Revd Chuauthuama

Guest writer

Revd Chuauthuama

JERUSALEM - OLD CITY

Kâr hmasaah khân Jerusalem khawpui chanchin tlângpui ka ziak tawh a; tûn ṭumah chuan hmânlai Jerusalem khua bîk, ‘Old City’ chanchin kan chhui bing deuh dâwn a ni. Old City chuan hmânlai Jebus khawpui, Davida’n a lâk kha a huam tel lo. Old City chhim lam mawngah khuan buh ṭîn 10 hmun vêla zau, hmânlai Jebus khawpui hmun hlui kha a awm a; tûnah chuan Palestinian-ho an chêng a ni. Old City mawngah khuan motor kawngpui sîrah, thîr phêk uk deuhah, ‘The City of David’ tih chuan chhuk zâwngin a kâwk vá a ni. Chu hmun chu kum 3,000 zet kal tawha Davida sipai, Hebron aṭanga han thawkten an lák kha a ni.

Old City chu chhak leh thlang leh chhim lamah khàm chàwi vêl a ni. Tûnah erawh chuan thlang lam Tyropoean Valley chu hnâwlin kum tam tak a hnawh tawh avàng leh a pangah chuan in a khah vek tawh avàngin khàm ang pawhin a lang tawh lo. Chhim lam Gai-Hinnom (Gehena) pawh hmànlai ang chu a ni tawh lo; tûnah phei chuan Kidron kawr dung, Gethsemani huan mawng zâwn vêl aṭangin Hinnom kawr hnâr lam panin thui tak thlengin motor kawng ṭha elkhèn, Mizorama kawng ṭha lai ber pawhin a tluk loh a kal tlang ruah tawh a ni. Kidron kawr kam, tlák lam, Jerusalem khawpui pangpèr hmun ṭhenkhat lai erawh chu âwih tak a la ni reng.

Old City chu kulhin a hung chin zawng khu a ni a; kulh khu Isua hun laia mi ni loin kum 1535–1542 chhûnga Turkey lal Suleiman the Magnificent-an a hungtîr kha a ni. Kulh bang chu teh kualin 4.5 km (2.8 miles) vêl a ni a. Kulh sàn zâwng chu a mual awm dàn azirin a inthlau zung mai a, a hniam laiah metre 5 (ft 16.4) vêl a ni a, a sâng lai berah metre 15 (ft 49) vêl a ni. Tûnah chuan kulh aia sâng, kulh bang bul chhûng lamah in tam tak an sak tawh avàngin kulh chu sâng viau ang pawhin a lang lêm lo. Kulh bang chhah zawng chu a bulṭhutah metre 3 (ft 10) vêl a ni a; a chhîpah pawh motor lian vak lo kal theih tûr khawpin a la zau tâwk a ni. Kulh dungah hian khaw thlîrna in sâng (towers) 35 a awm.

Old City kulh bang chhîpah khuan làwn phal a ni a; chutianga kulh chhîpa aṭanga fan chu ‘Ramparts Walk’ an ti. Khawthlang lam Jaffa Gate bulah Ramparts Walk ticket a lei theih a. Kum 1998-a ka fan lai khân dollar 5 a ni a; zirlai tân dollar 1 a ni. Ni khata fan zawh peih loh pawhin a tûkah a fan leh theih. Jaffa Gate aṭanga hmâr lama kan zawh chuan Damsacus Gate leh Herod’s Gate kal pêlin Lion’s Gate (Stephen’s Gate) thlengin kal phal a ni a; Stephen’s Gate hi Kidron kawr kam, Gethsemani huan epa awm a ni. Jaffa Gate ding lam aṭangin chhim lamah kalin Zion’s Gate kal pêlin khawchhak lam hâwia kal zêlin Dung’s Gate (Bawlhhlawh Kawngkâ) thlengin a kal theih a. Stephen’s Gate leh Dung’s Gate inkârah Golden Gate a awm a; hei hi chu hnawh pin a ni tawh. Stephen’s Gate leh Dung Gate inkârah chuan Ramparts Walk phal a ni lo. Ramparts Walh hi Zirtâwpni-ah 9 am - 3 pm chhûngin a fan theih a; ni dangah chuan 9 am - 5 pm chhûngin fan theih a ni.

