Revd Chuauthuama

Guest writer

Revd Chuauthuama

JERUSALEM LAM KA THLIR A!

Tûnlai chu Jerusalem Temple tlânga buaina chhuah thû kan lo hria a; TV lamahte pawh an buai lâi mipui che vêl hmuh theih a ni. Mipui tlànchhe lâi te, Israel sipai invilik lâi te pawh kan lo hmu thei a. Hei hian ka rilru chu Jerusalem lamah min thlawh lêttîr a. St. George’s College (Jerusalem)-a ‘The Bible and Its Setting’ course ka zir lâi kha kum 31 zet a lo ni ta reng mai a. Kum 1998-a Holland rama ‘Reading the Bible from the Jewish Perspective’ course thla khat zet ka zuk zir zawh hnûa Jerusalem-a ni 8 ka rawn chàm hàw hun pawh kha kum 23 zet a lo ni ta bawk. Lung te pawh a lêng deuh roh e!

Hetih chhûng hian Jerusalem leh a chheh vêl chu hmasâwnna chak tak avàngin a danglam nasa tawh ngawt ang. Chutih lâi erawh chuan Temple Mount hi kum 1967 Six Days War lâia Israel leh Muslim-te inremna angin Muslim Supreme Council hnuaia awm a nih tlat avàngin Israel ram hmasâwnna chak tak chuan a hrût tel ve lêm lo ang. TV aṭanga an buai lâi han hmuh pawhin Temple Mount-ah chuan thil tihdanglam a awm vak lo tih a hriat theih a; zuk kal leh pawh ni ila, chuti takin a danglam ka ring lêm lo.

Mi tam tak chuan Jerusalem han tih hian a inṭhen hran dàn an hre lêm lo. Jerusalem tih hian Juda-te chènna deuh bîk West Jerusalem, Muslim (Palestinian)-te chènna deuh bîk East Jerusalem leh kulh bangin a hung chhuah vek khawpui hlui Old City an tih chu a huam a. West Jerusalem hi chu kum zabi 19 vêl aṭanga an din thar a ni a; Israel sawrkar hmunpui a ni. East Jerusalem hi chu Muslim vêng deuh bîk, Old City hmàr lama awm a ni. East Jerusalem-ah hian Jerusalem sawrkar hmun pawimawh tih tham a awm lo a; a awm chhun chu Ministry of Justice office a ni a; chu chu kan zirna St. George’s College ep chiah, Naplus (Shechem) Road kawngpui lehlama awm a ni. East Jerusalem-ah chuan Kristiante tâna hmun pawimawh a awm tam lo bawk a; a awm chhun chu mi ṭhenkhatin Isua thlàn ni àwma an sawi ve Garden Tomb a ni deuh mai a. Kan zirna St. George’s College aṭangin kê-a kal pawhin minute 4/5 vêla thlen theih a ni.

Kristiante hmuh duh berte chu Old City chhûnga awm deuh vek a ni a; Old City kulh pâwn chhim lam hmâwr zingzum chu hmànlaia Jebus khawpui hlui, Davidan a lák tak mial hnûa ‘Davida khua’ an tih tâk kha a ni a (2 Sam 5.7). Tûnah chuan buh ṭin 10 hmun vêla zau a ni a; Palestinian tlêm tê an chêng. Khaw lû kawngpuiah chuan chhuk zâwngin ‘The City of David’ tih thîr phêka ziah intâr chuan a káwk thla vá a ni. Jebus khawpui hlui leh Old City kulh bang inkâr chu tûnah chuan ‘Archaeological Garden’ an ti a; Solomona leh a hnûa lal tam tak hunah khân Temple tlânga an chhohna a ni. Archaeological Garden chhûngah chuan hmànlai thil lui laih chhuah eng emaw zât a awm nghe nghe a; kulh bang hrûlah chuan Herodan Temple tlàng dàwl zàwl nâna a hman lung lian ber an hmuh chhuah, ft 41 zeta sei, ton 400 âi maha rit ni-a an sawi chu hmuh theih a ni. Archaeological Garden hi khualzin mi nazawngin an tlawh ngâi lo a, zir tùra thlante chauhin fee châwiin an tlawh ṭhin a; a tlawh thei mi tam lo tak zînga ka tel ve hlauh chu a làwmawm ka ti hle.

