Guest writer
Revd Chuauthuama
JERUSALEM AW JERUSALEM!
Thuthlung Hluiah Jerusalem tih vawi 660 a chuang a; Jerusalem sawi nâna hman Zion chu vawi 158 a chuang thung. Thuthlung Tharah Jerusalem tih vawi 146, Zion tih vawi 7 a chuang ve bawk. Jerusalem hi khawvêla khawpui upa ber pâwla chhiar tel theih a ni ang; Abrahama hun lai khân ‘Salem’ tih a ni a, an lal chu Melkisedeka a ni (Gen 14). Chutih laia Jerusalem chu khaw te tak tê a ni a; hmâr lam aṭanga chhim zâwnga tlângdung inkhawh hmâwr zingzum, buh ṭîn 10 hmun pawh tling mang lo tûr a ni. Tlângdung chhak lamah Kidron kawr a awm a, thlang lam chu Tyropoean Valley a ni a, chhim lamah Hinnom kawr a awm bawk. Hmâr lamah tih loh, chhak leh thlang leh chhim lam chu âwihṭên vek a ni ṭhin a; hmêlma tân Jebus chu beih rem lo tak a ni.
Josuan Kanaan ram a lák lai khân Jebus tih a ni a; Jebus chu an la ná a, an luah zui lo a ni ang. Hebron-a Davida kum 7½ a lal lai khân Jebus-hoin an la luah a; hmâr lamah tih loh chuan khâm chàwi vêl a nih avàngin lák rem lo tak, Khàwnglung khua ang deuh a ni. Kulh nghet tak ‘Zion’ tih chu a nei a; Davidan Jebus chu lâk tuma a pan laiin khuaa miten, “Hetah hian i lo lût tawp lo ang, mitdel leh kebaiten an lo dang ang che,” an ti a. Nimahsela Davida chuan Zion kulh chu a la ta mial a, chu chu Davida khua a ni,” tih a ni (2 Sam 6.6–7). Hemi hnûah hian Davida chu Hebron aṭangin Jebus-ah insawnin Jerusalem tih a ni hlen ta.
Davida lal lai khân khaw lian a ni hman lo; Solomonan khaw hmâr lam Moria tlângah temple a sa a. Hezekia hunah khàn tlák lam kawr Tyropoean Valley thlang lama tlângdung thlangta zâwk sahmul ṭhen chhuah lamah khawpui an zauh tawh a. Isua hunah khân tlângdung thlangta zâwk sahmul ṭhen chhuah lam zawng chu chhim lam hmâwr, tûna Zion tlâng thlengin an luah tawh a; sahmul ṭhen tlák lam erawh chu khawpui pâwn, Kalvari mual awmna a ni. Kalvari mual hi tûn hma chuan lung lákna hmun a ni a; kum 100 BC aṭang khân lung lák titâwpin lung hmunah chuan lei chhûng lûtin mi hausahoin huan an siam a; Isua phûmtu Josefa pawh kha huan neitu zîngah a tel ve.
Kum AD 70-a Rom-in Jerusalem an tihchhiat hnûah mi eng emaw zât an chêng lui leh hrâm a; mahse kum AD 135-a Bar Kochba hel ṭumah khân Hadrian-an Jerusalem chu tihcherau vek a tum a. Juda-ho chèn phal a ni lo a, ‘Jerusalem’ tih pawh nuai bo tumin ‘Aelia Capitolina’ tiin a thlák a. A ram hming ‘Judai’ (Judea) leh Kanaan tih pawh nuai bo tumin tûn hmaa Israel-ho hmêlma hlun Philistine-ho hming châwiin Latin
ṭawngin ‘Palestina’ tih a ni ta a, tûn thlengin hming pakhatah a ṭang ta a; chu hming aṭang chuan a ram mi, Arab/ Muslim-te chu ‘Palestinian’ tih an ni ta.
