BIBLE HRILH FIAH DÂWN CHUAN

Bible hi a tîrah kan ṭawnga ziah ni lo, ṭawng dang aṭanga lehlin a ni a; Mizo Bible phei chu lehlin chhâwng thumna a ni. Pathian thu kan sawi dâwn chuan uluk taka inbuatsaih a ngâi ṭhin a; kan rilrua lo lang apiang kha Pathian thû a ni vek lêm lo. Kan inbuatsaih lâiin Pathianin kan beng bulah, “Heti záwk hian sawi rawh,” a rawn ti lêm lo ang. Ṭawngṭâiin uluk taka Pathian pâwl chunga kan buatsaih kha a rin tlák a; Pathian thû chu him takin kan sawi thei ṭhin. Chutiang ni loa mahni âwm hàwp thu sawi chiam chiam chu him táwk lo a tam a; fîmkhur a ngâi hle a ni.

Mizorama thuhriltu tam tak chuan Pathian thu dik tak âiin a behbàwm ‘chawṭani’ lam hi an sawi uar mah mah emaw tih tùr a ni! Ngaithlatu tam tak pawhin thusawi chawṭani ngah deuh apiang hi ngaihnawm an tih chu a ni ta mai emaw tih tùr a ni bawk. A ngaihnawm apiang kha a thutak lâi ber a ni lêm lo a; kan ṭhatpui ber pawh a ni hek lo. Sâp thufingah, “All that glitters is not gold” (A tlê nazawng rangkachak a ni lo) tih ang deuh kha a ni.

Pathian thu hrilh fiah a ngaih chhan thil pali chauh târ lang hmasa ila. Pakhatnaah chuan Bible ziah hun leh kan hun inkâr a hla lutuk tawh a; chuvàng chuan an ziah hun lâi thil awm dàn hriat ve a ṭûl ṭhin. Bible-a lehkhabu ṭhenkhat chu kum 3000 kal ta vêla ziah kha a ni a; ziah hnuhnun ber pâwla ngaihte pawh AD 100 vêl daiha mi kha a ni.

Pahnihnaah chuan Bible ram leh kan ram inkâr a hla hle bawk. Bible ram leilung awm dàn leh kan ram leilung awm dàn a danglam hle. Tûnah chuan sum nei deuh chu Israel ramah an zuk Kolkata zin mai mai thei tawh a; mi eng emaw zât chu a huhoa khualzin zîngah an tel thei mai tawh bawk. Sum a awm chuan thil hi a tih theih zêl mai. Mahse ni 4/5 chhûng lekin thil an hre tak tak hman lo; an tlànpui pur pur a, anmahni kaihruaitute lahin thil dik tâwk chiah lo an hrilh zeuh zeuh bawk ang! Israel ram leh kan ram inkâr hlat avànga thil kan hriat táwk loh tam tak a awm tih hriat reng tûr a ni. Bible ram sik leh sâ awm dànte kan hriat a ngâi. Thuthlung Hluiah ‘ruah hmasa’ leh ‘ruah hnuhnung’ tih kan hmu ṭhin a; an ram ruah sùr dàn azirin eizawnna an kalpui a ngâi.

Pathumnaah chuan Bible ram mite nunphung leh kan nun dàn (culture) a danglam daih a; an culture hriat tel a ngâi bawk. Isuan buh chi theh tehkhin thû a sawi a; keini erawh chuan buh kan tuh ṭhin. Anni chuan zànah mo an làwm ṭhin a; Mizote erawh chuan ram buai hmâ khân làwi chhiat zàn leh lawi ṭhat zàn kan nei hrãm chauh a nih kha!

