Guest writer
Revd Chuauthuama
RAMRI BUAI CHUNGCHÂNG BAWK!
Kâr hmasa Inrinni (17.7.2021) khân thupui ah ‘Ramri Buai leh Mizote’ tih kan hmang a. A boruak kal lâi a ni bawk a; ramri buai chungchángah bawk kan lût leh dâwn a ni. Ramri chungcháng hi zawng sawi zawh theih lohnain min nang rih a ni ber e! Ṭhenkhat tân ‘ninawm’ a nih pawhin ṭhenkhat tân chuan ‘sawi loin kan awm thei lo’ tih ang mai a ni thung si!
Youtube & WhatsApp video clip-ah ramri buaina láia thil thleng kan hmu ṭhin a. Ramri buai chungchânga ṭhahnem ngaihna lo nei ve tân chuan hmuh hrehawm leh ngaihthlák nuam lo tak a ni ṭhin a; Mizo lam chan a chhe zat zat záwk emaw tih mai tùr a ni! Ka tehkhin deuh ber chu kum 1962-a India leh China indo kha a ni. China sipai kha a siruk là-in an lo thawk bawk a; India sipai tân khân tawlh hun hun mai loh chu tih tùr dang a awm lo. China sipai an kah hlum tam zawh poh leh a âia tam an rawn mawm zêl a; kah hlum sèn loha tam an lo thawk a ni ber ang!
China sipaiten Arunachal-a Tawang an lák hnûah Bomdila an lo thleng a; khatih laia Darrang khawpui Tezpur chu an hmabák a ni tawh a. Tezpur khua an mangang nasa ta mai! State Bank of India chuan an pawisa ‘notes’ kawl chu an hãl a; pawisa thîr chu dîlah an thlák thung a. Khatih laia Darrang district Deputy Commissioner Dr. PK Das-a chuan Tezpur Jail-a mi tâng a chhuah vek a; 1967–1969-a Tezpur Jail-a kan tàn lâi khân 1962-a Jail aṭanga an chhuahtir, rawn tâng lehte chu hmuh tùr an la awm nual a ni!
Tezpur thlawhna ṭum hmun Salonibari aṭang chuan sipai thlawhnain mi lian leh pawimawh tam tak a thiar chhuak a. DC nupui leh fate pawh Calcuttta-ah phurh thlák tùr an ni a; DC fate chuan ṭap chungin an pa chu anmahni zuk thlah tùr leh a tûk leha kîr leh mai tùrin an ngèn a. DC chuan a fate ṭap chu hmu thei loin Calcutta-ah a zuk hruai a; kha thlawhna kha Salonibari aṭanga thlâwk chhuak hnuhnung ber a ni ta si! Tezpur mipui mangan zual lâi tak chuan Darrang DC chu a hna thawhna hmunpui Tezpur-ah a awm ta lo. A hna tlàn bosan anga ngaih a ni ta hial a; India President rin a hlawh zo ta lo a, India indan hnûa IAS bàn hmasak ber a ni ta!
LPS palaiin ramri buaina hmun Buarchêp vêl a zuk tlawh chanchin sawina Youtube kha ka lo en ve a. JCB pahnih chuan kawng an lâi ve laih laih a; Assam lam erawh chu JCB ni mai loin an kawng laih metalled road-a siamna tùr hmanrua nèn an thawk tih a ni a; sawrkar lian záwk an ni bawk a, hmanraw neihah pawh Mizoram chuan a khan lo hle mai a. Chutih lai chuan Vànglaini (21.7.20231)-ah khân Mizoram Earth Movers Owners Union chuan ramria kawng laih nân JCB thawh an phal thû a lo chhuak a; DDK leh ZONET chanchin tharah chuan an zuk hnatlàn ták thû an rawn puang zui bawk a. A va’n làwmawm tak êm!
North East State 5-te hian Assam nèn ramri buai kan nei vek a. Arunachal, Nagaland leh Meghalaya chuan Chief Minister ve ve inbiaa ramri chungchâng sawi an tum tih thãwm a awm a. Assam hian a ṭhenawm state-te hi ramri-ah a nêk vek a; politics khelh nân an hmang a ni ber. State hrang hrangin Assam hi a mal mala ramri chungchâng sawipui loin Arunachal, Meghalaya, Manipur, Mizoram leh Nagaland Chief Minister-te hi ṭang rual ta záwk se; Assam lakah an bûk pawh a rit záwk ang. A huhoa state 5-in Assam an khin rawn chuan awmzia a nei deuh zâwk ngeiin a rinawm. Tûn anga a tawlh záwka ṭan reng mai hi chu Mizo mipui rilru a na a nih hi. Assam nèn ramri-a buaina nei State 5-te Chief Minister-te hi ṭan rual thiam a pawimawh ang a; an zînga upa ber Mizoram Chief Minister hian hmâ a hruai thei ang em?
