Revd Chuauthuama

Guest writer

Revd Chuauthuama

PERSIA RAM LEH KRISTIANNA

March 31-ah hian Presbyterian Kohhran Puitling Sunday School-ah Persia rama Chanchin Ṭha hril chanchin zir tûr a ni a. Persia lalram hi Isua pian hma kum 1000 BC vêla ding ṭan a ni a. Persia tih hi Hebrai ṭawng chuan Paras tih a ni a, Grik ṭawngin Persis an ti a, chuta ṭang chuan Persia tih a ni ta; tûnlai chuan Iran tih a ni. Bible-a Persia lo lan erawh chu Anshan lal Kuran kum 539 BC-a Babulon ram a hneh aṭang khân a ni. Lal Kura sipaite khân October 12, 539 BC-ah Babulon khawpui an la a; lal Kura ngei pawh chu October 26-ah Babulon khawpuiah a lût a ni. Kum 559 BC aṭanga Persia lal chhûngkaw indawt dàn chu- (1) Achaemenids (559-330 BC), (2) Greeks (330-312 BC), (3) Seleucids (312-238), (4) Arsacids/ Parthians (238 BC-224 AD), (5) Sassanians (AD 224-651), etc.

Lal Kura khân tûn hmaa Assuria leh Babulon sawrkarin an lo tih ṭhin, an ram lâk mipuite ram danga thiar chhuaha, che hlei thei lo tûra siam an tum ang kha a ti ve lo a. Chutianga tih ai chuan a lalram chhûnga hnam dang awm zawng zawng, Assuria leh Babulon-in ram dang mi a dah darhte kha an ram lama hàwn a phalsak ta záwk a. Chutiang hàwn phalna thupêk chu Cyrus Cylinder-ah chiang taka ziah a ni a. Bible erawh chuan Juda-te chauh kìr leh phalsak angin ziah a ni a; hnam dang hàwn phalsak thu hi Bible ziaktuten an dah pawimawh ve lo; Pathian hnam thhlan Israel-te chanchin a chhui ber a ni.

Persia hnuaiah khân Juda-te chu an zalên viau a; sal tâng kîr leh aiin kîr lo kha an tam záwkin a rinawm. Ṭhenkhatte chu Persia khawpui Susan hial an thleng chho a; an zînga mi Nehemia phei chu lal ei leh in tûr petu hotu ber a ni nghe nghe a, Estheri pawh lalber nupuiah a ṭang a nih kha. Persian zînga arsi chanchin zir mite phei chu khawvêl hriat thama hmingthang an ni a; Isua pian laia khawchhak lam aṭanga mi fing lo kalte pawh kha Persian ni-a ngaih an ni ber. Bethlehem-a Isua pianna hmuna biak in The Church of Nativity-ah khuan khawchhak mi fingte lem (mosaic painting) hmuh tûr a la awm reng a. Kum AD 637-a Muslim-hoin Bethlehem an lák khán The Church of Nativity an tihchhiat loh chhan pawh khawchhak mi fingte lem, Persian inchei dàna inchei an hmuh vàng a ni.

Zirlaibu-a ṭhen 3-naah khân tihdik loh palh a awm a. AD 313-ah Rom lalber Shapur II chuan Persia lal hnênah lehkha thawn anga sawi kha tihsual a ni ang; kum AD 313 chu Rom lalber Constantine-an Kristian sakhua chu khuahkhirh loh tûr ti-a a puan kum a ni. Shapur II kha Rom lal ni loin Persia lal a ni záwk a; Shapur II chu kum AD 309-ah a piang a, 379-ah a thi a ni. Lehkha thawntu zâwk chu Rom lalber Constantine-a kha a ni a; lehkha a thawn kum hi hriat chian theih a ni lo. Constantine-a khân a thih hma lawkin Shapur II hnênah lehkha a thawn a; Constantine kha AD 337 May 22-ah a thih avàngin Shapur II hnêna lehkha a thawn hun hi AD 336 tàwp lam emaw, AD 337 kum bul lam emaw a ni ang. Persia rama tihduhdahna lo thleng kha Constantine-a lehkha thawn nghawng chhuah a nihna chin a awm a; Kristiante tihduhdah hun chhûng kha kum AD 343-380 a ni a; mi 16,000 zet an martar a ni.

Persia ram chu Juda darhho awmna ram pakhat a ni ve a. Pentikos ni-a Jerusalem-a Juda awm khâwmte kha ram hrang 15 aṭanga lo kal an ni a (Tirh 2.5–13); an zîngah khân Parthai ram aṭanga lo kalte pawh an tel kha(Tirh 2.9), Parthai chu Persia ram bung khat a ni. Khâng Juda darhho, Pentikos ni-a Petera thusawi ngaithlatute kha an ram lama an hàwn hnûah Isua Krista Chanchin Ṭha thlen hmasatute pawh an ni mahná. Kohhranho thu inhlan chhàwnah erawh chuan Addaia leh Mari-te chu Persia rama Chanchin Ṭha hriltu hmasa tih an ni; Addaia tih hi Grik ṭawnga ziah dàn a ni a, Hebrai ṭawng chuan Thaddaia tih a ni.

