Revd Chuauthuama

Guest writer

Revd Chuauthuama

BIBLE, KOHHRAN LEH RAMRI

Eng vàngin nge ramri chungchâng hi ziak ve fo ka nih tih hi keimah leh keimah pawh kan inzâwt ṭhin. Pathian thu (Bible) zir mi ka ni a; chutah pawh chuan Thuthlung Hlui luhchilha zir bing ka ni lehzêl a. Thuthlung Hluiah chuan Pathianin Israel-te ram a pêk thû kan hmu a; a ram pêk chu ‘ram tiam’ tih a ni. Ram tiam chu tlai khawhnûa a pêk ni loin Abrahama hun aṭanga a pêk tawh kha a ni.

Pathianin Abrahama hnênah, “l khaw lam ata leh i laichìnteho zîng ata leh i pa in ata chhuak la, ram ka la entîr tùr che lamah kal rawh,” tiin a hrilh a (Gen 12.1). Abrahaman Kanaan ram a thlen hnû, Sekem-a a awm lâiin Pathian chuan, “He ram hi i thlahte hnênah ka la pe ang,” a ti (Gen 12.7). Chumi hnûah Pathian vêkin Abrahama hnênah, “He ram hi luah tùra pe tùr chea Kaldai-ho khua Ur ata hruai chhuaktu che LALPA (Heb. YHWH) kha ka ni,” a ti leh a (Gen 15.7). A ram pêk chu khawi chin nge tih a la chiang vak lo!

A hnû deuhah chuan Pathianin ram a pêk tùr chin chu a sawi chiang ta deuh a, “He ram hi, Aigupta lui aṭanga lui lian pui (Euphrates lui) thlengin i thlahte ka pe tawh,” a ti ta a (Gen 15.18). ‘Aigupta lui’ (Heb. Nahar Mitzrayim - brook of Egypt) hi ‘Nile’ lui ni loin Gaza chhimthlang lama tûna ‘Wadi El–Arish’ an tih khu a ni zâwk a; khuta ṭang khuan Euphrates lui thleng chuan ram zau tak a ni.

Israel-ten Kanaan ram an pan lai khân an ram chin tùr chu sawi nawn leh a ni a, “I ramri chu Tuifinriat Sen (Heb. Yam Sûph–Phairuang Tuipui) aṭanga Philistia-ho tuipui thlengin, thlalèr aṭanga Lui thlengin ka khamsak ang che,” tih a ni leh a (Exod 23.31). Tuifinriat Sen chu chhim lam ramri tùr a ni a; Philistia-ho tuipui (Mediterranean Sea (Tuipui/ Tuifinriat zau tih bawk) chu khawthlang lam ramri tùr a ni. ‘Thlalèr’ tih hi khawchhak lam ramri tùr sawina a ni thung. Hebrai Bible-ah chuan ‘Lui’ (Heb. hanNahar - English ‘the River’) tih a nih chuan ‘Euphrates’ sawina a ni.

Hêng ramri chungchâng sawi zawng zawng hi kan khai khâwm chuan Israel ram zau zâwng tùr chu ‘hmàr lamah Euphrates, chhim lamah Tuipui Sen (Heb. Yam Sûph - Phairuang Tuipui), thlang lamah Mediterranean Sea (Tuipui Zau/Philistia Tuipui) leh chhak lamah ‘thlalèr’, tûnlaia Jordan ram chhim lam Saudi Arabia nèna inrina vèl thlalèr thleng tihna a ni. Hêng zawng zawng hi Israel-te khân an luah ngâi rêng rêng em? Sawi tùr ting chuan Davida leh Solomona hunah khân a hming chuan an luah tih theih a ni ang!

Eng vàngin nge a taka an luah loh? A chhànna chu an chheh vêlah ram chak tak an awm a; chûngte nèn chuan an intih buai ṭhin vàng a ni. Thlang lamah Aigupta ram chak tak a awm a; Kanaan ram tam zâwk khu Israel-te luh hmâ aṭangin Aigupta thu hnuaia awm ṭhin a ni. Hmàr lam leh hmàrchhak lamah a hun indawtin—Suria (Heb. Aram), Assuria, Babulon leh Persia an awm a. Khawchhak lamah pawh Amon, Moab leh Edom an awm bawk.