Davida khawpui sîr tlák lamah chuan Kidron kawr pan thlákna motor kawng a kal thla a; Kidron leh Hinnom kawr inpawhna thlen hma lawkah chuan Siloam dîl an tih kha a awm a (Jn 9.7, 11); dîl tih ni mah se tui tling pum a ni lo a, thûk lo tê, Palestinian-ho tuikhur a ni tawh mai a. Siloam dîl an tih hi Gihon tuikhur aṭanga Hezekia lal lâia tui kawng an siam lo luan luhna kha a ni (2 Chr 32.2–4; 2 Lal 20.20). Kum 1998-a ka tlawh lâi khân Palestinian hmeichhe tleirâwl an lo insu nak nak a; an thlate pawh ka lâk ve nual kha!

Old City kulh hi kum 1535–1541 chhûnga Turkey lal Suleiman the Magnificent-an a hungtîr kha a ni a; a hungtu engineer-te kha an lo hmanhmawh deuh a ni ang, tlângdung thlangta záwk chhim lam tlâng, kum zabi 4-na aṭanga ‘Zion tlâng’ an tih chu an hung tel lo tlat mai a. Suleiman the Magnificent-a thinrim chuan mawhphurtu engineer-te chu a that vek a; an thlàn pawh Old City thlang lam kawngkapui Jaffa Gate chhûng chhak deuh hnãi têah hmuh theihin a la awm a ni. Suleiman-a hoten Old City an hung hian Isua hun lâia kulh páwna awm ṭhin tlângdung thlangta zâwk sahmul ṭhen tlák lam thui tak, Isua thlàn ‘The Church of the Holy Sepulchre’ awmna chu kulh chhûngah an dah ta thung a. Hemi avàng hian mi tam takin Kalvari muala Isua thlân khu a tak niin an rin loh phah a; hei hi a chhan chu Suleiman-a huna Old City kulh siam dàn an hriat chian táwk loh vàng a ni.

Jerusalem ‘Old City’ hungna kulh bang sei zâwng chu hetiang hi a ni: Hmàr lamah ft 4,201, chhim lamah ft 3,608, thlang lamah ft 2,870, chhak lamah ft 2,500 a ni; tichuan kulh bang sei zâwng pum pui chu ft 13,179 a ni a, chawh rualin kil tin chu ft 3,294.75 a ni ang. Old City zau zâwng chu square mile 0.39 a ni. Kulh bang sàn záwng chu ft 33–39 a ni ber a; a chhah zâwng chu ft 13–16 a ni bawk.

Kulh bang chhîpa kal kual hi ‘Rampart Walks’ an ti a; khawchhak lam, chhimchhak lam leh hmàrchhak lam hmun emaw chen chu kal phal loh a ni thung. Kulh bang chhîpa lâwn tùr chuan Jaffa Gate hmàr lam leh chhim lamah ticket leina hmun a awm a; ka làwn lâi khân ticket man chu Israeli shekel 10 a ni. Ticket chu ni 2 chhûng a nung a, ni khata làwn chhuah peih loh pawhin a tûkah làwn leh theih a ni. Zirtàwpni-a ticket lei phei chuan ni 3 chhûng a nung a. Kulh chhîpa ka làwn ni kha November 10, 1998 a ni a; Jaffa Gate aṭangin hmàr lamah kal zêlin Heroda Gate ka thleng a, ka làwn ṭan tirhna lamah ka kîr leh ta a. Hun eng awm chen ka chawlh hnûah Jaffa Gate chhim lam aṭangin Zion Gate lamah ka kal leh ta a; Dung Gate chhak lawkah chuan kawngpuia chhukna remchâng an lo siam hlauh a. Dung Gate thleng bák kal theih a nih chuan loh avàngin khua a lo tlai lam ta deuh bawk nên, Dung Gate zuk thlen kher chu ṭûlin ka hre ta lo a, chawhnu dâr 4-ah chuan kawngpuiah ka chhuk a. West Jerusalem lam fang tùr leh King George’s Street-a thlalák ka siamtîr ṭhinna lam panin ka kal ta zâwk a.