Muslim râl len laiin Persia ram pawh an la thuai a, hun rei lo tê-ah Persia chu Muslim ram a lo ni ta mai a; Kristian tih tham an awm ta mang lo a ni. Tûnlai chuan Persia rama Kristian chu nuai thum vêl niin an ring a; a tam ber - 50% vêl chu an khawpui Teheran-a awm an ni. Persia ram Kristiante hian nêkchêpna an táwk deuh reng a; chuti chungin tûnah chuan Kristian an pung chak hle a. Tûnlaia Persia ram Kristiante chu pâwl hrang hrang - Armenian Apostolic Church, Assyrian Church of the East of Iran, Chaldean Catholic Church of Iran, Presbyterian (Assyrian Evangelical Church, Pentecostal (Assyrian Pentecostal Church), Jama’et-i Rabbani (The Iranian Assemblies of God) leh Anglican Diocese of Iran te an ni ber. Muslim tih loh sakhaw dangah chuan Kristiante chu a tam ber dawttu an ni.

Zirlai 12-na tàwpa sawi ho atâna tih pahnihna chu, “Engtin nge India ramah hian fing tak leh remhre takin Chanchin Ṭha kan hril zêl ang?” tih a ni a. Hei hi zawhna pawimawh tak, awmze nei taka chhàn chi a ni. Kan hriat angin Mizoten India rama Chanchin Ṭha kan hrilna hmun hi hnam changkâng vak loho zîngah a ni deuh ber a; a nihna takah chuan Mizote hian vai changkâng zînga rawngbàwl hi kan tlin vak lo. Kan tlin táwk loh chhan kawng hnih lianpui a awm thei ang. (1) Mizote chu tribal kan ni a, vai changkâng tân ngaihsàn hleih theih kan ni lo a; an mi ngaihsàn lohten Chanchin Ṭha hrilh chu an tân pawm a awlsam lo ang. (2) Mizote hian Indian society kalhmang leh an sakhaw thuril (philosophy) hi kan hre tâwk lo bawk. An hnam zia leh an sakhua hre thûk ve deuh tân lo chuan an hnêna Chanchin Ṭha hril tûr chu harsatna eng emaw chen a awm thei ang.

Fing leh remhre taka India rama Chanchin Ṭha hril tûr chuan Mizote hian kan awmna ram bil hi kan chhuahsan hreh loh a ngai. Mizote hi India ram hmun hrang hranga hna thawk tûra kan inzàr pharh a ngai ang; chutianga inzâr pharh tûr chuan thiamna lamah pawh ṭan kan lák nasat zual deuh a ngai ang. Tûnlaia Mizoten kan sawi uar tak pakhat chu All India Services leh Central Services-ahte Mizo kan kangchat zo titih ta a. Chuvàngin, Mizoram Synod pawhin All India Services & Central Services-a Mizo luh tam theih nâna ṭan lák ngaia hriain Synod inkhâwmpuiah thu a pass ta hial a ni (cf. 2018 Synod General 16). Mizo nula leh tlangvâlte hi All India Services leh Central Services-ah hian a tam thei ang ber lût sela. Hêng bákah hian Central Secretariat Services (Group B)-ahte pawh a tam thei ang ber lût bawk sela. Mizote chu Kristian vek kan ni ber a, kan awmna hmun azirin kan sakhaw mi thei viau zêl bawk.

All India Services (IAS/IPS) leh Central Services-a mite chu India ram hmun hrang hranga an thawhnaah kohhran sum sêng loa missionary ṭha tak an ni thei dâwn a. Hmân aṭangin IAS/IPS leh Central Services-a Mizote hi an awmna apiangah mi ṭangkai tak an ni zêl a; an awmna hmuna Kristiante tân pawh thlamuanpui tham an ni ṭhin. All India Services leh Central Services-ah Mizo an tam chuan India sawrkar leh state hrang hrang sawrkarah dinhmun pawimawh tak an luah ang a, India ram hmasâwnna atân pawh an thawh hláwk khawp ang. Group B Services-a awmte pawh Central Secretariat-ah dinhmun pawimawh tak an luah ang a; Mizoram Minister-te New Delhi-a Central sawrkar dàwr tûra an kal pawhin kawng lo kawhhmuhtu ṭha tak an ni thei ang.

Hêng bákah hian nurse-te pawh hi India rama hospital hrang hrangahte hian thawk hlawm sela, an thawhna hmun apiangah missionary an ni nghâl mai ang. A lang changin Chanchin Ṭha hril kher lo mah sela, an hnathawhna hmunah an nunin fing tak leh remhre takin Chanchin Ṭha an hril thei dâwn a ni. Nurse-te phei chu India ramah chauh pawh ni loin ram dangahte pawh hna thawkin kal chhuak sela, an awmna apiangah Kristian an nihna chu an lan chhuahtîr thei ang a; fing tak leh remhre taka Chanchin Ṭha hriltu an ni thei ang.