DAVIDA KHAWPUI SAWN CHHAN

Israel-ten Kanaan ram an luah tirh khân Juda hnam chu Josuan Kanaan ram chhim lam ram zau tak chu a pe a; Simeon hnam chu Juda ram chhûngah ram pêk thuah an ni. Juda hnam chak tak chuan an ram chhûnga Simeon-te chu an chîm pil zo a, hnam hrang angin an awm hlei thei ta lo; Juda thla phènah an awm ta a ni. Ram inṭhen hnûah pawh Judai ramah Simeon kha a awm tel avàng leh Benjamin ram chanve chu hmàr lam Israel-a awmin, a chanve dang chu Judai ramah a awm avàngin Judai ram kha hnam 2½ an ni a; hmàr lam Israel kha hnam 9½ an ni.

Lal Saula kha hnam tlêm ber Benjamin chi a ni a; anmahni khua Gibeon kha a khawpui a ni mai; sipai pângngai (regular army) pawh a la nei lo. Lal atâna hriak thihtu Samuela lah khân a do sâ tài reng a. A chhan chu (1) Rorêltu, (2) Puithiam leh (3) Zàwlnei a nihna 3-ah khân rorêltu nihna kha a chhuhsak dâwn ta si. Philistin nèna an indo dâwna Samuela ni 7 an nghah hnûah a lo thlen loh avàngin Saulan inthâwina a lo tih ve mai tákah phei kha chuan puithiam nihna kha a chhuhsak tel dâwnah a ngai ang. Saula lalna chu tihngheh a ni lo ang tih a hrilh khân Saula thinlung chu a na tak zet a (1 Sam 13.13–14). Chumi ahnû hmanah Amalek nèn an indo hnu khân Samuelan lal atân Saula chu hnâwl a ni tih a puang chiang lehzual a; Saula’n ngaihdam a dîl chung pawhin a ngaidam duh lo (1 Sam 15.24–31). Khami hnûah khân Saulan rilru buai natna nasa tak a vei ta a; Bible erawh chuan ramhuaiin luhkhung angin a sawi. A enga pawh chu ni se, khatiang dinhmunah khân ding ve ta ila, rilru buaiin kan ã ve map hlawm ngei ang le!

Samuela’n Israel lal atân Davida hriak a thih tákah hnûah phei kha chuan Saula tân tuar rual a ni lo. Khatih hun lai khân Israel hnam 10-ten Juda kha an er tawh hrim hrim a; Benjamin pawh Israel lamah an tel a, Simeon hnam erawh chu Juda thlaphèna awm an nih kha. Saula thih hnûah a fapa Ishboseta chu kum 2 chhûng Israel hnam 10 chungah a lal ve ràn a; Saula thih hnûah Davida chu Juda-ten Hebron-ah lal ah siamin hriak an thih a (2 Sam 2.7). Chhim leh hmàr inngeih lohna kha a zual phah sawt ang. Saula fapate an thih ták deuh vek avàngin Israel-ten lal thar beisei tùr an nei lo; an tihtùr awm chhun chu Hebron-a zuk kal a, Davida chu an lal ah zuk sàwm a ni. Tichuan, Israel hnam puipate chu Hebron-ah zuk kalin Davida chu an lal ah an sâwm a, an sàwm thlûk theih tákah chuan hriak an thih ve leh ta a ni (2 Sam 5.3; 1 Chr 11.3).

Hebron chu Jerusalem chhimthlang lam mêl 19 (30.4 kms)-a awm a ni a; Davida chu Israel hnam pum pui lal a lo nih tákah chuan chhim lam hla taka khawpui (capital) neih reng chu thil tih chi a ni lo tih a hria a. Kanaan ram laili zâwk deuha insawn dàn tùr a ngaihtuah ta a; chumi atân hmun remchâng ber pakhat chu Jerusalem a ni. Bible-ah chuan Israel-ten hriak an thih hnûah Davidan Jerusalem chu bei ta nghâl mai angin a ngaih theih a; mahse chutiang chu a ni thei lo. Saula thih hnûah Juda-ten an lal ah an siam a; chumi hnûah Israel-ten lal ah an rawn siam ve leh a. Hebron-ah chuan kum 7½ a lal a ni (2 Sam 2.11).

