BIBLE LEH ECOLOGY

Kan chènna leilung leh boruakte hi tûn hmá zawng aiin a chhe chak záwk a. Indopui II hnu lamah phei hi chuan mihringte hian leilung hi kan suasam nasa ta lutuk a; boruak pawh a thianghlim lo zual a, natnate pawhin a pun phah nasa hle niin a lang.Tûn ṭumah hian thupuiah ‘Bible leh Ecology’ tih ka rawn hmang a ni.

Khawvêl boruak a lo chhiat chak êm avàng hian hmun tam takah chuan leilung leh a chhûnga thil awmte humhalh duh pâwl a ding sup sup a. Chûng pâwlte chuan ṭhahnem ngai takin kan chènna khawvél vawng ṭha tùr hian hna an thawk ṭhin. Tûnah chuan khawvél hian amah khuh mâwitu ram ngâwte hi a hloh hnem ta hle a; mi thiamte chhût dànin khawvél ram ngâw hmun thuma ṭhena hmun hnih chu tûnah hian a cherêu tawh a. Mihring taksa nèn tehkhin ta ila, kan taksa hian kan vun hmun thuma ṭhena hmun hnih hi hloh ta sela, kan dam zo ngût ang em? Chutiang záwnga ngaihtuah chuan ram ngâw kan suasam dàn ringawt aṭanga ngaihtuah pawhin kan chènna khawvél hi chu a damlo tih kan hre thiam thei ang.

Bible beh chhanin kan chènna khawvél hi lo thlír ila. Pathianin khawvél a siam lai khán, “Ṭha a ti êm êm a,” tih hlawh vek an ni a; Pathian malsàwmna leh enkawlna pawh an dawng vek a ni (Gen 1.21-23). Pathian thil siam zíngah mihring kan ropui ber a, Pathian anpuia siam kan ni a; kan mawhphurhna pawh a sáng ber bawk. Amaherawhchu, kan mawhphurhna chu kan hlen chhuak ṭha lo hle niin a lang.

Pathianin mihring a siam dáwna a ṭawngkam, “Kan anpuiin mihring siam ila; anni chu tuifinriata sangha chungah te, chungléng sava chungah te, ran chungah te, lei chung zawng zawngah te, rannung leia bawkváka kal zawng zawng chungah te thû i neihtír ang u,” (Gen 1.26) a tih leh, mihring (mipa leh hmeichhia) a siam zawh hnûa an hnénah, “Hêngte hi in thû thûin awmtír rawh u,” (Gen 1.28) a tih ṭawngkam hi hriat sual leh hman sual theih a ni a. Heta Pathian ṭawngkam “thû i neihtír ang u,” tih leh “in thû thûin awmtír rawh u,” tihte hi ṭawngkam hran ni mah se, awmze inpersan lo, tum thuhmun reng a ni. Thuthlung Hlui ziahna Hebrai ṭawngah chuan ‘radâh’ leh ‘kibesh’ hman a ni a. Hêng ṭawngkam pahnih awmze dik tak chu ‘Lalin a khua leh tuite ṭhatna tùr ngaihtuah ràn chunga ro a rèl thu,’ sawina a ni.

Pathianin mihring chu a aiawh tùrin mawhphurhna a pe a; leilung hi ṭha taka enkawl tùrin a dah a ni. Leilunga thil awmte hi mihringin a mamawh dàn anga hman ṭangkai a khap lo a (Gen 1.29); mahse ma­mawh báka tihchingpen, tihcheréu leh suasam te erawh chu a phal lo. Mihringte chunga Pathianin mawhphurhna a pék hi Pathianin mihring a chawimawina pawh a ni nghâl a; chu vàng chuan chawimawi phûa awm chu kan tih tùr a ni. Thil siam dangte chunga kan mawhphurhna kan hlen chhuak zo lo emaw, hlen lo záwnga kan ché emaw a nih chuan Pathian duh loh záwngin kan awm tihna a ni a; Pathian kan zah lo a, a thû kan âwih lo tihna a ni. Chu tak chu Pathian pawi kan khawih tihna a ni.