Kum zabi 19-na tâwp lam aṭang khân khawvêl hmun hrang hrang aṭanga pêm lûtten hmânlai Jerusalem tlângdung thlangta zâwk tlák lamah khua an din a; chu chu lo ṭhang lian zêlin tûnah chuan West Jerusalem tih a ni. Isua hun lai Jerusalem hmâr lam chu Arab-hoin an luah phei zêl bawk a; chu chu tûna East Jerusalem tih chu a ni ta ber a. Jerusalem khawpui hlui eng emaw chen chu kum 1537–1541 khân Turkey lal Suleiman chuan lung bangin a hungtîr vek a; tûna kulh chhûnga awm zawng chu ‘Old City’ an ti a. Kum zabi 4-na aṭanga Zion tlâng an tih ták zâwk chu Suleiman-a engineer-ten an hung tel ve lo a, Suleiman-a chu a thinrim a, engineer-te chu a tihlum ta vek a; tûna khawthlang lam luhna kawngka lãr tak ‘Jaffa Gate’ chhûng lam hnai tê-ah khuan an thlàn pawh a la awm. Davida khawpui (Jebus) kha an hung lo bawk a; chutah chuan Palestinian-ho an chêng a; khaw chung kawngpui bulah chuan ‘The City of David’ tih an târ.
Old City kulhah khuan a tîrah chuan kawngkapui 7 a awm a; chûngte chu Jaffa Gate, Damascus Gate, Herod’s Gate, Stephen’s/ Lion’s Gate, Golden Gate, Dung’s Gate, Zion Gate-te a ni a. Kum 1887 khân Old City hmâr lama chêngte kal pawhna remchâng atân Sultan Abdul Hamid-an New Gate a siam belh bawk. Khawchhak lama Golden Gate erawh chu kum zabi 7-na aṭang khân Muslim-hoin an hnawh leh a ni. Old City-a mihring chêng zât hi hriat chian theih a ni lo a; mi 30,000 vêla hisâp a ni ber.
Old City hi Isua tual lènna Jeruasalem deuh ber kha a ni a, hmun 5-ah ṭhen a ni: (1) Temple tlâng, (2) Muslim Quarters, (3) Christian Quarters, (4) Armenian Quarters (5) Jewish Quarters. Temple tlâng chung zâwl chin hi acres 35 vêla zau a ni a; chhim lam tâwp dâwnah Al Aqsa Mosque a awm a; a lai vêl takah Dome of the Rock a awm thung. Chu lai chu hmànlai temple dinna hmuna ngaih a ni.
Kum 1948-a Israel leh Arab indo zawh khân East Jerusalem leh Old City hi Jordan sawrkar chan a ni a; kum 1967 June thla ni 6 Indo-ah khân Israel-in East Jerusalem leh Old City chu a la a; West Jerusalem nên khawpui pakhatah a puang zui nghâl a. Temple tlâng enkawl chungchângah Muslim Supreme Council nèn inremna an siam a; vèn him hna chu Israel police kutah dah a ni.
Jerusalem-ah mi 860,000 vêl an chêng a; chûng zînga 61% chu Juda an ni a, 37% chu Muslim an ni. Juda-te zîngah 200,000 chu Orthodox Juda an ni a; a bák zawng erawh chu Zionist Jews leh Secular Jews an ni. Arab zîngah 96% chu Muslim an ni a; 4% chu Kristian an ni. Palestinian tam zâwk chu East Jerusalem-a chêng an ni.
Jerusalem-ah hian tûn hmain ram ṭhenkhatin embassy an nei ṭhin a; chûng zîngah chuan Netherlands leh Costa Rica pawh an tel. Kum 1980, July 30-ah khân Israel Parliament (Knesset) chuan The Jerusalem Law a pass a; Jerusalem chu Israel khawpui (complete and united capital of Israel)-ah pawm a ni. President, Parliament (the Knesset), Supreme Court leh sawrkar office-te chu Jerusalem-a awm tûra tih a ni. The Jerusalem Law pass hnûah Jerusalem-a embassy neite chu Tel Aviv-ah an insawn ta hlawm a; insawn chhuak hnuhnung berte chu El Salvador leh Costa Rica an ni a, kum 2006-ah an insawn a ni.
