Guest writer
Revd Chuauthuama
BIBLE LEH RAMSA HUMHALH
Kâr hmasa (12.6.2021) khân ‘Bible leh Ecology’ tih ka rawn ziak tawh a; tûn ṭumah hian khami zawmpui ang deuhin ‘Bible leh ramsa humhalh’ tih ka rawn ziak a. Kár hmasaa ka ziah tawh pawh kha rawn thual nawn a awm nual ang.
Bible-ah hian a tlángpuiin Israel-te chanchin leh anmahni kal tlanga Pathianin mihring tâna chhandamna a buatsaih dàn kan hmu a; thil dang zirna tùra buatsaih a ni lêm lo. Bible-ah Palestina rama thlài leh ramsate pawh hmuh tùr a awm nual a. Kanaan ramah tûn hmáin ramsa chi hrang 113 vélin awmin an hria a; chûng zínga 38 chauh chu Bible-ah an hming a lang. Sava chi hrang 350 vélah 34 chauh Bible-a hming lo lang a ni bawk. A tlenga tleng chi (reptile) 12 hming Bible-ah a lo lang bawk a; chu bákah chuan uṭawk, maimawm, pangang, sangha leh changpát te pawh an lo lang ve bawk. Thlai chi hrang 65 emaw chauh Bible-ah a lo lang a; chûng zínga 35-te chu mihring chìn ṭhin a ni (G.E. Post, ‘Natural History’ in A Dictionary of the Bible (edited by James Hastings) Vol. 3. Reprinted 1988: 491–493).
Tûnlai Israel ramah ramsa chi hrang 70 leh sava chi hrang 430 vêl awmin an sawi a; thlai chi hrang 2,500 zet a awm bawk. Chûng zínga 150 vél chu khawvél hmun danga awm lo, Israel ramah chauha awm niin an sawi (Neil Tilbury, Israel : A Travel Survival Kit, 1989:28). Israel sawrkar chuan ‘nature reserves & national parks’ 360 âia tam a nei a; a zau zâwng chu square kilometres 5,000 (1,930 square miles) vêl a ni a; a ram zau zâwng (22,145 sq kms) aṭanga tehin hmun ¼ zet a awh a ni. Mizoram (21,081 sq kms) hi Israel ram nèn a intiat thuak a, Mizoram chuan ramsa humhalh kawngah ṭan kan la nêp záwk daih a ni. Tûna sanctuary 10 kan neih zau zâwng zawng zawng—Dampa (core—sq kms 500, buffer—sq kms 488), Mûrlèn (sq kms 100), Phâwngpui (sq kms 50), Ngêngpui (sq kms 110), Khàwnglung (sq kms 35.75), Lengteng (sq kms 60), Ṭâwi (sq kms 35), Thorângtlâng (sq kms 50), Pualrêng (sq kms 50) leh Tokalo (sq kms 250) belh khâwm chu square kilometres 1,728.75 chauh a ni a. Israel ram âiin square kilometres 3,271.25 zetin sanctuary kan nei zím záwk a ni. Ram ngâw hrim hrim erawh chu Israel ram âiin ka nei zau zâwk thung! Israel ramah chuan thlalèr ram ro takah pawh nature reserve an siam thei tlat a; keini ramah erawh chuan ram ngâw kan neih sá pawh nature reserve-ah kan chantîr hlei thei si lo!
Nimin piah lawk (17.6.2021) khân instagram-ah ‘Can you spot the Tiger? Picture from Mizoram’s Dampa Tiger Reserve goes vival’ tih an rawn târ chhuak a. Zakhua thlalákna kamin a man fuh palh a ni awm e; kum 7 chhûnga Dampa sanctuary-a sakei thlalâk awm chhun a ni. Hnim kâra sakei meng de ker ni àwm tak chu sakei ah an puh ta a ni ber a; keini ang chuan ‘sakei mit’ a nih leh nih loh pawh kan hre hrang thiam lo!
Bible-ah chiang faka ramsa humhalh thû sawina hmuh tùr a awm lo ná a, thil dang kâra lo tlazep erawh chu hmuh tùr a awm nual. Pathianin leilung a siam dàn Bible-a kan hmuh hi science zirna nèn hmeh rem vek tum tùr a ni lo a; hmànlai miten Pathian inpuanna leh khawvêl an hriat thiam dàn zuia ziah a ni. Thil siam chungchánga Pathian dinhmun pawimawh tak erawh chu kan hre thei a; Pathian chu engkim bul leh siamtu a ni. Pathianin a thil siamte chu a en a, ṭha a tih hle zíngah tuia chêng te, boruaka thláwk chi te, khawmuala chéng ramsá, ran leh rannung te pawh an tel vek a; a malsàwmna dawngtute vek an ni (Gen 1.21,22,25).
