MIZO ṬAWNG vs SAWRKAR THU CHHUAH

August 7 (Inrinni)-ah khân Vànglaini-a ka huangah ‘Mizote leh Ṭawng’ tih ka ziak a; khatah khân a tàwp lamah politician, officer leh pastor-te pawhin Mizo ṭawng ziah dàn kan thiam táwk lohzia ka târ lang a. ‘Thiam’ inti ni àwm takin Mizo ṭawng chungchâng hi ka ziak ve ta fo mai! Ka thiam vàng ni loin, inzir reng mai, ‘zir tàwp ni’ neih tum lo ka nih avàng záwka ziak ve ṭhin ka ni. Ka ziah tawhah pawh tih dik táwk loh ka nei ṭhinin ka ring a; ṭhenkhatah erawh chuan duh dàn leh ngaih dàn inan loh vàngin mi dang ziah dàn ang lo deuha ziah pawh ka nei nual ang.

Ka sawi ang hian ‘zir tàwp ni’ neih ka tum loh avàngin ni tin, thla tin, kum tin zir reng na ná ná chuan hmâ ka sâwn ve zêlah ka inngâi a. Kum 20 kal taa ka lehkhabu chhuahte leh tûn hnûa ka chhuahte chu Mizo ṭawng ziah dànah chuan ṭha hlei tak a ni tawh. Ka inzir ang hi chuan Politician, Officer, Pastor leh Kohhran Upate hi inzir ve vek se chuan hmâ an sâwn ngei ang. Inneihnaah emaw, mitthi vuinaah emaw ka kal ve chuan programme leh mitthi chanchin an ziahte hi awm hmunah ka lo siam ṭha mawlh mawlh ta ṭhin a; pahnih khat tal siam ṭhat ngâi miah lo hi chu a awm ngâi lo.

August 7-a ka thu ziahah khân “I lo ṭawngṭai i la” ti táwk an awm thû ka sawi lan zauh kha. Hetah pawh hian han pêng kãwi zawk (‘zuai’ ni loin) i la, “ka sawi lan zauh kha” tih hi tûnah chuan mi tam takin an hmang dik tawh lo, “ka sawi lang zauh kha” an ti thung ang. Kan ram hruaitu Minister lâr tak pakhat, mipui hmâah pawha thu sawi zing tak hian, ‘I lo.... i la” tih ang chi hi a hmang fo. C. Sângzuala (L) kha ṭawng hman dàn duhtui ta ngang a ni a, hetianga ‘I lo.... i la” tih hi a ngaihmawh zînga pakhat a ni. He ṭawngkam hi Kohhran Upa leh Pastor-te pawhin an hman (an hmang ni loin) tlânglàwn tak a ni a; a dik tâwk lohzia sawi fo hnûah pawh inzir tum lo ang mai hian an la hmang zui zêl hlawm.

Kohhran pakhat ka hriat chian takah chuan Upate zîngah an ṭawngṭaia “I lo...... i la” tia ṭawngṭai ngâi lo chu pakhat chiah a ni. Upa dang zawng erawh chuan “I lo ṭawngṭai i la/I lo ngaithla i la” an la ti reng niin ka hria! Upa C. Sângzuala sawi ṭhin angin kan ṭawng bul lamah “I lo” tih kan hman chuan a tâwp lamah “ang u” tih tùr a ni: “I lo ṭawngṭai ang u/I lo ngaithla ang u” tiin. A tâwpah “i la” tih kan hman dâwn erawh chuan a bulah “I” tel loin “Lo” tih chauh hman tùr. A danglamna a tam loh teh lul nèn hmang dik thei lo hi Kohhran Upa leh Pastor zîngah a tam zâwk an la ni maithei!

Mizo ṭawng lam dànah hian ‘a dik lo’ kan tih hi mi ṭhenkhat chuan awmna tlàng hran avànga danglam ‘regional variation’ an ti ṭhin a; ‘regional variation’ hi chu a awm teh meuh mai. Chutih lái erawh chuan lam dàn dik lo hi chu a awm ve hrim hrim bawk. Entîr nân: ‘beitham’ leh ‘ngamthlem’ tih hi mi tam takin ‘béitham/ngámthlèm’ tiin ‘bèi/ngàm’ lâi hi a ri sângin an lam ṭhin a; chutiang tùr chu ni loin ‘pheichham’ tih anga lam tùr a ni. He thû ka ziah lâi hian Zonet Zîng Daifîm puangtu chuan lam dik loh a’n neih leh ták mauh chu! ‘Sawrkar ko chhâwk dàn’ tiha ‘ko’ hi ‘kokî’ tiha ‘ko’ anga lam tùr kha ‘zualko’ tiha ‘ko’ ang hian zuk lam teh tlat a!

