MIZOTE LEH ṬAWNG

Assam–Mizoram ramri buai aleiah phâi lam aṭangin Aizâwlah chanchinbu mite eng emaw zât an lo tleh chho a; an thusawi pakhat chu Mizoram sawrkar hotute biak pawh hleih theih an nih loh thû a ni! CNN-IBN reporter Amit Pandey chuan Mizoram chanchinbu mite nèn an inkawmnaah tûn hnâia Mizoram–Assam inrina bula thil thleng leh hun dangah pawh, Mizoram kaihhnawih thil hriat duh an neihte state âiawh ni theia an ngaih an zawhten chhànna an pe ṭha ngam lo tih a sawi a, “Hei vàng hian kan duh angin report lâi leh kimchang kan pêk theih loh phah châng a awm ṭhin,” a ti (Vànglaini, August 5, 2021:1).

Hemi chungchângah hian ngaih dàn pahnih inṭhen deuh phawk a awm thei ang a. Mi pakhat chuan kan sawrkar hotute (Minister & Officer)-te hi chutia a be duh nazawngin biak mai mai tùr an ni hlei nêm tih lam hawiin a sawi a. Hei hi chapo rûkna rilru pûa sawi a ang deuh roh a; a sawina boruak en chuan kan ram hruaitute hi inhmuam ûp-in inchhuang ve deuh se tihna lam a kâwk ang.

A lehlamah erawh chuan eng vànga kan ram hruaitute chu biak chhuah hleih theih loh nge an nih tih hi zawhna pawimawh tak a ni thung. Phâi lam vai, ṭawng awlsam tak, dak zung zung thei be tùr hian an insit deuh ṭhin a ni lo’ng maw tih ngaih dàn a awm thei.

Tûn hnâiah Mizoram sawrkar chuan ramri buaina chungchânga phai lam miten an dàwr ṭhin tùr ni àwm tak khual chhàwn tùr mi 3 a ruat thar a; hêng mi pathumte hi English leh Hindi thiam tak an nih ngei a rinawm. An zînga pakhat David H. Lalthangliana MPS (s/o Rev. Dr. H. Vànlalauva) chiah hi mi mal taka ka hriat chian a ni. MPSC-a an interview lâia interview board-a tel Professor pakhat chuan, “Ani ang bák hi chu Mizo zîngah English hmang thiam an awm bîk lo ang,” a tih ka hria. MPS a ni náin Home Department-ah hian OSD-in hun a hmang rei ta hle a; hei hi a fel vàng a ni ngei ang. Tuikuk leh HPC chungchânga inbiak lâi pawh khân officer lianten an hruai tel deuh ziah a nih kha.

Mizote hian English chauh pawh ni loin Hindi thiam a pawimawh tih hi kan hriat a ṭûl ta khawp mai. MCS & MPS-teho pawh hian English leh Hindi hi thiam nãl hle se, vai nêna thil sawi ho leh inhnial nikhuaah pawh bah deuh nuaih reng bîk loa hnial par par thei khawpin thiam se. Tûna sawrkarin khual chhàwn mi 3 a ruatte pawh hian ramri chungchâng pawh hi ‘ka vaibêl’ tih tlukin hre bel rawh se; tûn hnû zêlah pawh Mizoram sawrkar hian khual chhàwn tùr officer fel tak dah zui zêl bawk rawh se.

TV-ah Assam – Mizoram ram ri buai chungchâng sawi hona kan lo en ve ṭhin a. Mizo tel vete khân duh thû an sãm tâwk lo deuh vek niin a lang a; mi pahnih khat erawh chuan an ti ṭha viau! Kan ram hruaitu tel vete pawh khân an zawhna pawh an man lo hrim hrim niin a lang a; awm hmunah kan lo insawh vêl mai mai a, zah rûk chem chem a awl angreng khawp mai. Hotupa ber pawh khân ‘direct hit method’ hmang loin a sawi kual mah mah em âw tih tùr a ni! Ramri chungchâng hi Mizoram sawrkar officer-te phei hi chuan zir ngunin hre chiang kêlh teh se.

Assam-Mizoram ramri buai chungchângah hian Forest Depart­ment lam hi an lang lo angreng riau a; Assam lamah thung chuan Forest Department-a DFO chu hma hruaitu an ni mah záwk a, anni chu Police leh DC-ten an rawn kalpui a ni deuh ber ṭhin. Mizoram Forest Department mite hian Assam-Cachar ramri chungchâng hi hre hle bawk rawh se.

Mizo ṭawng hi a muang deuh a; muang deuha ṭawng charh charh hi zahawmah kan ngâi deuh roh emaw ni lehnghâl ni? Aizâwl Theological College-a ka thawh lâi khân zirlaite ka fuihna pakhat chu, “Nakinah a ṭhente hi chu Pro Pastor ah lák in la ni ang a; in ṭawng muang nghâl ringawt ang e. Khawvêl hi a hmanhmawh tawh a; ṭawng ran te hi zir ve tùr a ni ngâi e,” tih hi a ni.