Palinaah chuan Bible ziahna ṭawng Hebrai leh Grik chu kan ṭawng nèn a kalhmang a danglam hle. Hebrai leh Grik ṭawngah chuan thu indawt dàn tùr chu awm bawk mah se, an ngaih pawimawh an dah hmasak mai hun a awm ṭhin a; hlaah phei chuan an ngaih pawimawh kha a bul lamah an dah tam hle. Sam 100-naah pawh Hebrai Bible-a ziah dàn ang tak chuan mihringin a tih tùr “âu rawh u,” “rawngbâwl ula,” “lo kal rawh u,” ‘hre rawh u,” tihte hi dah hmasak vek a ni. Ṭawng bul hre tân chuan a phuahtuin a uar duh a chiang kuar mai! Chu vàngin Bible ziahna ṭawng hriat thiam a pawimawh hle a ni.

Bible bu mal emaw hlãwm khat emaw châng mal emaw kan hrilh fiah dâwn chuan thil pali hriat tùr a awm bawk. Pakhatnaah chuan a ziaktu hriat theih a nih chuan hriat tum tùr a ni a; a ziaktu azirin an thu kalpui dàn a danglam thei. Entîr nân Chanchin Ṭha bu thumna ziaktu Luka hi doctor a ni tih a thu ziakah a lo lang leh zauh ṭhin. Pathian rama mi hausa luh harsat thûah Lukan doctor hman ṭhin ‘hriau’ (Gr. belônês) tih a hmang bîk. Pahnihnaah chuan tû tâna ziah nge tih hriat a ṭha; thuziak lo dawngtute azirin a thu kalhmang danglam thei a ni.

Pathumnaah chuan eng vànga ziah nge tih hriat tum bawk tùr a ni a; a ziaktu ziah chhan aṭangin a thu kalhmang hriat thiam theih a ni. Palinaah chuan eng tika ziah nge tih hriat tum tùr; a ziah hun azirin ṭawngkam hman a danglam thei. Mi tam takin Daniela bu hi Babulon sal tàn lâia ziah niin an ring a; mahse a bu chhûng thu tam tak hi BC 170–165 inkâra thil thleng a ni. Babulon sal tàn lâia an ṭawng hman ni lo, sal tâng chhuah hnûa an ṭawng Aramaik-a ziah châng 200 zet a awm (Dan 2:4b–7:28).

Bible-a lehkhabu hrang hrang ziah dàn kalhmang hriat a ngâi bawk. Bible-ah hian thu chi hrang hrang a awm: chanchin pângngai, thu pângngaia ziah te, hla te, inbiakna te, thusawi (sermon) te, thufing te, thawnthu te a awm a. Hêng thu ziak dàn hrang hrangte hi angkhat veka hrilh fiah chi a ni lo a; hla phei chu ngial ngan taka lák chi a ni lo.

Kan thusawi te, kan thuziak te hi a sawitu emaw a ziaktu emaw hrilh­fiahna (interpretation) a ni ṭhin. Thil thleng (facts/ events) dah khâwm ringawtin awmzia a nei lêm lo; chûng thil thleng chu hrilh fiah dàn azirin a awmzia a danglam ṭhin. Bible-a thil thlengte pawh hi a ziaktute hrilh fiah dàna an ziah a ni thui hle a; lehlin a nih hnû phei chuan a letlingtute hrilh fiah dàn a inphûm tel bawk ṭhin.

Thil thuhmun ni reng si, Samuela leh Lalte bûa mi kha Chronicles bûah danglam deuha ziah a ni. A chhan chu a ziaktute hrilh fiah dàn a danglam vàng a ni. Chronicles bû chu Babulon sal tâng chhuah hnû daiha ziah a ni a; chutih lâi chuan Juda-te chu hnam thianghlim bîk, bawlhhlawh kâi lo thei ang bera inlantîr an duh a. An hnam chanchin chu a thianghlim thei ang berin an ziak ṭha a; an lal ropui ber Davida chanchin pawh a mâwi thei ang berin an ziak. Bathsebi a uire chungchâng leh chumiin a nghawngte pawh kha an chhawk vek a ni!

