Guest writer
Revd Chuauthuama
NI 100 CHHÛNGIN
Nikum kum tâwp lama Mizoram sawrkar thar a lo din khân beiseina sâng tak nèn kan lo thlîr a, December 15-ah khân Vànglaini-ah hetiang hian ka ziak a, “Tûnah chuan Mizoram sawrkar thar kan thlîr rawn tawh dâwn. Sawrkar hruaitu ṭawng tam aiin thil ti thei, hna thawk thiam kan mamawh. ‘Talk Less - Act More’ sawrkar kan duh. Sawrkar thar hi sawrkar chak leh ṭha a nih leh nih loh chu ni 100 chhûngin a lang hman tûr a ni. Sawrkar ṭha chuan ni 100 chhûngin awmze neiin thil a ti hman ṭhin. Mipuiin eng nge kan lo beisei dâwn? A hmasa berah ni 100 chhûngin zû khapna ‘Ordinance’ tichhuak rawh se. He hmeithai siamna khâwl, Congress sawrkarin a bun hian Mizo mipuite hnuk a chhat hnem ta lutuk; he khâwl hi hluihlãwnin bungraw chhe bâwmah khung nghâl rawh se,” tiin.
Mizoram sawrkar thar chuan ni 100 chhûngin zu khapna dàn chu Assembly session-ah a pass ta mai hi thil làwmawm tak a ni. Hei hian tûna sawrkar hian zu khap a duh ngei a ni tih a tichiang a. Kohhran leh NGOs duh dàn an tipuitling hi a làwmawm tak meuh a ni. Chutih lai erawh chu zu khap hi thil awl-âi tak chu a ni dâwn lo a; ti der dera kalpui chi a ni dâwn lo. Tih tak zeta thawh a ngai dâwn a; a bîk takin zu khapna dàn kenkawhna (enforcement) lamah nasa lehzuala ṭan lâk a ngai ngei dâwn a; chutianga thawk tûr chuan sawrkar hian tih tak tak arpa tuihãla ṭan a lák a ngai ang. Chutianga a ṭan loh chuan zu in duh lam hian an rawn bei lêt leh ngei dâwn a ni.
Mizoram Police leh Excise & Narcotic Department (E&ND)-a thawkte hi tihchak hle a ngai dâwn a. Tûna a awm sate hi hna tiṭhuanawp thei tûr chi, tûn hma aṭanga party induhsakna avànga lák, ruih theih thila fihlîm lote an nih nawk avàngin an service tihtàwp a nih êm loh pawhin siam ṭhat dàn eng emaw tak chu zawn a ngai ang. Chutiang a nih loh chuan zu rui chunga duty mai mai tûr, zu no hnih khata tlawn lungàwi theih mai tûr an tam palh ang tih a hlauhawm. Sawrkar hmasain zu a zawrh lai khân Police-te phei chu Battalion Headquarters-ah zu kudam a chhawpsak a ni si a; khati taka zû tlàn tawhhote phei kha chu zu donaa duty tûr chuan an tlák hauh lo ang. A theih phei chuan Mizoram Police leh E&ND-ah hian zu do tûr bîk ‘Task Force’ chak tak din ni se.
Zu khap avàng hian a bo ṭhak ang kan ti lo; mahse nasa taka tihtlêm theih a ni. Mizoram tluka zu khap awlsamna tûr hi khawvêl hmun dangah a awm ve lo. Mihring kan tlêm a, Kolkata khawpui kawtthlêr pakhata chêng pawh kan zât lawi lo a ni a. NGOs kan nei ṭha a; thlarau lam nuna kaihruai tûrin kohhran kan nei ṭha bawk. Zu bo theihna tûrin kohhran a ṭawngṭai ṭhin a; sawrkar hmasaah khân a hruaituten “Kohhranho ṭawngṭai chhànna chu zu zawrh hi a ni,” min tih khum kha kohhran chuan na kan ti tak zet a ni. Kan sawi láwk ṭhin angin inthlan hun a lo thleng a, bâng loa kohhran ṭawngṭai chhànna chu zu zawrh duh lo sawrkar lo ding ta hi a ni. Tûnah chuan ni 100 chhûngin zu zawrh tihtâwpna tûr bill an lo pass ta. Kan lâwm tak zet e.