Khatih lai khân Jerusalem chu Jebus-ho khawpui a ni a; Bible-ah chuan a luahtute hming châwiin Jebus khawpui tih a ni. Abrahama-te hun lai khân Salem tih a ni (Gen 14.18). Josuan Kanaan ram a lák lai khán lal a hneh zîngah Jebus lal chu a tel ngei mai (Jos 12.8); mahse an awp hlen thei lo a ni ang. Rorêltute hun tìr lamah khân Benjamin thlahten Jebus-ho chu an hnawh chhuah loh thu kan hmu leh a ni (Ror 1.21). Jebus khawpui kan tih hian tûna Jerusalem ‘Old City’ kulh pâwn, tlângdung mawng lam zîm tê, acres 10/12 vêl khu a ni. Chhuah lam Kidron kawr kam chu âwihtlãn chhuk deuh vut a ni a; chhim lam Hinnom kawr ruam pawh chhuk deuh vut bawk a ni; thlang lam Tyropoean Valley chu tûnah chuan hnâwlin a hnawh khat zo tawh a, âwihtlãn ang pawhin a lang tawh lo. Davida-te hunah kha chuan a la âwih viau ang. Jurusalem beihna remchâng ber chu hmàr lam tlângdung aṭang chauhin a ni.

Jubus khawpui tui tlan awm chhun chu Kidron kawr kam, thlang lampanga Gihon tui chik chhuak chu a ni; Gihon awmzia pawh ‘chik chhuak’ tihna a ni. Solomona lal hma zawng kha chuan Jerusalem tui tlan awm chhun a ni. Solomona khân Bethlehem lam aṭangin tui kawng siamin Jerusalem tlák lam, Hinnom kawr hnârah tuikhuah a siam a; Jerusalem miten tui an hnianghnãr ta deuh chauh a ni.

Gihon tui chik chhuak hi a tam tham viau nghe nghe a. Kidron kawr kam thlang lam, lei hnuaia aṭanga lo chik chhuak chu kawr kam aṭang metre 30 vêla thûk, khaw hnuaiah tui tlinna tûr khur an siam a. Kawr kam lamah chuan tuikhur a awm tih pawh hriat theih loh tûrin an hnawh ping leh vek thung a. Jerusalem khawpui hnuai hi chinai lung (limestone) a ni deuh vek a; an tuikhur siam pawh chu chinai lung hmun, thûk angreng taka ker khuar a ni a; tûn thlengin tui a la tling tam hle. Hezekia lal lai khân Assuria lal Senakeriba lo lian tûr hlauh avàngin Gihon tuikhur aṭangin tui kawng ft 1577 (530 metre) zeta sei, kîkãwi angreng taka siamin khawpui mawng, thlang lamah luan chhuahtîrin Siloam dîlah an luhtîr a; Isua hunah pawh Jerusalem khawpui tui tlan pawimawh ber pakhat a ni.

Kum 1867-ah khân British engineer pakhat, Sir Charles Warren-a’n Gihon tuikhur chunga lei verh metre 14-a sâng chu a hmu chhuak a; chu chu Warren Shaft tih a ni ta a. Jebus khaw chhûng

aṭanga Gihon tuikhur chàwi theih tûrin pan chhukna lei verh, rahbi intuk thla thui angreng tak a awm bawk a. Tûnah chuan hêng rahbi tuk thlák hi kal awlsam zâwk nân thîr step ṭha tak an siam tawh a; Warren Shaft pawh awlsam takin zuk hmuh theih a ni ta. Jerusalem nulaten khaw chhûng aṭanga lei hnuai rahbi tuk thlák chu zawhin Gihon tui chu an zuk châwi ṭhin a. Warren Shaft chu metre 14 laia sâng a nih avàngin nula tui châwiten an tui bêl chu fîmkhur takin Gihon tuikhurah chuan an thlák thla ṭhin a ni ang.

Gihon tuikhur vènna tùrin a bulah in sâng an sa a; chûng in sâng hluite pawh chu laih chhuah tawh a ni a. Chutiang tak chu a nih avàngin Jebus khawpui hi hmêlma lakah a him êm êm mai a; khuaa mite pawhin Davida’n rawn beih a tum tih an lo hriatin beih an cho khawp mai, “Hetah hian i lo lût tawp lo ang, mitdel leh kebaiten an lo dang ang che,” ti khawpin himin an inhria. An khawpui chu hmêlma tân pawh lák theih tûrah an ngai lo. Davida pawhin Jebus khawpui lák harsatzia chu a hre chiang hle a, lák ngei a duh si, khawpui la thei apiang chu sipai hotu berah siam tùr a ni tiin a zuar ta ringawt mai a ni. A farnu Zeruii fapa Joaba chu khawpui la tùrin a inpe ta a; Joaba ho chuan Jebus khawpui chu an la ta mai a. Hemi thu Samuela bû-a ziah dàn hi a ngaihnawm dangdãi riau, “Nimahsela, Davida chuan Zion kulh chu a la ta mial a,” tih a ni (2 Sam 5.7). Hebrai ṭawngah ‘mial a’ tih hi a awm ve lo; khawpui lák harsa lutuka ngaih kha beisei loh takin Davidan a la ta mial a nih chu!