Mi tam tak hriat chian duh tùr chu Old City chhûng awm dàn hi a nih a rinawm. Old City chhûng hi hmun 4-na ṭhen theih a ni a: (1) Muslim Quarter; (2) Christian Quarter, (3) Armenian Quarter leh (4) Jewish Quarter a ni. Hêng ṭhen 4 bâkah hian ṭhen 5-na anga ngaih theihTemple Mount a awm bawk a; Temple Mount zau zâwng hi buh ṭîn 35 hmun vêl a ni. Old City chhûnga mihring chêng zât hi hriat chian theih a ni mang tlat lo! Muslim-ho zat hi hriat chian a harsa zual bîk a; mi dang Kristian, Armenian leh Juda-te pawh hi hriat chian theih a ni chuang lo. Kum 2007-ah khân mihring 36,965 chêngin sawi a ni a; chûng zîngah chuan Muslim 27,500, Kristian 5,681, Armenian 790, Juda 3089 an tel. A bîk takin Muslim-ho zat chiah hi hriat chian theih a ni lo a, 30,000 an tling tawh hialin a rinawm.

Temple Mount (Heb. Har HaBayit) hi Arabic ṭawngin Haram esh-Sharif (Noble Sanctuary) an ti. Temple tlângah hian a hming chuan kawngkâ 9 lai a awm a; hêng kawngkâah hian a engah pawh chhuah theih a ni a. Muslim-ho erawh chuan Gate of the Moors (Maghabriba Gate) leh Chain Gate (Bab as-Silsila)-ah hian an lût thei. Temple Tlânga luh hian man a nei lêm lo a; mahse Al Aqsa Mosque leh Dome of the Rock leh Museum tlawh tùr chuan ticket lei a ngâi a; November 10, 1998-a ka kal lâi khân ticket chu US dollar 9 (NIS 36) man a ni. Gate of the Moors kawng làwn chhoh ṭan tirhah chuan Hebrai, English leh French ṭawngin Israel ram Chief Rabbi thu chhuah tàr a ni a, chu chu, “Tlâng chu a thianghlim avàngin Juda-te tân luh chho a thiang lo” tih a ni tlat mai! A mak angreng lawi mang e tih mai tùr a ni.

Temple Tlânga lâwn tùrte hi pângngai taka inchei a ngâi a; kawr bân bùl hák leh pawnfèn chhîng tak, khûp chhìn pha deuh dalh lo chu fèn phal a ni lo. Israel sipai (IDF) leh Palestinian Police leh Muslim Guard-ten mi kal vêl chu an en thlîthlãi reng a; mipa leh hmeichhia kut insuiha kal dun ringawt pawh Muslim Guard-ho chuan an ngaithei bau lo!

Al Aqsa Mosque chu a lian viau a, a chhûng­ah mi 5,000 zet a ruala ṭawngṭai theihna hmun a ni. Mosque chhim tàwp lam zau tak chu tlawhtute kal phal loh a ni a. Al Aqsa Mosque ka thlen dâwn chuan Palestinian pa pakhat hian, “Where are you from?” tiin min lo zâwt teh khiah a; kei chuan tãwi têin, “From India,” tih maiin ka chhâng a. Ani chuan, “Indians are our best friends,” tiin min kaihhruai tum ni àwm tak hian min rawn pan a; mahse kei chuan kaihhruai ngâia ka inhriat loh avàngin Al Aqsa Mosque pâwnah chuan ka pheikhawk phelha ka thil kente chu dahin ka luhsan ta daih a!

Kum 1990-a St. George’s College-a kan zir lâia he Mosque hi kan tlawh khân ka ke pênin ka lo teh ru tawh a; a vàng lam chu pên 86 a ni a, a dung lam kal phal chin chu pên 82 a ni. Kal phal loh chin chu pên 50 âi mahin a la tam ang. Ka pên khat hi ft 3 vêl tùr anga pên sãu lui ka ni a; Mosque vãng lam chu ft 260 vêl a ni ang a, a dung lam chu ft 390 vêl chu a ni ngei bawk ang. Camera ken luh âwih a nih loh avàngin pâwna ka dah kha ka ngaihtuah ta thut a, rei awm loin ka chhuahsan leh ta mai a ni.

Al Aqsa Mosque aṭang chuan Dome of the Rock panin hmàr lamah ka phei a. Dome of the Rock tlák lamah chuan kan thawmhnaw dahna tùr a awm thluah a; chutah chuan ka indah fel ve thãn a! Dome of the Rock hi kil 8 neia sak a ni a; sawi dàn pakhatah chuan kil tin hi ft 63 a ni a. Hawlh tlangin (diametre) chu ft 180 an ti bawk. A in chhîp bial hi ft 108-a sâng a ni a; hawlh tlangin ft 78 a ni an ti.