Assam chuan Border Area Development Minister pawh an nei a; Minister Forest Minister Parimal Suklabaidya chu Border Area Development Minister a ni. An budget-ah pawh sum an ngah táwk a ni ang, an rawn pàwnna apiangah an che lian bîk viau zêl a. Ramri enkawl tùr bîk pawh police lal, Addl. Director General of Police (ADGP) an nei bawk a; ani chuan Assam–Mizoram ramri hi tûnah tak phei hi chuan a vil deuh chawt a ni àwm e.
Central sawrkara Ministry of Home Affiairs hnuaiah hian Border Area Development Programme (BADP) a awm a; hei hi Centrally Sponsored Scheme (CSS) a ni a, kum 1993–1994-a din kha a ni. Tûnah chuan BADP hian India rama ‘international border’ nei States & UTs 18 - Arunachal Pradesh, Assam, Bihar, Gujarat, Himachal Pradesh, Manipur, Meghalaya, Mizoram, Nagaland, Punjab, Rajasthan, Sikkim, Tripura, Uttar Pradesh, Uttarakhand, West Bengal, UT of Jammu &Kashmir leh UT of Ladakh a huam a. March 11, 2020-ah khân hêng States & UTs Chief Secretary-te hnênah hian ‘Border Area Development Programme (BADP): Guidelines (2020)’ thar pawh thawn a ni nghe nghe a (cf. No. 12/63/2014-BADP(Pt.-I).
Tûn hma aṭangin Mizoram sawrkar hian BADP chu eng angin nge a kalpui kan hre pha ve lo. International border aṭanga 0–10 km chhûnga khuate chu ‘strategic villages’ tih a ni a; tih hmasâwn hmasak tùr a ni a. Chutiang zêlin 0-20 km, 0-30 km, 0-40 km, 0-50 km chhûnga khuate a tahtawla tih hmasâwn zêl tùr a ni. International border aṭanga thingtlâng khaw hnãi ber kha ‘0 village’ anga ngaih tùr a ni. Hêng khua thlangtu tùr chu Border Guarding Forces (BGF) a ni a; Mizoramah Border Guarding Forces kan neih ve leh neih ve loh pawh keini ang duang chuan kan hre pha lo!
Assam-ah erawh chuan BADP chuan district 8 - Dhubri, Baksa, Chirang, Kokrajhar, Udalguri, South Salmara Mankachar, Karimganj, & Cachar a huam a; hmun tam ber hi chu ram dang nèna inrina ‘international border’ a ni. Kan bul hnãia mi chu Karimganj leh Cachar a ni. Thirteen Finance Commission khân 2011-2012 to 2014-2015 kum 4 chhûng atân khân chêng vaibêlchhe 230 a ruahman a ni. Mizoram hian international border a nei ve tho si a; hetiang sum hi kan dawng ve em tih erawh chu kan hre pha ve lo.
Assam sawrkar chuan Sarbananda Sonowal-a Chief Minister a nih lâi aṭang khân Border Area Development hi a ngâi pawimawh zual hle a. Assam sawrkar hnuaiah ‘Home and Border Protection and Development Department’ a awm a. Border Outpost tih changtlun thawh khatna atân Border Outpost 50 tih changtlun an tum a; chumi atân chuan chêng vaibêlchhe 100 dah a ni a. Border Outpost chu motor kal pawh theiha siam vek bákah electric êng pawh chatlak awm loa pêk vek tum a ni. Sonowal-a khân Border Area vêngtute dinhmun chu a ṭha thei ang bera siam a tiam a; Himanta Biswa Sarma hian nasa záwkin hmá a rawn la chhunzawm ta a ni.
Mizoram pawh hian hmân aṭang khân Border Area Development Programme hi lo nei i la chuan tûn ang dinhmun chhe takah hian kan ding tawh bîk lo ang a; international border kan neih Myanmar leh Bangladesh nèna kan ramri bákah Assam nèn chauh pawh ni loin Tripura leh Manipur nèna kan inkâr thlengin tûn âi chauh chuan hmâ kan sâwn tawh ngeiin a rinawm.