Kum 1995-ah US Congress-in The Jerusalem Embassy Act a pass a, Jerusalem chu Israel capital-ah a pawm a ni. Kum 5 chhûngin US Embassy chu Tel Aviv aṭangin Jerusalem-ah sawn tûr tih a ni. Clinton-a khân The Jerusalem Embassy Act chu a duh lo a; thla 6 danah embassy sawn lohna tûrin ‘waiver’ an tih chu a siam ziah a. Bush-a khân 2000 campaign laiin Clinton-a’n embassy a sawn duh lo chu a sawisêl a; mahse President a nih khân US embassy chu sawn bîk loin ‘waiver’ dàn chu thla ruk dan zêlah a hmang ve leh ta zêl a.
Kum 2008-ah Obama campaign laiin Jerusalem chu Israel capital-ah a pawm a; mahse a hnu lawkah a thû a sût leh a. Kum 2016-ah Donald Trump-a’n US embassy chu Jerusalem-a sawn a tiam a; Jerusalem chu Israel chatuan khawpui (eternal capital of the Jewish people) a ti. June 1, 2017-ah chuan a hmaa President dangte tih ang bawkin thla 6 chhûng atân US embassy sawn lohna dàn ‘waiver’ chu a siam ve a. December 6, 2017-ah erawh chuan Trump-a’n Israel capital-ah Jerusalem pawmin US embassy sawn a nih tûr thu a puang ta a ni.
Trump-a chuan US State Department chu Tel Aviv aṭanga Jerusalem-a insawn dàn tùr buaipui nghâl tùrin a ti a; architect leh building contractor-te ruaiin embassy sak chu an buaipui nghâl dâwn a ni. Tûnah chuan US embassy chu 71 HaYarkon Street in Tel Aviv-ah a awm a, US Ambassador chu Tel Aviv hmâr lam motor-a minute 30 tlân, Herzliya Pituach-ah a awm thung. Kum 1989-ah khân Israel-in US hnênah Jerusalem-a embassy hmun tùr land lease-in, kum 99 atân a lo pe tawh a, US-in land lease man kum tin $ 1 (^ 65 vêl) a châwi ṭhin.
US President Trump-a thiltih duh loin UN Security Cpouncil-ah an ngaihtuah a, mahse US-in a ‘veto powrer’ a hman avangin eng mah tihzui theih a ni lo. UN General Assembly-ah an ngaihtuah ve leh thung a; chutah chuan vote an thlak a, US chet dan duh lo vote 128, US ṭantu vote 9, vote thlak duh lo 35 an ni. US leh Israel bakah UN Resolution duh lo lama vote-te chu ram tênau 7 - Togo, Micronesia, Nauru, Palau, Marshall Islands, Guatemala and Honduras-te mai hi an ni.
Mi tam takin President Donald Trump-a thiltih hian nghawng lian tak nei tûrah an ngai a. UN General Assembly vote hian an duh lohzia tihlan bák chu eng mah nghawng a nei thei lo; an vote thlák anga an duh lohna tipuitling tûrin eng mah tih leh chuan tûr (binding) a nei lo. “Thu a tâwp e, lu mâm” tih ang chauh a ni.
Mi tam takin hei hi khawvêl tâw hun inṭanna tùr, Jentail-te ni kin inṭanna tùr a ni ang ti-a lo chî-âi tâwk an awm a; Mizo zîngah ngei pawh chuti zâwnga lo chãng chu an awm. Amaherawhchu, hma lam hun tûr hi kan hre thei lo a; Jerusalem-a US embassy sawn avàngin eng teh-ual a thlengin a rinawm lêm loh. Trump-a thu puan hlim khân buaina a chhuak ve laih laih a; US Embassy an sak hunah a him thei ang berin an sa ang a. Embassy sak hmaa insawn a nih pawhin hmun him lai takah in an luah mai ang chu.
Eng emaw hlek thil thlenga lo phu hlum dâwn tâwk hi an awm leh mai ṭhin; chutiang tùr a ni ngai lo e. Isua lo kal leh hun lah kan hre si lo; eng pawh huama a thu âwih hi kan tih tûr ṭha ber a ni mai. A lo kal leh hun nghah dàn ṭha ber chu Johana sawi kha a ni, “Chutichuan, unaute u, amahah awm reng rawh u; tichuan amah chu lo inlâr mah sela, a lo kalin a hmaah zak loin kan awm thei ang,” a tih kha (1 Jn 2.28).