A hma lamah pawh kan sawi lan zawk (‘zuai’ ni loin) tawh ang khân tûnah chuan mi tam takin Mizo ṭawng thumal ṭhenkhat ‘modify’ avànga a hawrawp tàwp lam bàn ṭhen ang chi hi an hmang thiam ta lo khawp mai a. Chutianga hmang thiam lo chu naupang lam chauh ni loin kum 50/60 chung lam thleng pawhin an awm a. Politician, Officer, Kohhran Upa leh Pastor zîngah pawh an awm tho! Sikul lamah an inzirtír ta lo em ni âw? Keini hunah kha chuan kan zirlaiah khân chutiang ‘modification’ chu kan zir nasa a; a chhamin kan chham rual dual dual ṭhin. Entîr nân tlêm azâwng chauh lo târ chhuak i la (‘i lo târ chhuak i la’ ni loin):

bâng—bàn; chuang—chuan; dang—dan; fang—fan; hnawng—hnawn; kang—kang; luang—luan

“Dâr 3-ah sikul kan bâng ang a; kan bàn veleh ka hâw nghál ang” tih tùrah mi tam tak chuan “kan bang veleh” an ti ta ṭhin a. Nu pakhat chuan, “Mâi ka kang a, ka mâi kang chu a tui dâwn lutuk” a tih ka hria a; ‘ka mâi kan chu’ tih tùr a ni. “Aizâwl khawpui kan fang a; kan fan zawh meuh chuan ka chau hle” tih tùrah, “Aizâwl khawpui kan fang a, kan ‘fang’ zawh meuh chuan ka chau hle,” an ti ang. “Khîta ṭang khian tuihâwk a lo luang chhuk a, a luan chakzia chu mak tak a ni” tih âiah “Khita ṭang khian tuihâwk a lo luang chhuk a, a ‘luang’ chakzia chu mak tak a ni!” an ti ang.

Hetianga ṭawngkam tih danglam hlek tùr ti danglam loa hmang ta mai hi mi tam tak an awm a; kan sawi tawh angin naupang lam chauh an ni lo, nutling, patling zîngah pawh an tam tawh mai. Ni tin chanchinbû leh lehkhabûah hetianga ziah hi kan hmû ṭhin a; chanchin thar puanah kan hre fo bawk a. Mizo film an chanah leh hnam dang film lehlinah pawh an hmang nasa hle. A hmang ṭhin tam tak hian a dik lohna an hre lo a ni maithei! Pakhat leh lawk! ‘Nichin’ tih âia ‘nachin’ ti tlat pawh hi an va tam sâwt tak êm! Tlèm lam pan âiin phûng velh an sawi ang maiin an pung ta záwk hlauh em ni le?

Mizo ṭawng thumal ṭhenkhat erawh chu a tàwp lam hawrawp ti danglam chuang loa a lam dàn ti danglam hleka ‘modify’ a awm ve thung. Chutiang erawh chu kan hmang dik tlângpui niin a lang a; hmang dik tâwk lo erawh chu an awm ve zeuh zeuh tho.

Lehkha ka zír a; ka ‘zìr’ tam loh chuan ka fail ang

Ka lo kál dâwn a; ka lo ‘kàl’ hunah kan sawi dùn ang.

In dîl a, in ‘dìl’ dik loh avàngin in hmu lo.

Hmeichhe ṭawng duh tak ang maia ka sawi tum tak sawi loa ka’n kual ták duah chu! Mizo ṭawng chauh ni loin kan chheh vêla awze ṭawng hmangho pawh hi ziah zawm leh zawm lohah hian an buai ve tho a ni ang. Ka hmêlhriat Siaha-a mi pakhat chuan Mara ṭawngah pawh ziah zawm leh zawm loh tùrah an buai ve tho tih a sawi. Youtube-ah hian ‘Kikhen Thei Ihi Poi’ (Inṭhen thei kan ni lo) tih hla Joicy Lamnunnem Touthang-in ṭawng hrang hranga a sak hi ka ngaithla ve ṭhin a. A hla thû hi an rawn târ lang ṭhin a; chûngah chuan Mizo ṭawng chauh ni loin Thado, Hmàr, Vaiphei leh Zou ṭawngahte pawh hian ziah zawm loh tùr ni àwm tak ziah zawm, ziah zawm tùr ni àwm tak ziah zawm loh a tam hle. Chu vàng chuan Mizo hnahthlákhote pawh hi thumal ziah zawm leh zawm lohah hian an lo buai ve tho a ni ang!