2 Chr 11.5-ah, “Nimahsela, Davida chuan Zion kulh chu a la ta rêng rêng a,” tih pawh hi ennawn hunah chuan ‘a la ta mial a’ ti-a thlâk ngei a ngai ang; Hebrai Bible-ah thuhmun chiaha ziah a ni si a. Joaba-te hian engtin nge Jebus khawpui chu an lák? 2 Samuela 5.8-ah Davidan, “Mitdel leh kebaiho khua bei tùrin tui luanna zuiin luhkhung rawh se,” a ti a. Davida hian Jebus khawpui tui chàwi kawng hi a hre ru khiau a ni ngei ang. Kidron kawr kam, Gihon tuikhur awmna an hnawh pin chu an hai hawng a, tuikhur chung verh kuak chhoh, metre 14 zeta sângah chuan engtin tin emaw an chho ang a, khaw mipuite chu an han ṭhâwng thut a ni ngei ang; chumi avàng tak chuan, “Nimahsela, Davida chuan Zion kulh chu a la ta mial a,” tih a ni ta rêng a ni.

‘Zion’ tih awmzia hi tûn thlengin hriat chian theih a la ni lo. Thuthlung Hluiah Zion tih hi vawi 154 a lang a; Davida’n a lák ṭum hi a lanna hmasa ber a ni. Zion chu Hebrai ṭawnga ‘hmun khawro’ tihna emaw ‘tlâng chhîp/tlâng dung’ tihna emaw a ni mai thei. Tûn hnaia ngaih dàn thar deuh pakhat chu Hurian ṭawnga ‘tzeya’ aṭanga lo kal, ‘lui’ tihna a ni mai thei. Gihon tui an lák luhna tui kawng hming châwia phuah, a vèn himna tùra in sâng, kulh nghet tak an siam chu ‘Zion kulh’ an ti pawh a ni mah ná!

Chutianga Davida’n Jebus khawpui a lák ták hnûah chuan Hebron aṭangin a insawn ta a. Eng vàngin nge a sawn ták mai? Jebus chu Benjamin rama awm a ni a; chhim lama kawr dung Hinnom chu Juda leh Benjamin ramri a ni. Israel lal hmasa ber Saula kha Benjamin hnam a ni a; Davida’n Benjamin ram khawpui nghet tak, vèn him awl bawk si-ah a khawpui a sawn hi awmze nei taka tih a ni ang. Benjamin hnam rilru hnehna tùr a ni tel ang a; Benjamin ram chu Judai ram chhim lama Hebron aiin a laili zâwk a. Saula khawpui Gibeon kha Jerusalem hmàrthlang lam mêl 6 (9.6 kms) leka hla a ni a. Hmàr lam Israel hnam 10 zetin lal ah an rawn pawm ták hnûah chuan anniho hnaih, an lal hmasa ber Saula khawpui aṭanga hnai tê Jebus-a insawn chu a tân thil tih àwm tak a ni. Khawpui vèn him awlsam tak a ni bawk si.

India ram lal pakhat Muhammed bin Tughlak-a khân Daulatabad-a khawpui a sawn kha chu a hlawhchham ṭhak a; Davida ve thung erawh chu a khawpui sawnah hian a hlawhtling hle a. Tûn thlengin Jebus chu Jerusalem khawpui hming pûin a ding zui ta zêl a. Chu bákah Zion tih pawh chu chhawm nun zêl a ni a; hun lo kal zêlah Zion chu temple sakna tlâng hmingah hman a lo ni ta a. Chu chauh a ni lo, Jerusalem khawpui pum pui chu Zion khawpui tih chuan a huam ta zêl a; chu pawh chu a la tâwk lo, ‘vân Zion’ tihte pawh a awm leh ta zêl a. Zion chu vànram sawina chi khat a lo ni ta hial! Hmeichhe thu dàwnin han dâwn zui ta ila, Davida khân Zion kulh kha lo la ta lo se, Bible-ah hian Zion tih hi heti tak hian a lãr lo ang a, vànram hming pakhatah pawh kan hmang hauh lo ang! Davida huna khawpui lian lo tak, mihring pawh 2,000 lo liam an chêng lo ang tih tûr chu khawvêla khawpui hmingthang ber a lo ni ta. Pathian thil rèl dàn hi chu a makin a ropui e!