Chu chauh chu a ni lo; thil siam dangte lakah mawh phur tùrin Pathianin mihring chu a dah a. Pathianin mihring a siam dâwna a ṭawngkam kha, “Kan anpuiin, keimahni ang takin mihring siam ila, anni chu tuifinriata sangha chungah te, chungléng sava chungah te, ran chungah te, lei chung zawng zawngah te, rannung leia bawkváka kal zawng zawng chungah te thû i neihtír ang u” (Gen 1.26) tih a ni. Mihring chu Pathian thil siam zínga ropui ber a ni a; a thil siamte chunga rorél tùra mawhphurhna chu a chungah a nghat a ni. Pathianin mihring hnêna thuneihna a pék hi lal hrawta thuneihna lek kawh tùr tihna a ni lo a; hmangaihna leh duhsakna neia rorêl tûr a ni. Mihringte hnéna he mawhphurhna a pék hi a namén lo hle a; Pathian anpuia siam a nih vànga a chan bîk a ni a, thil siam dangten he mawhphurhna hi an dawng ve lo.
Thil siam dang - a bíkin ramsate enkawl hna chu Pathianin mihring kutah a dah a. Pathian âiawha hna thawktu kan ni tih inhria ila; Pathianin chutiang enkawltu (steward) atân chuan min ruat a. Kan hnaah kan rinawm loh chuan kan tuar phah hun pawh a lo la thleng thei ang a; chuvàng chuan kan hna pawimawhzia hi kan hriat chian a ṭûl hle. Ramsate hi a ṭhen chu kan ei duh záwng an ni a; kan ei pawh phal a ni bawk (Gen 9.2-4). Kan ei tùr kan man dàn leh sawisak dànah erawh chuan kan fímkhur a ngái hle a; kan ei loh tùr thlenga ticherêu záwnga chét chu kan insûm tùr a ni.
Ramsate duhsak taka enkawla humhim hi kan hna tùra Pathian ruat a ni a; Pathian áiawha chu thuneihna chu chelh kan ni. Chu chu dinhmun pawimawh tak a ni a; Pathian min duhsakna pawh a ni tel nghe nghe. Pathian duhsakna kan dawn chu a phû táwk ang ngeia kan thawh chhuah a dik ang. Ramsate kan humhalh ṭhat chuan Pathian nèna thawk dùn kan ni tihna a ni ang a; amah ṭanpuitu leh a thil siam kawnga puitu (co-creator) kan ni ang. Chuvàngin mahni hmá chauh sial loa ramsa, ran leh rannung te nun nawmna tùr pawh ngaihtuah tel hi Pathian thû nèn a inrem a; Pathian thil rèl dàn pawh a ni.
Khawvêla a lèn lâi khân Isuan thu tam tak sawiin a zirtír ṭhin a; chiang taka ramsa humhalh thû a sawina erawh chu hmuh tùr a awm lêm lo. A thusawi ṭhenkhat aṭangin Pathianin ramsate a ngaihsakzia erawh chu kan hre thei a. Savate hi Pathianin a thlàwnin duat takin a chãwm a; hna an thawh ve pawh a ngâi lo (Mt 6.27; Lk 12.24). Héng thûte hi mihring hlutzia a sawina kára lo tlazep mai a ni a. Mihring hlutzia chu phat rual loh, thil siam dang áia danglam bík, Pathian anpuia siam ni mah se, ramsa leh rannung dangte pawh hi Pathianin a duh taka a siam tho a nih avàngin a enkawl reng a. Pathian enkawlna dawng ṭheuh ṭheuh, an chunga inluling tùr bík kan ni lo. Isua thusawi aṭang bawkin thlài pawh humhalh a ngái tih kan hria. Tûktinpárte chu nép hlêin lang mah se, Solomona meuh pawh a ropuina zawng zawnga a inthuam khán tûktinpár pakhat tluk pawha chei a ni lo (Mt 6.29; Lk 12.28).
Isuan chawngzawng hlutzia a sawi bawk a; chawngzawng chu sava man tlâwm tak a ni. Isua hun lâi chuan chawngzawng 2 chu pawisa 1-in an lei ṭhin a; miin pawisa 2-a chawngzawng a lei duh chuan a zuartuten chawngzawng 4 âiah 5 an pe ṭhin. Chu chuan chawngzawng man tlàwmzia a entír (Lk 12.6; Mt 10.29-30); chutianga an pêk belh chhan chu hlutna nei lo ang hiala an ngaih vàng a ni. Mahse chawngzawng zuartuin eng mah tham lo anga a ngaih kha Pathian chuan a hre vek a. Isuan, “An zínga pakhat mah in Pa hriat lohin leiah a tla lo ang,” a ti a (Mt 10.29b). Pathianin chawngzawng tláwm tak pawh a hriat zuizia leh a enkawl dàn hetah hian kan hmu a ni.
