Guest writer
Revd Chuauthuama
EZRA & NEHEMIA SIAM ṬHAT HNATHAWH NGHAWNG
Kâr hmasaa ka thu ziah “Deuteronomistic History leh Chronicler’s History”-ah khân Ezra leh Nehemia siam ṭhat hna thawh thu kan sawi a. An siam ṭhat hnathawh innghahna chu, “Amon mite leh Moab mite chu LALPA mite pungkhâwm zîngah an tel tûr a ni lo; chhuan sàwmna thlengin an zînga mite chu LALPA mite pungkhâwm zîngah an tel hauh tûr a ni lo,” (Dt 23.3) tih hi a nih thu pawh kan sawi lang. Persia rama Nehemia chawlh hmang zo, lo kîr leh khân Juda-te khawtlâng nun chu a lo chhe hle hman tih a rawn hmu a. Chuvàngin siam ṭhat hna an thawh tawh kha khauh lehzualin a tharthawh ta a ni ang.
Kha siam ṭhat hnathawh khân Juda-te chu hnam thianghlim, hnam dang pawlh loh tawp tûra siam tum mah se, kawng lehlamah nghawng a nei ve thung a. Khati taka khauh khân a kal theih loh tih chu thil chiang a ni. Aigupta ram aṭanga Israel-te chhuah pawh khân Israel-te chauh an ni lo. Exodus 12.38-ah, “An hnênah chuan mipui inpawlhsawp tam tak an kal ve bawk a,” tih a ni; Bible lehlin tharah chiang zâwkin, “Hnam dang tam tak an kal tel ve a,” tih a ni. An hruaitu zîngah pawh Kaleba chu Ken (Keniz) mi a ni a (Num 32.12), Juda hnama chhiar tel a ni (Num 13.6). Juda-te chu saphun pawm hnam a ni a, tûn thlengin hnam dang, Juda saphun tûr an la dap reng a; Mizo zîngah Juda saphun eng emaw zât an awm tawh hi!
Dik tak chuan mihring hi Pathian siam vek kan ni a; Pathian hmaa kan hlut dàn chu thuhmun vek a ni. Pathian chuan hnam tin, chi tin, ṭawng tin hi thliar bîk nei loin a hnên pan apiang a pawm duh a. Presbyterian Kohhran Thurin No. IV-ah, “Mi zawng zawng hi bul thuhmun leh chhûngkaw khata unau anga inṭhui khâwm vek kan ni,” tih a ni.
Ezra leh Nehemia siamṭhatna firfiak takin a nghawng chhuah chu Chronicler’s History a ni tih kan sawi tawh a; 1 & 2 Chronicles bûah chuan an hnam chanchin a thianghlim thei ang berin an ziak a. A nghawng chhuah dang chu Bible-a lehkhabu pawimawh tak pathum - Ruthi, Joba leh Jona bute hi a ni bawk. Hêng lehkhabûah hian Israel/Juda-te chauh ni loin hnam dang zîngah Pathian mi rinawm an awm tih leh Juda-te ngei pawh hnam danga nèna inpawlhsawp an ni ve tho tih a lang.
Ruthi bu hi a ngaihnawm khawp mai; ama chanchin bîk phei hi chu hmeichhia zawng zawng entawn tlák a ni. Hmeichhe kâ aṭanga thuchhuak mawi ber pakhat chu a pasala nu hnêna Ruthi thusawi, “I kalna apiangah ka kal ang a, i riahna apiangah ka riak ang a; i chite chu ka chite an ni ang a, i Pathian chu ka Pathian a ni ang: i thihna apiangah chuan ka thi ve ang a, chutah chuan min phûm ve mai tûr a ni: nang leh kei hi thihna chauh lo chuan thil dangina min ṭhen dâwn chuan LALPAN a tih tihin min ti mai sela, chu âia nasa pawhin,” (Rut 1.16–17) tih hi a ni ang.
Ruthi bu ziaktu hian Ruthi leh Boaza inngaihzàwn chanchin hi a ziah chhan a ni lo. A tum ber chu a tâwpa Davida thlahtute chiang taka tàr lan hi a ni. Deuteronmy 23.3 kha Juda-ten ṭan chhana an zîng ata hnam dang an thlauh thla fai vek dâwn a nih chuan an lal ropui ber leh vawiin thlenga an ngaihsàn ber Davida chu hnâwl ve tûr a ni ang. Davida chu Moab nuthlãwi Ruthi tupa (great grandson) a ni (Rut 4.18–22); chu chauh ni loin Jeriko nawhchizuar Rahabi tupa (great-great grandson) a ni bawk (Mt 1.5). Juda-ten tûn thlengin nû lama inthlah chhàwn dàn an la ngai pawimawh hle; ka pi chu Juda hmeichhia ni ta sela, ka thisenah Juda thisen 25% a la awm dâwn tihna a ni a, Juda-ah chhiar tûr ka ni ang a, The Law of Return (1950) angin Israel ramah Juda saphun ngai miah loin ka pêm thei var var ang. Chhuan sàwmna thlenga Juda zînga tel thei lo tûr zînga mi Davida erawh chu hnâwl hnuhnawh tlâk a ni ang.
