a; a sawi chhunzawmnaah chuan Mechanical Inspiration chu “Pathian thu zirna (theology) nên a inkalh a, tûnlaiah chuan pawm chi a nih tawh meuh lo,” tiin a ziak a (Rev. Lalsâwma, Kristian Thurin Zirna, 1998:12). Hemi chungchâng hi a damlo ka kan ṭumin kan sawi chhuak a. A hnênah, “Khatiang khân BD in zir chhuah hlim khân mipui lo zirtîr tawh ni ula chuan, tûna Bible kan pawm dàn bir ngun, dik táwk lo hi chu kan kalsan thui tawh khawp ang,” ka ti a. Ani chu a ngâwi vang vang a, rei tak hnûah chuan, “A ni mai àwm tak mang e,” a ti charh charh a.

Mizoten Bible kan zira kan hriat duh tam tak hi chu a bu chhûnga awm lo, kan rinna atâna ṭangkaina nei lêm lo a ni tlat ṭhin. Bible-in a ngawihsan lam, tute mahin an hriat loh tûr hi kan hre chák tlat zêl a. Kum 1996-a Josua bu kan zir khân Aizâwla kohhran eng emaw zâtah min sâwm a; kohhran pakhata zawhna ka dawn chu, “Josua hoa Jordan lui aṭanga lung an put chhuah, Gilgal-a an phun kha engtia sâng nge?” tih hi a ni tlat mai a. Chhàn thiam a har hle; Bible ngawihna lam a ni si a. Kei chuan thil danga chhâng ta lo chuan, “Phun thama sâng a ni ang,” ka ti ta ringawt mai a; tûn hnu hian ka lo chhang thiam kher mang e ka inti hnuhnawh leh ta zâwk!

Lungleia ka awm lai khân Pathian thûah zawhna ka tawng ve leh nawlh ṭhin a. Vawi khat chu Chanmari nula pakhatin khawlaiah, “Ka pu, Joba kha engtia rei nge a damloh?” tiin min zâwt thut mai a. Bible ngawihna lam bawk a nih avàngin chhàn ngaihna ka hre mai lo. Ina ka hàwn hnu chuan ka lehkhabu pakhat, Bible-a lang lo, Juda-te thawnthu eng emaw zah ziahnaa Joba chanchin chu ka han kêu ta a; Chanmari nulain min zawh tak mai chhànna chu ka hmu ta hlauh mai. Joba damloh chhûng kha ‘kum 7’ tih a lo awm a (Louis Ginsberg, Legends of the Bible, 1956:275). Ka lehkhabu pakhat Septuagint (Greek Text) chu ka en bawk a; chutah phei chuan kum 48 a damlo tih a ni thung a. Chanmari nula chu ka hmuh leh hun chuan ka hrilh thei ta a; mahse ‘pawm bur suh’ ka ti kher nghe nghe!

Mi pakhat pawhin Aigupta rama Josefa thlêmtu Potiphara nupui hming kha min zâwt teh tlat bawk a; hei pawh hi Bible ngawihna lam bawk a ni. Ka lehkhabu ngai bawk, Joba damloh chhûng ziahna kha ka râwn leh ta a. Chutah chuan Josepha thlêmtu Potiphara nupui hming chu a lo awm nameuh mai; a dik leh dik loh erawh chu hriat ni suh. A hming chauh ni loin a thlèm dàn chipchiar takin ziah a lo ni nghe nghe a. Potiphara nupui chu ‘Juleika-i’ a ni (Louis Ginsberg, Legends of the Bible, 1956: 215-222). Zuleika tih chu vawi 37 ngawt a lang.

Nula leh tlangvâl an inneih hian an ṭhianten inneite chanchin ziahna phêk an siam ṭhin a; chutah chuan mipa chanchin an ziahin, “Chumi chuan a nâk ruh bo a hmu ta,” tih hi an ziak tel cháwk a. Mi tam tak chuan mipa nâk ruh hi kim lo awm tlatin an ring pek a; a chhan chu Bible-ah Pathianin hmeichhia a siam dâwn khân Adama “nâk ruh pakhat a la a, chumi ai chu tîsain a awh phuitîr ta a,” tih a awm vàng a ni (Gen 2.21). Mipa hi an piang sual palh a nih ngawt loh chuan nâk ruh kim lo tu mah an awm hauh si lo. Pathian khân tisa ni loin ruh vêkin a awh phuitîr leh zâwk em ni ang? Thil ho angreng tak pakhat chu - mi changkâng fê fê àwma ngaihte pawh an inneih hian an chanchin ziahnaah an pian kum an ziak tel ngam/duh tlat lo hi a ni; pian kum thup hi a hlu bîk riau em maw ni dâwn le?

Mi tam tak zawhna pakhat chu Kaina kha khawchhak lamah a han kal a, nupui a han nei ta mai si a, a nupui kha khawia mi nge, Adama leh Evi hrin ni lo, mihring dang an awm em ni? tih hi a ni. Bible hi kan chhiar chian chuan, “Kaina chu LALPA hnên ata chu a chhuak a, Eden chhak lama Nod ramah chuan a awm ta a. Kaina chuan a nupui chu a pâwl a, tichuan, a rai a, Enoka a hring a,” tih a ni a (Gen 4.16-17). Bible-ah hian Kaina’n khawchhak lama mi nupuiah a nei tih a sawi lêm lo. Eden chhak lama Nod rama a awm thu a sawi a; chuta a awm hnûah chuan a nupui a pàwl thu leh fapa Enoka a neih thu kan hmu leh a. Kaina nupui hi Bible-in Nod rama mi a ni tih a sawi lo a; a nupui neih sa chu Nod ramah chuan a hruai chho a ni thei ang.

Eng pawh ni se, khatih lai khân an dam rei hlawm a, fanu leh fapa pawh an ngah hlawm hle ang tih ring ila. Bible erawh chuan mihring hmasate fa zawng zawng kha a chhui vek lo. Pathian hnathawh chanchin a ziaha inkaihhnawihna nei chin kha a chhui ber a ni. Adama leh Evi pawhin Bible-a lang bák fanu leh fapa tam tak an neih a rinawm; chûng zînga mi chu Kaina nupui pawh a ni ang chu. Juda-te thawnthûah erawh chuan Evi khân fa a hrin apiangin mipa leh hmeichhia, phìr a hring zêl a; chûng phìrte chu inkawp zêl tûr an ni. Kaina’n Abela a thah chhan pakhat pawh Abela phîr kha nupui ah a duh zâwk tlat vàng a ni an ti (Louis Ginsberg. Legends of the Bible, 1956:56). Mahse hêngte hi thawnthu mai a ni a, thu taka lák chi a ni lo tih hriat reng a ṭha. Hriat ve mai maiah erawh chuan a pawi hran lo ang chu!