He laia ‘tla’ tih hian awmze pahnih a nei thei a; chhiar rîk dàn chi hnih a awm thei bawk. Ramhnuaia bâwng ‘tlá’ angin ‘tla’ hi chhiar rîk theih a ni a; chu bákah chuan vàn aṭanga thil lo ‘tlà’ angin ‘tlà’ ti-a chhiar theih a ni bawk. He thu awmzia pakhat chu ‘tlà’ (fall upon the earth) sawina a ni thei a; chu chu chawngzawng thih thû sawina a ni. Chawngzawng tláwm tak thih thû thlengin Pathian beng thleng lo a awm lo. Chuvàngin he lai thûah hian tlà (fall) tih chu ‘thî’ tihnaah ngaih a ni ber ṭhin (Leon Morris, The Gospel according to St. Luke, TNTC, 1979:210).
He thû hi Isuan eng ṭawngin nge a sawi ang? Grik ṭawng ni loin Aramaik ṭawng zâwkin a sawi a rinawm a; tlai khaw hnûah Chanchin Ṭha ziaktuten Grik ṭawngin an ziak ta hlauh thung a. He thû ‘tlá’ tih hi ṭawng bul lamah chuan sava chaw zawng leia tlá, boruak aṭanga leia chhuk, chawngzawng chaw zawng kat theuh theuh (light upon the ground) sawina a ni thei (William Barclay, The Gospel of Matthew. Vol.1, Revised Edition, 1975:389). Hebrai thumal pakhat ‘napal’ awmze pakhat chu ‘chhuk’ tihna a ni a; Rebekin a pasal tùr Isaaka hmuh veleh sanghâwngsei chung aṭangin a chhuk a nih kha (Gen 24.64, cf. Francis Brown, SR Driver & CE Briggs, Hebrew and English Lexicon, 1907. Reprinted 1979: 657). Pathianin sava man tlâwm ber chawngzawng chaw zawng tùr leia chhuka sawt vél theuh theuh thlengin a en zui tihna a ni thei bawk. Héng thû aṭang hian keini pawhin ramsa humhalh chungchângah hian nasa taka ṭan la tùr kan ni tih kan hre thei ang a; Pathianin sava te reuh tê leh tlâwm tak chawngzawng lek pawh a ngaihsak thû Isuan min hrilh hi ramsa humhalhna kawnga chona lian tak a ni. Ramsa humhalh tur chuan ram ngâw humhalh a ngâi bawk a; a bîk taka awm chi an nih loh chuan hmun khawroah ramsa an awm ngâi lo.
He thû âi maha huap zau záwk hian Isuan hmun dangah a sawi bawk a. Thihna hneha a thawh leh hnûa a thusawi hnuhnung ber chu, “Khawvél zawng zawngah kal ula, thil siam zawng zawng hnénah Chanchin Ṭha hi hril rawh u,” tih a ni (Mk 16.15). Hei hian Chanchin Ṭhain a huap zauhzia a tichiang hle. Thlarau chhandamna thlenga dawng thei chu mihring chauh ni mah ila, khawvéla kan awm chhûng hian thil siam dang ramsaten Chanchin Ṭha kan dawn zâr hi an zo ve ngei tùr a ni. Thil siam dangte chuan suala mihring a tlûk vànga tuar an ni a; thlahtu bul Adama leh Evi avàngin lei hi ànchhe dawngin a awm a nih kha (Gen 3.17). Chumi nghawng chu thil siam dangten an lo tuar ve ta zêl a ni. Thil siam dangte chunga tuarna thlentu kan nih avàngin an dinhmun siam ṭhat leh kawngah mawh kan phur lét a ni.
Isua thusawi awmzia pawimawh tak pakhat ni-a lang chu mihringin chhandamna a dawn aṭang hian thil siam dangten zalènna an lo neih ve hi a ni. Mihring siam dâwna a chunga mawhphurhna lo awm tùr Pathianin a sawi ang chiah khán Isua pawhin vàna a làwn hmá khán zirtírte chungah mawhphurhna a nghat ve leh a. Chanchin Ṭha avànga thil siam dangten zalènna an neih ve theihna tùra thawk tùrin mawhphurhna a pe a ni. Mihring hlui kan nih láia kan mawhphurhna kha lák bo a ni chuang lo a; Krista zára mihring thar kan lo nih hnû hian chu mawhphurhna tho chu kan chungah bel zuiin a awm ta zél a ni. Chuvàng chuan thil siam dang te leh ramsa te humhalha enkawl ṭhat hi Kristiante tih mákmawh, Krista chhandamna hnathawh huang chhûnga mi a ni.