Sawrkarin thu chhuah ‘Press Release’ a siam fo a; chûng thu chhuahahte chuan Mizo ṭawng ziah dàn dik tâwk lo a tam ṭhin hle. Chu vàng chuan sawrkar thu chhuah buatsaihtuten Mizo ṭawng ziah dàn dik an hriat a pawimawh a; ziah dàn dik loa an ziah chuan an thu chhuah kha a zahawm táwk lo thei a ni. Sawrkar thu chhuah pakhat han thlùr bing ta i la. Hmân ni lawk (July 29) khân Director pakhatin I&PR Director hnênah ‘Press Release’ puanzàr tùr a thawn a. A lehkha thawnah chuan sentence khat chauhin ngenna a siam a; chutah chuan, “min lo puanzàr sak tùrin ka ngên a che,” a ti a. Hetah hian ‘puanzàr sak’ tiha ‘sak’ hi thu hnung bet (mi ṭhenkhatin suffix tih a nih avàngin ‘thuhnungbet’ an ti ang) a nih avàngin ‘puanzàr’-ah betin ‘puanzàrsak’ tih tùr a ni.

Kha Press Release kha phêk khat chauh, No. 1, 2&3-a ṭhen a ni a. Chutah chuan Mizo ṭawng ziah dàn dik tâwk lo, ziah zawm tùr ziah zawm loh, ziah zawm loh tùr ziah zawm si a awm nual a; chûngte chu lo thur chhuak i la (‘i lo thur chhuak i la’ tih ni loin):

Kha press release-ah khân ziah zawm tùr ziah zawm loh erawh chu a tam vak lo thung a. No. 2-ah chuan ‘mipuite’n nitin a kan mamawh’ tih chu ‘mipuiten ni tina kan mamawh’ tih zâwk tùr a ni ang; ‘mipuite’n’ tiha hawrawp bànna (’) dah hi a ngâi kher lo. Hawrawp bànna (’) hman chungchângah hian ngaih dàn a rual lo angreng rih hle (mi ṭhenkhat chuan ‘hrih’ an ti ang); mi ṭhenkhatin an hmang uar viau a, mi dang erawh chuan an hmang duh miah lo thung a. Hmanna àwm tak chu a awm a; hman uar lutuk erawh chuan a lan dàn a mâwi duh lo viau! JF Laldailova khân “chu’ng, he’ng” tih kha a hmang teh tlat a, a hnung zuitute pawh hian an la hmang ve ta zêl hlawm; ‘chûng, hêng’ tih hian a dik tâwk tho lo’m ni?

No. 2-ah bawk ‘thil dangah te pawh’ tih kha ‘thil dangahte pawh’ tih zâwk tùr a ni ang. Hetah bawk hian ‘chheprelh’ tih tùr chu ‘chheprel’ tih a ni tlat bawk a; ‘online in dàwr theih’ tih pawh hi ‘online-in dàwr theih’ tih tùr a ni; thu zawmna hyphen (-) dah a ṭha.

Press Release No. 2-ah khân thumal tàwp lam bàn ṭhen tùr, bàn ṭhen loha hman a awm mauh mai! “A chunga kan tarlang tak te ang hian” tih a ni a; hei hi “A chunga kan tàr lan tákte ang hian” tih tùr a ni. Mi tam takin ‘târ lang/tàr lan’ tih tùr ‘târlang/tàrlan’ tiin an ziak ṭhin a, ziah hran zâwk tùr a ni. Hetiang lam hawi thumal ṭhenkhat chu: dah lang—dah chhuak, hâi lang—hai chhuak, pho lang—pho chhuak, etc.

Thil pahnih khat lek sawi belh ila. ‘Mi tin’ tih hi kan hmang uar hle a; mi ṭhenkhat chuan ‘mi tinte’ an ti a, hetah hian ‘te’ hi telh a ngâi lo, ‘mi tin’ tih chu ‘mi tin’ a ni mai! Mi ṭhenkhatin ‘mi mal tin’ tih an hmang ṭhin bawk a; hei pawh hi ‘mi mal tin’ ni loin ‘mi mal mal’ tih tùr a ni. Tûnlaia hman uar that ták êm êm pakhat chu ‘kum upa’ tih hi a ni a; kum a upa ngâi lo a, ‘kum tam’ tih mai záwk tùr a ni.