Dome of the Rock chhûngah chuan ka lût a, a lâi tak vêlah chuan lungpui a awm a, chu lungpui chu ft 5 zeta sângin an hung chhuak vek a. Muslim duty an awm reng avàngin ka tehna ken chuan teh ngam chi rual a ni lo. Fing angreng takin a theih ang angin ka hlamin ka teh ru ta zeuh zeuh a, teh kual vekin ka hlam 35 vêl chiah a ni. Ka hlam khat hi ft 5.8 chiah a ni a; chutiang chu a nih chuan lungpui hungna bang chu teh kualin ft 201 vêl a ni ang. Hungna bang sîr khatah chuan ban kua zen tûr an siam a; a chhûngah chuan Mohammed-a sam an tih chu khawih nèm nak tùr a lo awm nghe nghe a. Bang chhûnga lungpui len zâwng kha ka hre lêm lo ná a, sawi dàn pakhatah chuan ft 45x36x6 a ni an ti. Ka hmuh dàn chuan lungpui chu khawthlang lamah a sâng deuh bîk a, hmàr lam aṭangin chhim lam hawiin a âwih deuh bawk.

Dome of the Rock hnuaiah chuan pûk a awm a; rahka eng emaw zâta chhukin pûk tàwp chhuat chu kan thleng thei a. Muslim-ho meng de kar an awm avàngin thil tih rûk hleih theih a ni lo. Muslim duty chuan min mitmei reng si a, pûk sàn zâwng pawh chu teh ngaihna a awm lo. Ka hmâa kal chuan a han ban zauh a, a ban phák lo deuh a; Muslim duty chuan chu pa chu a khak zui nghe nghe a ni.

Dome of the Rock aṭanga ka chhuah hnû chuan ka pheikhawk bunin ka thil chu ka la leh a; ka luh chhohna bawk Gate of The Moor kha ka pan leh a. Ka phei lamah chuan Israel sipai duty 4 an lo awm a; an thla ka lák bákah 3 chu thla ka lâkpui a, an zînga pakhat chuan min hmehsak a. Gate of the Moor chu chhùn chawlh lâi a nih avàngin an lo khãr rih tlat mai a; chhuahna kawngka dang Bab as-Silsila chu ka pan leh ta zâwk a.

Temple Tláng ka tlawh lái khân Al Aqsa Mosque leh Dome of the Rock inkâr chhuah lam thing ding thelh hun hmun kha an singsa nasa mai a; lungphék hlai deuh deuh hi a let phung mai a, kalkawngah phah an tum a ni ang. Temple tláng hi ft 2440-a sâng a ni a; a chhak lama Olive tláng áiin ft 201-in a hniam záwk a ni.

Thil pakhat ngaihtuah ti thui tak chu St. George’s College-a kan hotupa ber Rev. Dr John L. Peterson (Dean) thusawi kha a ni, “Dome of the Rock dinna lâi hi Jerusalem Temple awmna kha a ni a; kum khatah Autumnal Equinox ni, September 22/23-ah chiah, Olive tlâng aṭanga ni lo chhuakin Jerusalem Temple kawngkapui kha a chhun fuh chiah a, kawngkapui kha an hawn chuan Hmun Thianghlim daidanna puanzàr kha a va chhun phák ang,” a ti. Sam phuahtu pakhat chuan, “LALPA Pathian chu ka ni leh phâw a ni,” a lo ti a (Sam 84.11). Israel-te khân ‘ni pathian’ chu an be lo a, amah­erawhchu, Pathian chu nî angin an sawi ṭhin. Temple kawngpapui chhun táwk chiaha an lo sak hian awmze thûk tak a nei a; kum tin ni chhuak chuan Temple kawngkapui chu vawi khat chiah a rawn chhun ṭhin a nih chu! Chu ni chu Juda-te kum thar kût nî nèn pawh a inrual chiah châng a awm zauh zauh ṭhin ang. Solomona leh a mi rawih engineer/architech-te khân he thil intawng fuh tak hi hre tak ang maw? An hriat miah loha Pathian remruat pawh a ni záwk mahná!