Davida lal lai khân chhiarpui an nei a; Samuela bûah chuan chhiarpui neihtîrtu chu LALPA (YHWH/ Jehova) a ni (2 Sam 24.1). Samuela bû ziaktute hunah chuan engkim, a chhia a ṭha tihtîrtu chu Pathian vekah an ngâi. Chu chhiarpui tho chu Chronicles bûah kan hmu a; chhiarpui neihtîrtu chu ‘Setana’ tih a ni ta daih (1 Chr 21.1). Chronicles bû ziah lâi chuan thil ṭha lo chu Pathian tihtîr ni theiin an hre lo a; Setana tihtîrah an puh vek tawh zâwk a ni. Hetianga thil thleng pakhat ziah dàn hrang awm ta chu ziaktute hrilh fiah dàn a danglam ta tihna a ni.

Bible lehlin pawh hi a letlingtute hrilhfiahna a tel lo thei lo. Bible-a thumal eng emaw zât chu a awmze dik tak hriat tawh loh a ni a; letlingtuten an rin dànin a awmzia an dah mai táwk a awm ṭhin. Thing hming leh ramsa/sava hmingte pawh an hriat ṭhanin an dah fo. Mizo Bible-ah pawh Nova lawng chàrna ‘fâr hnâi’ tihte kha letlingtu hmasaten thil ban bera an hriat kha an hmang mai a ni (Gen 6.14); fâr hnâi tak tak a ni lo. Lehlin tharah ‘alkatra’ tih a ni ta a; a nihna dik tak a phawk chhuak záwk a. Mi ṭhenkat erawh chuan ‘alkatra’ tih ták daih chu ang lo hûin an hria. Eng vàng nge? ‘Alkatra’ chu Dumka ‘mi dumte’ nên an hmeh bel tlat vàng mai mai a ni!

Jerusalem-a Isua lal anga a luh ni khân sabengtung kài tùrin Bethphage aṭangin a zirtîrte pahnih a tîr a (Mt 21.1f). A tirhna khua chu Lazara khua Bethani ni ngei tùr a ni a; khatih lâi khân Olive tlângdungah khaw dang a awm lo. Bethphage chu Bethani âia hmun sâng záwk a ni a; Bethphage aṭang chuan Bethani chu chhuk thlîr a ngâi a. Isuan a zirtîrte hnênah, “In hma zâwn khuaah SÂWN VA KAL TA ULA,” a ti a (Mt 21.2). Ka duh dànin letling ta ila, “In hma zâwn khuaah KHUAN ZUK KAL ULA,” ka ti ang. Bethphage leh Bethani te hi ka tlawh ve ve tawh a; a awmna insàn hleih dàn ka hre chiang a. Thlang lam hniam zâwka Bethani awm na ná ná, ‘sáwn’ tih hman a dik lo a, ‘khuan’ tih tùr a ni. Grik ṭawng ‘katenanti’ erawh chuan ‘sáwn’ leh ‘khuán’ a sawi hran lo.

Pathian thu kan hrilh fiah dâwnin rilru inhawng tak nih a ngâi a; ngaih dàn kan neih sâ tlat chuan Bible thu awmze dik tak kan zir chhuak mawh hle ang. United Theological College, Bangalore-a Pathian thu zir tùr an duh dàn chu, “A person who is flexible, open and free and is able to change and be changed,” tih a ni (UTC Prospectus, 1978:14). Mi ṭhenkhat Pathian thu zir chuan hàw leh mai an chák rum rum ṭhin a ni àwm e; an rilru a inhawng lo a, a fân thei lo bawk a ni ang.

Pathian thu zirnaah chuan Grik ṭawnga ‘exegesis’ an tih hi ngaih pawimawh tak a ni ṭhin a; ‘exegesis’ chu Grik thumal pahnih ex+gesis kaih kawp a ni. A awmzia chu a mãwl thei ang bera sawi dâwn chuan ‘a tîra a awmzia phawrh chhuah’ tihna a ni ber. A ziaktuten an ziah lâia a awmze dik tak kha eng nge tih chhui chhuah chu ‘exegesis’ a ni ber.