Mizoram Assembly ṭhu khâwma MLA-ho thusawi hi kan lo ngaithla ve ṭhin a. Member tam záwk hi chu an ṭawng muang mah mah a; chu bákah thu hma hruai chuangtlâi an sawi hnem ṭhin bawk. An sawi tùrah tak lût loin ‘eng eng emaw an sawi duh’ neih thû hi an han sawi hmasa tê tê a; an hun neih chhûngah an sawi zo hman ta ṭhin lo a. An sawi duh takah khân lût nghal chat se, an sawi zo hman mahná!

Ṭawng ran hrim hrim hi kan sawi mâwi tihna a ni lo; pian phunga ṭawng rang mi an awm a, hriat hman mang loh khawpa ṭawng ran phei chu a ṭha bîk chuang lo. Ṭawng chu hriat thiam theih a ni tùr a ni. A bîk takin hnam dang nèna thu sawi ho nikhuaah kan ṭawng a muan lutuk bîk chuan min sawi khalh zung zung ang a, chak záwk nih a harsa ang.

Inhnial nikhuaah chuan kan ṭanna lam kan hriat chian hle a ngâi a; kan hnial khàn tùr chu awmze nei taka sawi chhuah thiam a ngâi. Tûna ramri buai chungchângah pawh hian keini lam inbuatsaihna tùr chu kan ramri chungchâng hi kan hre chiang hle tùr a ni a; chu bákah chuan Assam-in tûn hnai kum 3 chhûnga min rawn tih buai dàn indawt tal hi chu a saka sa zaih zaih theih khawpin kan hre chiang tùr a ni.

Mizote hi sâp ṭawng hmanah hian kan nãl vak hlawm lo tlângpui tih chu kan hria; hei hi sawrkar officer, politician leh pastor zîngah pawh a dik deuh vek ang. Hmeichhia hi chu Eden huan ata ṭawng thei záwk an ni bawk a; mipa âi chuan an ziaawm deuh tlângpui emaw tih mai tùr an ni ang. A tû-a-te pawh kan inbuatsaih ṭhat erawh chuan kan duh ang chu sakhat (solid) ṭha takin kan sawi thei ang. Inbuatsaih ṭhat loh erawh chuan nãwi tak kan ni thei tlat!

Themtleng tê záwk ang hrimin mahni han insawi kâi leh ṭhin ila! Pathian thû (BD) kan zir lai khân vaiho hi ṭawngah chuan kan tluk lo khawp mai, zêp thû a chêng lo. ‘Class participation’ an tih khân marks 10 emaw a pu ṭhin a. Vaiho chuan mark hmuh ṭhat tumin ṭawng an inchuh ṭhin a; mahse thu sakhat tak an sawi loh chuan mark an hmuh ṭhat phah chuang lo a; an ṭawng tam thlàwn mai a ni! Marks hmu ṭha tùr chuan kan sawi khân awmze ṭha tak a neih a ngâi.

Kei pawh hi sâp ṭawng thiam lo tak ka ni a; ka chawr chhuahna ngaihtuahin thiam tùr ka ni bawk lo. Hmàr khaw thim zángkhaw bungbut hnana sei lian, si hneh bai ringa inzir chhuak ve mai kha ka ni tlat a; thiam ngaihna a awm lo. BD kan zir lâi pawh khân kan pâwl zînga mi Evangeline Anderson-i kha (BSc) Mount Carmel College (Bangalore) chhuak a ni a; an chhûngkuaah pawh English an hmang tam a, ṭawngah chuan tluk lo vai vai tak ka ni. Ani ṭawng kha chu a kal hian a kal zaih zaih mai a; thu awmze nei taka sawi lah a thiam êm êm bawk si; keini ang duang tluk rual a ni lo.

‘Sermon criticism’ class-ah chuan kan sermon sawisèlna tùr kha a hre kilkhãwr thei bîk khawp mai a; kan pâwlpuite huat a hlawh phah titih ta hial a. A hnampui Tamil-ho ngei pawhin an ngeih lo! Kei erawh chuan huat enah ka en ve lo a; ani kha kan pâwlah lo awm lo se, BD kha ka tih chhiat phah záwk ang. Amah el (er ni loin) rêng rêngin kum 4 deuh thàw ka awm a; BD result-ah chuan upa záwk na ná ná chu min tluk ta lo. Theih tâwp chhuahtute hi chu Pathianin a ṭanpui ṭhin a; Pathian puih tlâka inbuatsaih a ṭûl ṭhin. Sâp thufing pakhatah pawh, “God helps those who help themselves,” tih a nih kha.