Tûna Kolasib leh Mamit district pahnih chauh huama Border Area Committee siam hi duh tâwk mai chi a ni lo a; Border Area Development Programme lian zâwk siam lâw lâw zâwk tûr a ni. Minister chak deuhin enkawl se la. Assam tih ang deuhin Home Department-ah police lal IGP/DIG âia tê lo, Border Area viltu tùr bîk siam ni bawk se la. Forest Department-ah pawh Border Area-a vil tùr bîk Conservator of Forest (CF), IFS officer fel tak dah ni bawk se. Assam lam chu an lo thawh chhuah apiangin Police leh Forest Officer lal tak an lo tel ziah ṭhin an ti a; chumi lo chhàwn tùr chuan keini lam pawhin Officer lian fel tak dah ve a ngai. Officer indàwr nikhuaah hian nihna lian leh tê inkâr chu inla hlei tak a ni.
Mizoram chuan district pahnih huamin ramri chungchâng ngaihtuah tùr committee kan din ve chauh a. He committee kutah hian sum dah a ni em? MNF hian kum 10 zet an sawrkar hmasak chhûng khân ramri humhalh leh tih hmasâwn hna hi nasa takin lo thawk se chuan tûn âi hian kan thleng sâng tawh ang. Tûna hma lákna thar awm anga lang pawh hi Mizoram sawrkar tih âi mahin Sèrlui bial MLA mi mal hma lákna a ang mah mah záwk a. A enga pawh chu ni se, hma lák loh ái chuan a ṭha hrim hrim a; sawrkar mawng rit tak che lo thei loa nawr thotu tal ni tùrah ngai i la!
Thil pawi tak erawh chu sawi leh sawi hnû, kum 35 kal ta chhûnga MNF leh Congress sawrkar khân hmânah ramri bul hi lo develop tawh ni se chuan tûn ang êma dinhmun chau zâwkah hian kan ding lo ang. Anni sawrkar khân develop lo mai pawh a ni lo a, Assam sawrkarin Mizoram chhûnga thui tak thû a rawn neih theihna tùrin kawng a hawnsak záwk a. Ramri hrûla khuaten Assam lamah ration card an nei a; voter list-ah pawh an tel hial emaw ni? Assam-in Mizoram chhûngah sikul an rawn din a; ram inrina luiah lei dawhin hmun ṭhenkhatah chuan Mizoram lamah kawng an rawn siam bawk.
Assam chuan fing takin tûn hmâ aṭanga an rawn chêt tawhna apiang kha ta neih an tum ta a ni. Hei hian thil pakhat min hriat chhuahtîr a. Bethlehem-a Isua pianna hmuna biak in ‘Church of Nativity’ khu kohhran pathum - Greek Orthdox, Armenian Church leh Catholic-in an inchan sem a. Chang zau nih duhin an insual fo; hmun an phiah hian kohhran dang chan kha an va hàwl tel zauh chuan intih thiam lohna a thleng ṭhin. December 29, 1984-ah phei kha chuan thisen chhuak khawpin Greek Orthodox leh Armenian Church puithiamte an insual a ni. Chutiang deuh chuan Assam pawh hian tûn hmâa Mizoram chhûnga an rawn chêtna te kha an chanah an ngâi nghet tawh a; a bâk sâwn zêl an tum mêk a ni. Tûn hma aṭanga Mizoram sawrkar fimkhur loh rah kan seng mêk a ni.
Assam CM Himanta Biswa Sarma khu 1969-a piang a ni a; politics khèl tham pawh a nih hma khân ramri hi lo ti hmasâwn tawh i la chuan, tûn ang hian a rawn pãwng ngam bîk lo ang. Tûnah chuan ‘se bo hnûa se kawng khàr’ an tih ang dinhmunah kan ding a; Mizoram sawrkar kal tawh tuh rah kan seng mêk a ni. Assam lam hi tam záwk mah se kan hlau tùr a ni lo a; kan zãm tùr a ni hek lo. Mi ṭhenkhatin “Ramri-ah kan chiang lo” an tih fo pawh hi a ṭûl lo. ‘Kan rah chin apiang’ chu kan ramah kan chantîr zêl tùr a ni záwk. “Tumna a awm chuan kawng a awm” tih a nih kha.