Mizoram sawrkar thara Minister leh MLA-te pawh thla 3 chhûngin an theih ang angin an che sang sang a, a làwmawm viau zêl e. Tûn hma sawrkarah khân Minister zîngah Delhi dàwr thei an tlêm nge, an hotupa bák khán a dàwr mang lo emaw tih tûr a ni a. Tûnah erawh chuan Delhi-a Central sawrkar dàwr thei pawh an pung ta deuh a; CM chauh ni loin Minister dangte pawh an thleng thla ta sang sang mai a. Hetianga zam
ṭha tak maia an han che ṭan hi an thãwm hriat a nuam e. Thil pakhat erawh han sawi kai leh zawk ila. All India Services leh Central Service bákah Central Secretariat Service (Group B)-ah Mizo kan tlêm lutuk hi a pawi hle. Central Secretariat-ah khuan kan ṭhenawm Manipur-a mite chu eng emaw zât an ṭhu a; an awmna state sawrkar hotute an zuk kalin thil tam takah kawng kawhhmuhin an lo ṭanpui thei a ni. Chuvàngin tûn aṭang chuan IAS/IPS ngawr ngawr pawh ni chuang loin Central Secretariat Services-ah pawha Mizo luh tam theih dàn hi ngaihtuah chak a ngai hle a ni.
Mizoram sawrkar thar laka kan beisei lian tak pakhat chu zirna siam ṭhat a ni. Kan ram education hi sawrkar hian a sawp chhe hneh ta lutuk hi a pawi hle a ni. Hemi kawngah hian tûn hmaa MNF sawrkar pawh khân mawh a phur ve tho mai. Mizoram elementary education zawng zawng English medium-a thlák tum ṭantu pawh khatih laia Education Minister kha a ni a. Congress sawrkarin Education Reforms Commission a din Reports kha tihpuitlin ngei ni se a ṭha ang. Kha commission-ah khân educationist ka ni lo chungin min rawn telh ve a; min telh an tum laia min biak pawhin ‘educationist ka ni lo e,’ tiin thei tâwpin ka ṭang a, mahse ka ṭang zo ta lo a, min telh lui ta a ni ber a; member ṭangkai lo ber ka ni hial ang. Chuti chung chuan Reports of the Education Reforms Commission, Mizoram erawh kha chu a ṭha tih ka hmu thiam ve nual tho. Commission Member zînga kan puipa pathum - Profs. AK Sharma, Ved Prakash leh GL Arora-te bák kha education lamah na ná ná chuan India ramah mi thiam an tam bîk lo ang tih tûr khawpa thiam leh chhuanawm an ni nghe nghe. Commission Reports tihhlawhtlinna tûrin Mizoram sawrkarin Central-ah sum a nawr chhuak thiam táwk lo mai chauh záwk a ni.
Kan rama sawrkar thil tih pawi tak chu elementary education a kalpui dàn hi a ni; tûnah hian Primary School zawng zawng hi English Medium-ah a let ta emaw ni? Khawvêl pum puiah elementary education hi chu mahni pianpui ṭawng ngeia zirtîr hi a ṭha ber tih a ni ṭhin. Keini erawh chuan tuipui ràl ṭawngin kan zirtîr ta thung a. Kan tû leh fate chu ‘Baa baa black sheep’-in kan chãwm ṭan a; English thiam tak tak si lo leh mahni pianpui ṭawng pawh thiam
ṭhaṭhum loin an chhuak ta a nih ber hi. English thiam hi a ṭha; mahse mahni ṭawng thiam loh phah khawp hiala hnam dang ṭawnga luahlantîr hi chu a dik thei lo. Mahni pianpui ṭawng ngeia zirna bul ṭan hi thil ngaihtuah dànah pawh a thûk zâwk. Hemi chungchângah hi chuan Mizoram sawrkar hian elementary education na ná ná hi chu pianpui ṭawng ngeia zir tûrin lêtpui leh hrãm teh se. Education Reforms Commission Reports-ah chuan, “Elementary education should be imparted in the child’s mother tongue,” tih a ni.