Hêng ramte nên hian Israel ram chu intai reng an ni a; ramri-ah chauh an buai ni loin Kanaan ram inchuhin an buai a ni zâwk. Kanaan ram chu khawchhak leh khawthlang insumdàwn tawnna kawngpuiin a pal tlang a; a luahtu apiang chu dingchang tùra ngaih an ni a. Chu vàng chuan Kanaan ram chu tuboh leh dolung inkâra awm ang mai a ni!

Rehoboama lal ṭan tirhah United Kingdom of Israel & Judah chu a lo inṭhen a. Kum 721 BC-ah hmàr lam Israel ram chu Assuria-in a rawn ti chhia a; an chanchin chhui zui a nih ták loh avàngin zir miten ‘hnam sâwm bo’ an tih phah a. Israel-te kha an bo tak tak tihna ni loin an chanchin chhui zui a nih loh avànga ‘bo’ ang sawi mai a ni. Chumi hnû kum 135-naah, 586 BC khân chhim lam Judai ram pawh chu Babulon-in a rawn ti chhe ve leh a; Israel-te chanchina hming duhawm lo tak ‘Babulon sal tàn’ hun a lo thleng a nih kha. Kum 537 BC-ah Babulon-a sal tâng kìr leh hmasak ber hun a lo thleng a; mi eng emaw zât Judai ramah an kîr leh a, an zavâi erawh chuan an kîr leh vek bîk lo.

Kài tãwi ta duai i la. Isua khân ramri a buaipui lêm lo a ni ang; khatih lai khân Juda-te chu Rom sawrkar chak tak hnuaiah an awm a. Isuan ram a sawi awm chhun chu, “Ka ram chu he khawvêla mi hi a ni lo; ka ram chu he khawvêla mi hi ni sela, ka ṭhuihruaiten an bei ang, Juda-te hnêna pêka ka awm loh nân; nimahsela, ka ram zawng heta mi hi a ni lo!” a ti hmak mai (Joh 18.36).

Thuthlung Tharah chiang taka ‘ramri’ sawina awm chhun chu Paulan Atheni khuaa a thusawiah khân, “Lei chung zawng zawnga awm tùrin bul hmun khat vekin hnam tin a siam a; an tân hun bite a ruat a, an awmna rîte (ramri) te pawh a khamsak a,” a tih kha a ni (Tirh 17.26).

Mizote pawh hian awmna chin ram kan nei a; hmàr lamah Assam nêna kan inrinaah chuan nikum October aṭang khân kan buai zual ta a ni. Kan sawi tawh ṭhin angin State kan nih hnûah kum 35 zet chu muang leiah sawrkar kan nei tawh a; khami chhûnga Congress leh MNF sawrkar khân ramri chin fel tumna tak tak an nei lêm lo tih chu tlâng hriat a ni. Vànglaini (19.9.2921)-a MC Lalrinthanga thu ziakah pawh khân a chiang tâwk hle. UT lâi khân Chief Minister Ch. Chhûnga khân ramri hi a vei viau a; a chhui tûrin Rev. Zairema leh B. Poonte an ruat a. An ‘report’ ṭha tak pawh tûn thlengin la hmuh theih a ni. Brig T. Sailo khân ramri kha a vei hle bawk a; mi ṭhenkhat chuan Dholai-ah ramri lung a zuk phun an ti. Tlai khawhnûah pawh khân Dholai-ah kalin kan ram chin a ni tih a zuk sawi thar leh a nih kha. MNF leh India sawrkar inbiak lâi vêl khân ramri chungchângah lo inrawlh lo tùrin an ti emaw ni? Brig. T. Sailo kha a inkiltawih ta ni àwm tak a ni a; kha kha a pawi thui ta viau a ni.