Isuan tlang taka ‘ecology’ chung­cháng zirtírna a nei lo a ni maithei; mahse a thusawi kár lakah Pathianin savate duat taka a enkawl dàn kan hmu a. Chawngzawng man tláwm tak, miin an lei pawhin pawisa pakhatin chawngzawng 2 an lei theih thû a sawi a. Chutiang khawpa sava man tláwm pawh chu Pathianin a hre vek a; khawi laiah emaw pakhat pawh lo tla hlum palh ta sela, Pathianin a chhinchhiah vek tih a sawi a. Chawngzawng chaw zawng tlá, kat theuh theuh thlengin Pathianin a hmu vek tih min hrilh. Chutiang bawkin tûktinpár pawh hi nêp hléin lang mah se, Salomona ropuina aia ropuia thuam a nih thû kan hmu bawk. Isuan khawvél a chhuahsan dáwna a zirtírte hnéna a thuchah hnuhnung ber chu, “Khawvél zawng zawngah kal ula, thil siam zawng zawng hnénah Chanchin Ṭha hi hril rawh u,” tih hi a ni (Mk 16.15).

Mizoin Chanchin Ṭha kan ngaih dàn leh chhandamna kan zawn dàn hi thlarau lam chhandamna ang deuh chauhin kan kalpui niin a lang. Ecology chungchángte hi pulpit-ah au chhuahpui ila, mi tam tak chuan inhmeh loah ti satliah mai pawh ni loin ‘Paathian thu’ sawiah pawh an ngái lo hial záwk maithei! Mahse héng thilte hi Chanchin Ṭha hian a huam vek a; thlarau chhandamna chauh hi khawvéla Pathian Fapa rawn kal chhan a ni lo. Khawvél hi Pathian rama chantír tùr chuan kan enkawl dàn hian a zir a ngâi a. Pathianin mawhphurhna sáng tak min pék ‘an ṭhatna zâwnga enkawl tùr’ kan nihna hi kan hriat reng a ṭûl.

Mihring siam tirha an chunga Pathianin mawhphurhna a hlan ang deuh khán Pathian Fapa Isua pawhin khawvél a chhuahsan dáwnin mihring chungah mawhphurhna chu a hlàn nawn leh a. Sualnain khawvéla thil siam dangte a nghawng khawloh tawh zawng zawng hi Chanchin Ṭha hmangin kan sût tùr a ni a; chu tak chu Isua min dah dàn a ni. Isua zárah mihring thar kan lo ni thei ta a; chu mihring thar kan nihna chu thil siam dangte hian a zár an zo tùr a ni ang. Tirhkoh Paula pawhin, “Thil siam zawng zawngin Pathian fate lo lan hun an beisei thû te, thil siam zawng zawngte chu rûm leh nau vei na tuara an awm thû te, chhiatna bâwih ata chhuak a, Pathian fate zalènna ropuia lût ve tùr an nih thu te,” a lo sawi a (Rom 8.19-22). He thû hi Bible-a ecology leh environment chungchánga ṭan fung pawimawh tak a tling. Bible sawi dàn chuan mihring sualna avànga khawvélin Pathian ànchhe dawng a ni a (Gen 3.17); Pathian aṭanga chhandamna kan dawng leh a nih si chuan keimahni avàng vékin thil siam dangte pawhin chhandamna an dawng lét ve leh tùr a ni ang. Kan sualna avàngin thil siam dangte chu rûm leh nau vei na túarin an awm mék a, Pathian fate zalènna ropuia luh ve chákin an rûm a; chu vàng chuan Pathian fate hmél hmuh an chák. Mihring chuan tum réngin thil a tisual a, thil siam dangte erawh chuan anmahni thûin thil an tisual ve lo; mihringte sualna avàng chauha tuar an ni.

Mihringin chhandamna a hmuh leh tawh si chuan chu chhandamna zár chu zoin, thil siam dangte pawh chhandamin an awm tùr a ni. Chu hun chu nghákhlel takin an thlír a; keimahniah hian Pathian fate hmél hmuh an chák. Keimahníah hian Pathian fate hmél hmuh tùr a awm em? Kan chènna leilung danglam nasatzia hi sawiin a siak ta lo. Aizáwl khawpuiah ngat phei chuan sava hrãm hriat tùr pawh a awm ta lo tluk a nih ták hi. Heti khawpa kan chènna leilung kan tihchingpen nasat avàng hian tuar pawh kan tuar phah niin a lang. Kum tina lei min tam ta êm êmte hi kan ram enkawl dànin a zir loh vàng a ni thei ang. Kum tina ram kàng tam ta êm êmte pawh hi kan fîmkhur loh vàng a ni a; kumin 2021 phei chu râpthlâk khawpin Mizoramah kàngmei a chhuak a nih kha. Mizoram hi India rama ram tikàng nasa States panga zînga kan tel hi mualphona a ni lo’m ni? Kan mamawh ang ni loin, kan duh ang leh kan chák záwng ang zélin kan ram hi kan suasam a; chumi nghawng chu kan tuar zêl dâwn a ni ang. Fîmkhur a hun; kan fîmkhur loh chuan kan tuar zêl ang.