Thil dang deuhah han pakai leh lawk ila. Hmãn ni lawka kan sûn tak RK Lianzuala kha MLA atâna a in-candidate khân a thil sawi pakhat an tih chu, “Mitthi râl MLA nih ka tum lo,” tih a ni. Mizo mipuite beisei hi a tê lutuk deuh em tiin a ngaihtuah theih. Minister/MLA-te hi chhiat ni ṭhat ni zawng zawnga an hmêl hmuh kan tum titih ta mai emaw tih tûr a ni ta hial a. Khawpui damdawi inah emaw thingtlâng mi thi awm se, phurh hàwnna tûr motor chu MLA ngaihtuah tûrah kan dah deuh ta tawp mai te pawh hi kan tihtàwp ngam a ṭûl lo maw? MLA-te hian dàn ṭha tak tak siamin kan ram hi siam ṭha ngei se kan duh. Chhûngkaw mal thilah hian kan pun nasa lutuk mah mah ta niin a lang; pun loh tawp tûr kan ti erawh chu a ni lo; mahse a lutuk kan thleng ta niin a lang. Mitthi râl MLA leh mitthi phurh hàwnna tûr ngaihtuahtu MLA ringawt nihtîr loin ram siam ṭhatu MLA kan mamawh a ni. Eng function emawa Chief Guest/Guest of Honour tûrte hian Minister leh MLA-te hi kan sâwm phar nasa lutuk ang tih pawh a hlauhawm ṭan deuh rohin a lang. Mipui lam pawh hi kan insiam ṭhat a ngai ang.
Kan thu tâwp nân chuan December 22, 2018-a Vànglaini-a ka thu ziah bawk kha ka’n hmang leh teh ang; hetiang hian ka ziak a nih kha, “Thil pakhat han sawi leh hrãm ila. Chief Minister-in ‘lang tlang sawrkar’ an nih tûr thu a sawi kha a làwmawm; a takin lang tlang ngei bawk sela. Tûna sawrkar Minister zîngah hian kohhran pâwl (denominations) hrang hrang an awm a; an zîngah hian mahni kohhran hre bîk ràna thil tih chîng an awm lo tûrah ngai ila. Hmâna MNF-in sawrkar an siam khân mi chutiang chu an awm tawh a. School lamah pawh sawrkar aṭanga dawn tûr thil semah inthliarna a awm tawh ṭhin a, zirtîrtu posting & transfer-ahte pawh awmze nei taka thil tih a awm tawh a; an awmnaa an kohhran din hrãm an tum ṭhin kha a ni a. Khatianga thil tih kha chu tûn ṭumah hi chuan ‘tla fai’ vek rawh se. Chutiang thiltih chu a awm leh a nih chuan sawrkar hotupa berin ‘lang tlang sawrkar kan ni dâwn’ a ti bawk a, lang tlang takin rawn pho chhuah zêl a ni tawh ang. Minister chauh ni loin sawrkar officer thlengin hetiang tih chîng hi an awm a; chûng mite pawh chu fîmkhur rawh se. Minister leh officer-te hi hetiang induhsak bîkna uchuak lakah fîmkhur tlâng rawh se,” tiin. Minister-te hian hna thawh tûr (contract) pêkah emaw hna lákah emaw, posting & transfer thûah emaw mahni kohhran mi leh sa duhsak bîk hi chîng lo hrãm tawh rawh se.