Tirhkohte zînga sûlhnu ngah ber Paula khân ramsa humhalh chungcháng chiang takin a sawi bík lo náa; a thusawi pakhat erawh chu, “Thil siam zawng zawngte chuan beisei ém émin Pathian fate lo lanna chu an nghákhlel hle si ... thil siam zawng zawngte ngei pawh chu chhiatna báwih ata tihchhuahin an awm ang a, Pathian fate zalènna ropuiah chuan an lût dâwn si a. Thil siam zawng zawngte chu tûn thlengin rûm leh nau vei na tuarin an awm hlawm tih kan hre si a,” tih a ni (Rom 8.19-22). Paula thusawi aṭang hian mihringte sualna avànga thil siam dangte pawhin an tuar dàn a lang chiang hle a. Mihring sualna avànga an chunga thil ṭha lo thleng a nih avàngin thil siam dangte pawh chhan chhuah an ngâi a ni.
Thuthlung Hlui hun hnuhnung lamah khán Juda-ten hun hnuhnunga engkim siam thar a nih tùr hi nghákhlel takin an thlír ṭhin a; chu chu ‘Messia hun’ tiin an sawi ṭhin. Mahse an thlìr dàn erawh a khingbái deuh a; hnam dang an huaptír ve lo! Thil siam dang hamṭhatna phei chu an hawi pha lo lehzual. Paula pawh khân a hun láia ngaih dàn hre chungin he thû hi a sawi niin a lang a; a thusawi hian Juda-te ngaih dàn pángngái âi chuan a háwl zau záwk a. Mihring chuan tum rêngin thil a tisual a; thil siam dangte erawh chuan an tum rêng vàng ni loin mihring sualna rah chu an lo seng ve thung a ni. Mihring sualna avànga an nih tùr ang ni pha tawh lo thil siam dangte chuan mihringin chhandamna a dawn azára hamṭhatna lo dawn ve leh hun chu nghákhlel takin an thlír a. Mihring nèna inrema awm hun chu an thlahlel a; chuvàngin an tân zalènna thlen theitu kan ni tih kan inhriat chian a pawimawh hle.
Kristian ram tia inchhàl hial tawh Mizoramah hian thil siam dangte hian Pathian fate hmél an hmu em? Pathian chhandamna kan chan hi an tel loa pumbil mai tùr kan ni em? Kan thlarau chhandamna ngawt kan ngaihtuah aleiah thil siam dangte zalènna tùr hi kan hmu pha lo a ni maithei. Thil siam dangte hi rûm leh nau vei na tuarin kan la dah reng palh ang tih a hlauhawm. Ringtute chu Pathian nèna inremna neitute kan ni a; Pathian nèna inremna neitute chuan thil siam dangte nèn pawh inremna kan nei tùr a ni dáwn lo’m ni? Hebrai ṭawnga ‘remna’ tih chu ‘shalom’ a ni a; a awmze dik tak chu ‘ṭhat tlanna’ (welfare) tihna a ni. Mihring zîngah chauh ni loa thil siam dangte nèna ṭhat tlànna hi ‘shalomic society’ awm dàn tùr chu a ni. Chutiang inremna (shalomic society) awm hun chu ramsa, nungcha leh thlai te hian an nghákhlel a; kan nunah hian Pathian fate hmél hmuh an duh a ni.
Chanchin Ṭha avàngin Mizoten hmá kan sáwn nasa hle a; Chanchin Ṭha zár kan zona hi keimahni chungah tàwptîr mai loin kan rama thil siam dang—ramsa, ran, rannung, thlai leh ramngâw te pawh hian zo ve ngei sela tih hi Pathian duh dàn a ni ngei ang. Ram ngâw leh ramsa humhalh záwngin ‘thlarau mi’ ni tel ila; ‘nun tam’ kan nei tihna a ni ang. Ram ngâw leh ramsa tâna tuarna chuangtlai thlentu nih hi kan bànsan ngam a ṭûl. Thil siam dangte hian Pathian ram—zalènna ram hi an nghákhlel ve hlé a; mihring sualna avànga tuar an ni a, mihringin Krista hnathawh zára chhandamna a dawn leh ták sî-ah chuan chu zalènna ram kawngkâ chu hawnsaka khàrsak theitu chu keini mihringte bawk hi kan ni.