Mizoram ram boruak pawh hi a danglam chak hle. A kum tèlin khua a lum telh telh a; boruak a bawlhhlawh tulh tulh bawk. Aizáwl khawpuia lìr thei motor tam ta lutuk pawh hi hrisèl loh phah nân kan hmang ṭan ta a ni ang. Motor-te pawh hi kan ram kawng leh hmunin a zawh tâwk âia tam kan nei ta a ni lo maw? A ît apiangin mamawh ém ém vàng pawh ni loin, duhàm vàng záwkin kan lei ta mai em ni? Motor intlàn chhâwk dàn an siam avàngin mi tam tak chuan motor an lei belh niin an sawi te hi thu dik a ni em? Mi ṭhenkhat chuan ‘ka theih nák maw’ tiin mamawh tak aia tam motor kan nei a ni lo’ng maw? Motor kan ngah zawh poh leh kan khawpui boruak kan tibawlhhlawh nasa ting mai dâwn tihna a ni ang.

Kan duhàm vànga leilung awm phung kan tichingpen a nih chuan kan tuar zui zél ang. Pathian thu nèn pawh a inkalh tlat. Pathian thû chuan, “Mi duhãm chu mi lem betu a ni!” a ti mauh mai si (Eph 5.5). Isaia chuan, “Mi duhãm chuan ngaih sàn a hlawh lo ang,” a ti bawk (Is 32.5)

Kan awmna leilung enkawl hna hi Pathianin kan chunga mawhphurhna a dah a ni a. Kan mawhphurhna kan hlen chhuak zo lo a nih chuan Pathian pawi kan khawih a ni tih hria ila. Kan chènna leilung tichingpen záwng ni loin, siam ṭha záwngin mi zawng zawngin ṭan kan la tùr a ni.

Covid-19 hripui léng avàngin khawvél kan phék buai hle a. He hripui hi eng vànga lo chhuak nge tih chu khawvél inhnialna a ni rih a. China ram Hubei province khawpui Wuhan-a sangha bazar-ah mihring vulh sa dang bák leh ramsa chi hrang hrang sâ an zawrh aṭanga lo darh ta anga sawi a ni. A enga pawh chu ni se, Covid-19 hripui léng hian khawvél mipui hi mi tiṭhangharh thar sela; leilung enkawl dànah fímkhur lehzual a ngâi a ni.

Inkhàrkhip azárah motor tlân vêl a tlêm a, khawvél boruak a thianghlim ta sawt an tih hi ngaihtuah tham tak a ni. Khawvéla khawpui boruak bawhhlawh ber páwl Delhi pawh inkhàrkhip chhûng zawng kha chuan a thianghlim sawt an ti a; ni tin hanchinbu pakhat Hindustan Times-in a tàr lan dànin inkhàrkhip zualpui chhûng khân Delhi khawpui boruak bawlhhlawh dàn (polution) dinhmun chu 79% zetin a tla hniam hman a ni. Delhi-ah khuan motor chhinchhiah chin (registered vehicles) chu maktaduai 12.1 vêl a ni a; chûng zîngah huan maktaduai 4.6 chu mi mal ta a ni. Inkhàrkhip chhûng kha chuan motor tlêm azâwng chauh an tlântîr ṭhin a; tûnah inkhàrkhip an han thlah dul leh ṭan chauh a, traffic a zãm leh ṭan ta pang an ti! Delhi khawpui boruak chu a bawlhhlawh zual leh thuai dáwn tihna a ni ngei ang! Aizâwl pawh hi eng ruai kan ni bîk lo thuai ang!

Mizote hian kan ram hi duat taka kan enkawl a ngái; tûnah chuan Aizáwl khawpui tui tlan ber Tlawng lui chu ṭhâlah chuan tui a tlêm sâwt ta hle tih a ni. Tlawng lui hnár aṭangin lui dung tluanin ngâw kan ṭhiat nasa ta lutuk a ni lo’ng maw? Mizoram sawrkar pawh hian thil ngaihtuah chiang deuh se la, lui tam tak khuapa káwlphe thá siam hi tum lo se la. Lui lian khuah tam hi ram suasamna chhe ber chi a tling thei; kan mamawh táwk min pe thei lui lian deuh pahnih khat hi khuapin káwlphe thá siam ni chauh záwk se la, kan ram chu khua rei atân a him dam thei deuh záwk ang.