Thuthlung Hluia Israel-te hmêlma lian ber pakhat chu Assuria a ni a; hmâr lam Israel ram tichhetu leh an chanchin chhui zui tûr awm lo khawpa ‘hnam sâwm bo’ tih khawpa siamtu pawh Assuria a ni. Kum 722/721 BC-ah Shalmaneser-a’n Israel ram chu a hneh a; mi pângngai deuh chin zawng chu Assuria ram hmun hrang hrangah a thawn darh a (1 Lal 17.6). An hmun rauhsan luah tûrin Assuria aṭangin hnam hrang hrang, an pathiante nèn a rawn suan lût thung a (1 Lal 17.24, 29–31). Jona bûah chuan Assuria khawpui Ninevi-a harhna ropui thlen thu kan hmu a. Chu harhna chu eng tika thleng nge? Chutih lai chuan tu nge Assuria lal?
Amittaia fapa Jona chu Jeroboama II (782–753 BC) lal laia mi a ni a; Zebulun rama Gath-hepher khaw mi a ni (2 Lal 14.25). Jona bu hi zir chian chuan Pathian khawngaihna zauzia tehkhin thu a ang ber. Assuria lamram chanchinah khatiang taka thil thleng kha hriat tûr pakhat mah a awm lo. Assuria lalte rêng rêng hi Jona bûa sawi angin ‘Ninevi lal’ tih an ni ngai lo. Ninevi khawpui pawh hi Jona bûa a lan dàn ang êm êma lian a ni ngai lo. Khati taka Ninevi khuaa harhna thleng, mi 120,000 zet, an ding leh vei pawh thliar hrang thiam lo leh an ran vulhte thlenga saiip puan sina sual sim khân a hnûah nghawng nei àwm tak a ni a; mahse chutiang rêng rêng chu Ninevi chanchinah hriat tûr a awm lo. Ninevi khawpui chu 612 BC-ah Babulon-in a tichhe ta a nih kha.
Jona chu Ezra leh Nehemia siam ṭhat hnathawh anga Juda mi fîr, hnam dang duh bau lo leh enga maha ngai lo tehkhinna a ang hle. Nghapui kawchhûng ata luak chhuah a nih hnûah a duh lo chung chu Ninevi khuaah Pathian thu hrilin a lût a; khawvêla sermon tãwi ber, Hebrai ṭawngin thumal 5 chauh, English-in thumal 8, Mizo ṭawng erawh chuan thumal 11, “Tûn achin ni sawmli-ah Ninevi hi tihboral a ni dâwn e,” (Jona 3.4b) tih chu sermon hlawhtling ber, mihring leh rante harhna thlentu chu a ni. Jona bu thu zirtîr pawimawh tak chu Pathianin a hnêna lo kal tawh phawt chu tute pawh a hmangaih vek a, hnãwl pakhat mah a nei lo; Israel-te hmêlma lian ber pakhat Assuria, hmâr lam mite tidarhtu meuh pawh a lam an lo hawi a nih chuan a lo pawm duh tih hi a ni. Juda-te intihbîkna chu Jona bu hian a hnãwl chiang khawp mai. Ezra leh Nehemia siamṭhatna firfiak lutuk lai kha a rawn hnãwl a ni. Jona chu kum zabi 8-na (BC) laia mi a ni a; a hmingin kum zabi 4-na (BC) vêlah khân he lehkhahu hi an ziak a ni ang.
Bible-ah hian Juda mi ni ve hauh si lo, Pathianin a fak êm êm, “Ka chhiahhlawh...mi famkim, mi ngîl, Pathian ṭih mi, thil ṭha lo laka insûm thei,” a tih awm chhun chu Joba chauh a ni (Job 1.1,8). Joba chu Uz ram mi a ni a, Uz ram chu khawchhak lam Arabia rama awm a ni a; Joba chu Juda ni loin Arab mi a ni ang. Heti taka Pathian fak kai chu Jentail mi a ni tlat. Juda-ten Jentail-te chu engah mah an ngai lo. William Barclay-a sawi dàn takin, “Jentail-te chu Pathianin hremhmun meituah atân a siam an ni,” tiin Juda-ten an sawi ṭhin. Chutiang taka Juda-te ngaihnêp Jentail mi chu ni mah se, Bible pum puiah Joba tluka Pathian fak kai pakhat mah an awm lo; a ni, pakhat tê mah Juda-te zîngah meuh pawh an awm hauh lo.
Joba kha hmasâng mi a ni a, eng hun laia mi nge a nih hriat a ni lo; a chanchin ziahna lehkhabu erawh hi chu Babulon sal tâng chhuah hnûa ziak a ni ang. Ṭawngkam hman tam tak hi sal tâng chhuah hnu Hebrai ṭawng a ni a; Aramaik rim nam ṭawngkam eng emaw zât a inphûm a ni. Ezra leh Nehemia khân Juda-te chu fîr tak leh thianghlim taka siam an tum a; Davida nun bawlhhlawh zawng zawng pawh Chronicles-ah chuan an chhawk vek a. Chuti chung chuan Juda-te zîngah Joba tluka mi fel leh famkim, Pathian meuh pawhin a fak an awm si lo. Pathian chuan Juda-te chauh ni loin, amah ring tawh phawt chu tû mah a hnâwl lo a, a pawm vek zâwk a ni tih Joba bu hian a lantîr a ni. Hêng lehkhabu pathum - Ruthi, Jona leh Joba-te hi Ezra leh Nehemia siam ṭhat hnathawh firfiak lutuk hrin chhuah ni ngeiin a lang.