Kum 35 chhûnga Mizoram sawrkar khân ramri chin fel a tum lo satliah mai pawh ni loin ramri chheh vêl tih hmasâwn tumna a nei vak lo bawk. Tih tak zetin tih hmasâwn lo tum tawh ni se chuan tûn ang lek dinhmunah ramri bul khuate khu an ding miah lo ang. Kawng ṭha te lo siamin, tui in tùr hnianghnâr deuhin lo pe sela; damdawi lam, sikul leh electric êng te lo pe dîm diam tawh se chuan tûna ramri bula Mizoram Police duty-te dinhmun pawh a ziaawm deuh ang.

Ramri vêla buaina a awm apiangin Cachar vaihoin min hrêk ṭhin a; chutih hunah chuan kan intodelh lohzia a lang chhuak ṭhin. Nikum October thlaah Cachar vaihoin ‘economic blockade’ an ti a; Manipur leh Tripura lamah kan han tlân tau chhin a. Silchar kawng a tlang leh a, Manipur leh Tripura kawng chu hluihlâwn leh titih a ni a! Kuminah Cachar vaihoin ‘economic blockade’ an han ti leh a, chawpchilh takin Tripura kawnga leite chu kan siam ṭha hnuhnawh sun sun a. Silchar kawng a tlang leh tawh a, Tripura leh Manipur kawng chu kan hlamchhiah zui leh mai dâwn em ni?

Hmân ni lawkah khawthlang lamah Chief Minister-in Tuidam Presbyterian Kohhran Hall-ah KDZKD kawng a zuk hawng a, a thusawiah chuan Mizoram chu ram ‘intodelh leh entawn tláka siam theih’ a nih thû a la sawi ta leih leih chauh mai a! Kum 10 zet a sawrkar hmasak khân tih tak arpa tuihàlin ram hmasâwnna hi lo kalpui tawh se, tûn ang mai mai dinhmunah hian kan ding reng lo ang! Brig. T. Sailo khân ram hectares 70,000 zet leileta siam theih a awm thû a sawi tawh ṭhin kha a ni a; muang leia Congress leh MNF sawrkar tawh khân tûn thlengin ‘intodelh’ an tum thu an la sawi chauh mai hi chuan hmâ kan sâwn chak lohzia a ti chiang hle a ni.

Assam khu sawrkar lian leh hausa zâwk a ni bawk a, tûn ṭum ramri buaiah pawh hmanraw famkim zâwk nèn an lo thawk rup thei zêl a. Keini erawh chu buai hnûa kawng laih chawp ngâi, electric pawh luh dâwn pawha ban phun chawp ngâi bawk leh hrui thlun zawm chawp ngâi, police duty-na tùr silpaulin hmanga bûk zàr chawp ngâi, chu pawh hnatlâng kuta tih deuh vek a ni ṭhin lehnghâl a. Hetiang taka ramri kan ngaihthah avàng hian a hloh záwkah kan ṭang a nih pawhin a mawh lo ang!

July 26-ah khân Vairêngte dâiah Assam police leh Mizoram police an inkâp ta nge nge a; Pathian zârah Mizoram police-te chan a ṭha zâwk kan ti thei ang, kha khân mipui mi tiphûrin min ti ṭang rual ta hlauh bawk a. Hetiang boruak ṭha hi Mizoram sawrkar hian bawh zui thiamin ûm zui chak bawk se, Mizoram police-ho awmnate pawh mâwihnâi, zahawm leh changtlung zâwkin siamsak thuai thuai teh se.

Tûn hma kum 35 chhûnga Mizoram sawrkarin ramri a ngaihsak tâwk loh rah chu kan seng mêk a. Vairêngte thlang lam khuate chu khawsak nâna mamawh thilah Assam sawrkar an belh mai kha tûn hmâa sawrkar khân an pawiti lo. Ration card leh voter’s identity card pawh Assam lama an neih an pawiti lo a; khûng lai mite sawi dàn chuan nei tùrin an lo fuih deuh ṭhin mah zâwk nghe nghe a ni àwm e. Kan ram chhûnga Assam-in kawng an rawn siam te, lei an rawn dawh te, sikul an rawn din te thlengin kan ngaimawh lo a; sawisêlin ‘pip e, pup e’ kan ti ngai lo! Chutianga kut an rawn thlákna na ná ná chu - an kawng siam te, lei an dawh te leh sikul an din te chu Assam chuan an ta neih lo thei lo a; tûnah hian a neitu nihna chuhtu zâwkah kan ṭang hnuhnawh ta a nih mah zâwk hi!