Old City Gate tam ber chu kulh bang siam lai kum 1530 - 1642 inkâra siam kha a ni hlawm a. Kawngkapui thar ber New Gate chu hmar thlang lam bang rek pawpin kum 1887-ah khân an siam a. Kawngkapui hmingthang ber Damascus Gate chu hmàr lam, Garden’s Tomb epa awm, kum 1537-a siam a ni. Damsacus Gate aṭanga khawchhak lamah kum 1875-ah Herod’s Gate an siam a. Herod’s Gate aṭangin khawchhak zâwnga kalin chhim lam hâwia a kual hnûah Lion’s Gate chu a awm a; Stephena den hlumna bula awm ni-a Kristianten an ngaih avàngin Stephen’s Gate an ti. Gethesemani huan aṭanga Old City pana luh chhohna Gate pawimawh tak a ni. Kum 1967-a Six Days War-ah khân Israel sipaiten Old City an luhna a ni.

Stephen’s Gate aṭanga chhim lama kal zêlin hmânlai temple hmun hlui chhuah lamah Golden Gate a awm a; hei hi chu hnawh pin leh tawh a ni. Juda-te rin dànah chuan Messia lo kal hunah temple tlânga a luh chhohna tûr kawngkapui a ni. Jaffa Gate lamah kîr leh ila, Jaffa Gate aṭangin chhim lamah kal zêlin Zion tlâng hmâr lamah kulh bang a kal a; chutah chuan Zion Gate a awm. Zion Gate chu Old City chhûnga Juda-te chènna Jewish Quarters panna a ni a. Zion Gate chu kum 1948-a indo lai khân Old City lák tuma Israel sipaten luh an tumna hmun, tlawlh leh ta si kha a ni. Zion Gate aṭangin chhuk zâwngin khawchhak hawiin kulh bang chu a kal zêl a; thlang deuhah Dung Gate (Bawlhhlawh Kawngkâ) a lo awm a. Hei hi hmânlai pawhin Juda-ten Hinnom kawra bawlhhlawh paihna hmun panna kawngkâ a nih avànga Bawlhhlawh Kawngkâ tih a ni. Dung Gate hi Ṭahna Bang leh Temple tlâng panna kawng a ni. Old City Gate hi a zau hlawm khawp a; chiang taka ka teh chhun chu Jaffa Gate a ni a, ft 12-a zau, a sàn lam chu ft 16½ vêl a ni ang.

Old City chhûng chu hmun 5-ah ṭhen a ni. Chûng zînga langsàr ber chu Temple tlâng (ft 2440) hi a ni ang. Temple tlâng zau zâwng chu sawi uar deuhin ṭîn 40 hmun (acres 40) an ti a; sawi nêp deuhin ṭîn 35 hmun (35 acres) an ti thung. Tlâng chung zâwl chhak lam zau tak chu thing hmun a ni. Temple tlâng chhim lamah Muslim-ho biak in hmingthang tak Al Aqsa Mosque a awm a; kum 1998-ah khân a theih ang angin pênin ka teh rû a; a vâng lam chu pên 86 (ft 260) vêl a ni a; a dung lam chhim lam zau tak chu kal phal loh a ni a, kal phal chin chu pên 82 (ft 250) vêl a ni. Ka kal theih loh chin chhim lam, hmân kuma Australian pa pakhatin a hãl chhiat chin kha ft 50/60 vêl chu a tling ang. Al Aqsa Mosque-ah chuan mi 5,000 vêl an leng tih a ni. Al Aqsa Mosque hi Dome of the Rock nèn, khawvêla Muslim-ho hmun thianghlim ber pathumna a ni.

Al Aqsa Mosque hmâr lam hla angreng takah chuan Dome of the Rock a awm a. Dome of the Rock chuan kil 8 a nei a; chuvàngin a bial angin a lang. Dome of the Rock chhûngah chuan lungpui lian tak a awm a; chu lungpui chu ft 5 vêla sângin an hung vek a. Lungpui chu pa sâng deuh tân chuan khawih theih a ni. Dome of the Rock chhûnga Muslim duty-te chu an meng tang hrâ mai a, fîmkhur a ngai angreng hle! Lungpui hungna bang fing takin hlamin ka teh a, hlam tûr pawhin hlam lo ang taka awm a ngai a; a theih dàn ang anga tehin a hungna chu ka hlam 35 (ft 200) vêl a ni. Lungpui hmun khatah chuan Mohammed-a vàna a làwn dâwna a hniak pawh a awm; a hungna ban pakhat kua chhûngril takah chuan Mohammed-a sam an tih chu khawih theih a ni nghe nghe!

Dome of the Rock chhûnga lungpui chu Abra­hama hun hma aṭanga rana inthâwina hmun niin an sawi a; Abrahama’n Isaaka a hlanna hmunah pawh ngaih a ni. Lungpui chu Jerusalem Temple-a hmun thianghlim ber chhûnga awmah ngaih a ni bawk. Dome of the Rock hnuaiah chuan pûk a awm a; patling 20/30 chu inhnawh len theih a ni ang. Dome of the Rock hnuai pûkah chuan lût thlain a chung sàn zâwng teh theih ka inbeisei deuh a; mahse Muslim duty an awm reng a, teh mai ngam chi a ni lo. Ka hmaa kal pakhatin a chung chu a han ban zauh pek a; chu pawh chu duty chuan a khak hman a ni.