Sâp ṭawng ka thiam lo tih ka sawi tawh a; ka thiam lo satliah mai pawh ni loin ka sâp ṭawng lam dàn te phei hi chu tûnlai ṭhalaiho ṭawngkam takin “a zo ṭiah ṭiah” tih tùr a ni ang! Chumi avànga zak tùr ni ila, ka zak hlum deuh thàw fo ang a; mahse ka zak bîk lêm lo! Zak mah i la, a sâwt lo tih ka hria! BD kan zir lâi bawk khân H.T. Sàngliana (IPS) khân sâp ṭawng thumal ṭhenkhat ka lam dànah lam dàn dik záwk min hrilh zeuh zeuh ṭhin a; min duhsak vàng a ni a, a chungah ka lâwm tak zet a ni. UN General Assembly debate hi ka ngâithla ṭhin a; keini âia sâp ṭawng lam fuh lo ngial ngial hi an tam hle!

Cambridge University-ah kum 2 lehkha ka zuk zir ve ná a, sâp ṭawng lam dànah hmâ ka sâwn phah chuang lo a; English ka thiam belh pawhin ka hre chuang lo. Kan hotute kha sâp ṭawng an lam dàn a thuhmun vek bîk lo; a ṭhen Irish an ni a, a ṭhen Scottish an ni thung a. Hebrai ṭawnga Sam min zirtîrtu Scottish pachal A.A. Mackintosh-a chuan lecture a zawh apiangin, “Ka ṭawng i hre thei em?” min ti ziah ṭhin! Term 3 lâi ka Supervisor-a ṭang Prof. Graham Davies kha Irish a ni a; a ṭawng ka hre kim thei lo fo.

Mizoin sâp ṭawng kan ngam loh chhan ber chu ṭawng dik kan tum lutuk vàng a ni ang. Ṭawng dik theih chu a ṭha ngei mai a; mahse inbiakna zawng zawngah grammar taka ṭawng dik vek theih a ni bîk lo. Kan sawi duh sawi thei i la, mi thusawi hre thiam bawk ila; ziakah erawh chuan grammar aṭanga teha dik chu a ṭha ngei mai. Sâp ṭawng thiamho chuan kan ṭawng dik loh pawhin kan sawi tum an hre thiam mai.

Kum 1960 vêl khân ni tin chan­chinbu Zoram Thupuan-ah khân ‘Tu nge Mizo zînga sâp ṭawng thiam ber?” tih zawhna a awm a. Khatih lâi khân Government Mizo High School Headmaster Pu Sângliana kha tû han cho rual a ni lo a; thiam ber tùra ngaih sâ a ni. Ani pawh khân English thiam chu a ngâi sâng hle a ni ang, Lok Sabha MP a nih lâi (1971–1977)-a a tawn hriat MZP Chanchinbu-a a rawn ziah chu MP-ho English thiam leh thiam loh kha a ni. Joytirmoy Basu sâp ṭawng a ‘superb’ a tih kha!

Minister leh officer-te hi mipuiin sâp ṭawng thiam tùrin kan beisei a; mipui beisei ang ni tùr chuan an inbuatsaih ṭhat hle a ngâi ang. Vai ram aṭanga kan ram hruaitute biak pawh an har chhan hi eng dang vàng ni loin English-a ṭawng an hreh vàng a ni záwk ang em? Ramri thû-ah hian Assam nèn kan indàwr dâwn chauh a nih hmèl a; Mizoram sawrkar Minister leh Officer-te hi duai bîk lo tùrin kan beisei a ni.

Sâp ṭawng chauh ni loin Minister, MLA leh Officer-te hi Mizo ṭawng pawh thiam viau tùrin kan beisei bawk. Minister zîngah pawh hian Mizo ṭawng hmang dik tâwk lo an awm fur mai! “I lo ṭawngṭai ila” ti mai mai tùr tâwk an awm nawk mai. Mahni ṭawng thiam tâwk lo, hnam dang ṭawng thiam bawk si lo kan ni fur mai palh ang tih a hlauhawm.

Chu vàng chuan sâp ṭawng thiam viau ringawt chauh pawh ni loin Mizo ṭawng pawh hi kan thiam ṭha hle tùr a ni. Mizoram sawrkar thu chhuah (Press Release) hi kan lo chhiar ve ṭhin a; Mizo ṭawng ziah zawm leh zawm loh tùrah dik lo a tam thei hle. Minister leh Officer-ho pawh hi Mizo ṭawng hman dàn dik - ṭawng dàn dik, lam dàn dik leh ziah dàn dik an zir thar a ngâi hle a ni ang; hnam dang ṭawnga ṭawng ngam mumal lo leh mahni hnam ṭawnga ṭawng dik hlei thei lo kan ni fur palh ang tih a hlauhawm.