Kohhran lam thilah han sawi kâi ta i la. Kum 2000 Synod-ah khân Cachar Hill Tribes Synod (CHT Synod) hnuaia awm Silchar Presbytery chu anmahni duh thlanna angin an Pastor thawk lâi 3-te nèn Mizoram Synod-a lâk luh remtih a ni a (2000 Synod Gen. 70). April 4, 2001 zànah Silchar Mission Compound-ah Synod Moderator-in a làwm lût a. Hachhek Bial leh Zaite Bial chu Khawthlang Presbytery-ah behtîr an ni a; Silchar Bial chu Hmàrthlang Presbytery-ah behtîr a ni thung (SEC 181:28; cf. 2000 Synod Gen 70; SEC 180:21).

Mizoram Synod Inkhâwmpui (2007) chuan Silchar Bial aṭangin Phainuam Bial thar siam a remti a; kum 2008 aṭangin Phainuam Bial thar chu Hmàrthlang Presbytery-ah teltîr a ni. Phainuam Bial thar mipuite rilrûah sawrkar thilah pawh Mizoram lama tel duhna a siam ta a ni ang. Tûnah chuan Mizoram sawrkar pawhin Mizoram Synod sûlhnû chhui ang ziazângin Phainuam Bial khuaa mite chu ration card leh voter’s identity card pawh Mizoramah a neihtîr ve hnuhnawh a; Assam sikul din pawh ta neih tumin chei ṭhat mêk a ni a. ‘Se bo hnûa se kawng khàr’ an tih ang chu a ni êm lo’ng chu maw!

Cachar Hill Tribes Synod aṭanga lo lût tho Zaitê leh Hachhek Bialte Khawthlang Presbytery-a teltîr kha tûnah erawh chuan Cachar Tlângram Presbytery siamin bial 6—Silchar Mizo, Zaitê, Cachar Kahrawt, Kaisanary, Manikbond, Jugicherra an awm ta a. Hêng Pastor Bial tam zâwka chêngte hi Mizo hnahthlâk an ni a; Mizoram sawrkar hian zuk ngaihven deuh se, Mizoram chhûnga seng luhna remchâng tak a ni thei mai lo’ng maw? Tûnah phei chuan Thangram Indigenous Peoples Movement-in Mizorama beh an duh tih a lang changin an àu chhuahpui ta bawk a. Anni hi Mizoram sawrkar hian eng angin nge a ngaih le? Rajya Sabha MP hi chuan a ngaihven viau niin a lang.

Kohhran rawngbàwlna nghawng thei a nih avàngin Mizoram Synod chuan ramri tih chian hi a duh êm êm a. Kum 2011 Synod-ah khân Hmàrthlang Presbytery aṭangin ‘Assam nèna ramri ti chiang tùra sawrkar nawr rawtna’ lo lût chu, “He thû hi ngun takin kan sawi ho va. Rawtna lo lût ang hian Mizoram leh Assam ramri tichiang tùra sawrkar ngen chu ṭha kan ti a; Synod Executive Committee-in lo bawh zui rawh se, kan ti,” tiin pass a ni (2011 Synod Gen 20). SEC chuan a bawh zui ngei a; Synod hotuten ramrite pawh a hmun ngeiah an zuk fang a. An thil hmuh dàn chu ziakin khatih lâia Chief Minister hnênah khân kalin an theh lût ngei a; sawrkar aṭang erawh chuan chhànna eng mah hmuh a awm ta lo! Kumin June 16 chawhma dâr 11-ah pawh khân Synod hruaituten ramri chungchângah Chief Minister an va hmu leh a nih kha.

“Thîr chu a lin lâiin dêng rawh” tih a ni a; chutiang deuh bawk chuan tûn hi ramri chin fel nân hun ṭha, thîr ta ni sela a ‘lin’ lâi tak a ni ang. Hetiang hun remchâng hi Mizoram sawrkar hian bawh pelh lul tawh suh se.