Temple tlâng bâkah Old City chhûng ṭhen dàn chu hetiang hi a ni. Temple tlâng hmàr lam, hmàrthlang leh tlák lam zau tak chu Muslim Quarters a ni a; Muslim Quarters-ah chuan kum 2013-ah khân mi 30,000 vêl an chêng a; Muslim Quarters hi Old City chhûngah a zau ber a, mihring pawh an bit ber a ni. Muslim Quarters dawtah Christian Quarters a awm a; Damascus Gate

aṭanga hmàrthlang lam New Gate leh chhim lam Jaffa Gate thlengin a huam a. Old City chhûngah chuan Kristian 6,000 dâwn lai an chêng a. Christian Quarters-a hmun pawimawh ber chu Isua khen behna hmuna biak in ‘The Church of the Holy Sepulchre’ chu a ni.

Christian Quarters chhim lamah Armenian Quarters a awm a, hei hi a zîm ber a; mihring pawh an tlêm ber bawk. Armenian-ho hi Kristian ni tho mah se, a hranga chhiar an ni a; Jerusalem-ah khuan Armenian-ho 3,000 vêl an awm a, Armenian Quarters-ah chuan 500 vêl chauh an awm. Jewish Quarters chu Old City chhimchhak lam deuha awm a ni a; chhim lamah Zion tlâng, chhak lamah Ṭahna Bang tual zâwl leh Temple tlâng, thlang lamah Armenian Quarters a awm. Kum 1948-ah khân Juda 2,000 vêl an awm a; Israel-Arab indo lai khân Juda-te chu Jordan sipai kutah an inpe vek a, an hmun chu rauhsan a ni ta rih a. Kum 1967 Six Days War hnûah Juda-ten an luah leh a; tûnah chuan Juda 3,000 vêl an chêng. Kum 1967 indo zawhah khân Temple tlâng enkawl dàn tûrah Muslim Supreme Council leh Israel sawrkarin inremna an siam a; Temple tlâng enkawl chu Muslim Supreme Council kutah dah a ni a; vèn himna erawh chu Israel police/sipai kutah dah a ni.

Temple tlâng tlák lam, Jewish Quarters epah chuan Ṭahna Bang a awm a. Hebrai ṭawngin HaKotel (The Western Wall) an ti. Ṭahna Bang chu Temple tlâng dàwl zàwlna lung rem tihchim loh awm chhun a ni a; a sei lam hi ft 190 vêl a ni. Rom-hoin Jerusalem an tihchhiat hnûah Juda-ten an tlawh chângin chu bang bulah chuan an ṭah ṭhin avàngin hnam dangin ‘Ṭahna Bang’ an tihsak a. A tual zâwl lai tak aṭanga chhim lam hretah daidanna, zàmpher tun ni àwm tak ft 5 vêla sâng a awm a; chumi chhim lam chu hmeichhe awmna a ni a, hmàr lam chu mipate awmna a ni. Ṭahna Bang bulah chuan Thawhṭanni leh Ningani zîng lamah Juda kulmûk deuh chhûngkua chuan mipa naupang kum 13 lo tlina Dân Fapa nihna tûr hun serh (ceremony) an hmang ṭhin. Juda ni kher lo pawh, Ṭahna Bang tlawhtute chu bang bulah chuan an ṭawngṭai ṭhin a. Lung rem kârah chuan ṭawngṭaina lehkha an zep ten tun hlawm a; a khah deuh hnûah an paih ṭhen leh ṭhin a ni ang. Keia kut hlei ta chuan pakhat chu ka la ru pek a, Frederick Ademola Odojuko ṭawngṭaina a ni a, tûn thlengin ka la kawl.

Pathian hnênah lehkha i thawn duh chuan Israel telephone company pakhat Bezek-in Pathian hnêna lehkha thawnna tùr Fax number (02) 561 2222 a ruahman a; Sabbath tih lohah chuan ni tin lehkhathawn an dawn chu Ṭahna Bang lung rem kârah an zuk dah ṭhin. Bezek nghâktute sawi dàn chuan ni khatah lehkhathawn 100 vêl an dawng ber a; Juda-te holiday-ah an dawng hnem deuh ṭhin. I duh chuan Pathian hnênah lehkha thawn ve rawh le!