‘Exegesis’ khing lehlam (opposite) chiahah chuan thumal dang pakhat ‘eisegesis’ a awm ve bawk a; hei pawh hi Grik thumal pahnih eis+gesis kaih kawp a ni. Mizo zînga Pathian thu sawi tam tak hi ‘eisegesis’ a ni. Bible an han chhiar a; a tîra ziaktute tum leh a awmzia ngaihtuah lêm loin anmahni ngaih dàn neih sâ kha Bible thû-ah an thun ta ṭhin a, chutiang chu ‘eisegesis’ chu a ni ber. Hetianga thu sawi hi a dik lo fâi vek tihna chu a ni bîk lo ang a; amaherawhchu, dik lo erawh a tam duh bîk a, fîmkhur a ngâi hle a ni.

Bible hrilh fiah dawna thil pawi­mawh takte chu: (1) Bible châng kan zir tùr chu bi thliah siam tùr; (2) A hun lâi (context) hriat tum tùr; (3) Thumal pawimawh bîk a awm chuan chîk zawka chhui bing tùr; (4) Bible lehlin hrang hrang khaikhin bawk tùr; (5) Bible châng kan zir tùr chu eng anga ziah nge - thu pângngai nge, inbiakna nge, hla thu nge, thufing nge, thawnthu nge etc., hriat tùr; (6) Tu nge, khawiah nge, eng tikah nge, eng nge, engtin nge, tû hnênah nge, eng vàngin nge? tih zawhnate hi chhân tùr; (7) A tawpah chuan tûnah engtia hman tùr nge tih ngaihtuah chhuah tum tùr a ni.

Isua thusawi, “Tû pawhin mi zui a duh chuan mahni hrehawm pawisa loin ni tin a krâws pûin mi zui rawh se” (Lk 9.23) tih hi lo en ila. Chanchin Ṭha pathumah an ziah dàn a thuhmun vek em? Luka chauhin ‘ni tin’ tih a telh! Isuan tute hnênah nge a sawi? Matthaian, “a zirtîrte hnênah,” a ti a (Mt 17.24). Markan, “Mipuiho chu a zirtîrte nèn a ko va,” a ti a (Mk 814). Lukan, “mi zawng zawng hnênah,” tiin a huap kim bîk a. Thumal zir chian ngâi a awm em? Panga a awm a, chûngte chu: (1) Tû pawh; (2) mahni hrehawm pawisa loin; (3) ni tin, (4) zui; (5) ‘kraws pû’ tihte hi a ni.

A hma lamah khân Bible lehlin hrang hrang khaikhin tùr tih kan sawi tawh a. Bible hrilh fiah dâwn chuan mi thiamte ziak Hrilhfiahna bu leh Bible Dictionary te ràwn a pawimawh hle. Mi ṭhenkhatin hrilh fiahna bu chhiar pawh ṭûl mang loin an sawi ta hial a, an hriat fuh táwk loh vàng a ni ang. Mahni âwm hàwp thû ringawt chu a dik ber ngâi lêm lo!

A tâwp berah chuan Bible hi kohhran huang chhûngah zir tùr a ni. Kohhranin engtin nge a hrilh fiah tih hi ngaihtuah tùr a ni a; kohhran huang chhûngah ngei Bible chu hrilh fiah tùr a ni. Kohhran hian Bible kalpui dàn bîk a nei a; kohhran kalpui dàn chu thurin nèn pawh a inmil ṭhin. Tûnlaiin kohhran huang páwna Bible hrilh fiah ta mai an awm ṭhin a; kohhran pawm dàn ni loa Bible hrilh fiah chu a fel lo hle. Kohhran huang páwna Bible hrilh fiah chuan kal sualna a thlen sam bîk a; chuvàng chuan Bible hrilh fiah kawngah hian fîmkhur hle a ngâi a ni.