HLAUH KAN NGAH LUTUK!

Kan pi leh pûte kha hlauhna khawvêlah an chêng a; chutiang khawvêla chêng lo thei lovin an inzirtîr ni pawhin a lang. Naupang ṭap thlèm nân, “Bâng tawh rawh, i bàn loh chuan sangharin a la ang che,” tiin an tih ṭhaih a. Kawng lehlamah erawh mi huaisen ngai sângin râl leh sapui hmâah tlànchhe ngâi lo tùrin an inzirtîr thung si. Huaisen tùra an inzirtîrna leh mi huaisen an ngaih sàn chhan kha hlauh an ngah lutuk vàng a ni ber àwm e!

Sa hlauhawm - sapui chu hlau lo tùra an inzirtîr avàngin an ngam phian a. Mahse naupang tân pawha hlauhawm lo - sanghar, sihal, tlumpui, chingpirinû, kawrnû etc., hlau tâwk an tam a. Chûng bâkah chuan thil awm tak tak pawh ni chiah lo, zèldinna leh suangtuahna hmanga an din chawp thil tam tak hlauh an nei bawk. Huai chi hrang hrang leh râu chi hrang hrang hlauh tùr apui an ngah a. Khairêk, in-thum-kâr, phûng, dêngsurinû, tualsumsu, thinlanga etc., tih angreng mai mai pawh an hlau êm êm a. Keini naupan lâi thleng khân kan pawnto hâw hian khairêk kan hlauh avàngin sumhmun aṭangin nûte kan àu chûl ṭhin a. Mi tam tak chuan thim ringawt pawh an hlau!

Dêngsurinû an sawi dàn chi khat chu kawng chhak aṭangin lungte ṭhîl hian a rawn dêng sur sur a; a den fuh lâi chu a pãwng ṭek ṭek zêl an ti. Mahse, dêngsurinû hi a awm tak tak pawhin ka ring ve lo. Dêngsurinû-ah ka ṭang tawh! Kan naupan lâiin hmeichhe naupang rual khat nèn kan inhmu thiam lo pek a; phuba lák nân tiin kan vêng leh vêng lehlam inkâr, thlànmual chhuah lam kawng chhak ngiau ṭâwl bulah ka birû a; lung ṭhîl tam tâwk ka pãi a. Hmeichhe naupang rual khat lo kal lâiin ka zuk theh sang sang a; an hlau chu an ṭê teng tung mai! Min hmu se, min hlauh loh dâwn teh lul nèn!

Ni tin eizawnna kawng lamah pawh hlauh tùr an ngah hle. Lo neih tùrah thing zung kâi, lei ruãng tuãm, zâwng lu ro, thung lu bûl, hrui insuih etc., a awm chuan an nei ngam lo. Ka hriat reng pakhat chu kan lamhnai deuh pa pakhat chuan a lo vahnaah hrui insuih a hmu a, a nei ngam ta hauh lo mai. Mahse hlau ve lo pa-in a neih chuan eng êm an ti bîk hlei lo a! Hêng bâkah hian ‘pa ngên lo, nu ngên lo’ tih te pawh an nei ngam ngâi lo. Ramhuai liam kàwn ni-a an sawi lâite pawh an nei ngam lo.

Thil dang – ràicheha thi, sâr thi te pawh thih dàn pângngaia thi âi chuan an hlau bîk a. Sâr thi awm nikhua te hian mi tam tak chu mahnia lêng chhuak ngam lo leh in pawh nghâk ngam lo an awm ṭhin. Sâr thi chu an thlâ a hrâng duh an ti! Inneih hun atân thla serh an tihte chu an duh lo bawk. Thla serh chhûnga inneih hlau lo, Aizâwl vêng hlun taka awm chhûngkaw pakhat ka hria; thla serha an fate an innei an awm nuk mai, eng tin mah an awm bik lo. Kum 2006 June 15 (YMA Day)-ah khân Rev. Zairema chu thla serha inneih duh loh chhan ka zâwt a. Ani chuan, “Eng dang a ni lo ang, fûr chhe zual lâi, hlo tlawh tùr tam lâi ni bawk, sikserh kài awlsam lâi a ni a; sex an lo hmang nasa deuh bawk nèn, taksain tlin loa mual mual an awm a ni ang,” a ti thèn mai!

Chhûngkhata mi pahnih tûk khata chhim leh hmàr hawi zâwnga zin chhuah pawh an duh lo. Hei phei hi chuan tlèm lai thil a ang hle; tûn ang khawvêl changkãng tawhah chuan chhûng rual deuh zîngah chhim leh hmàr emaw chhak leh thlang zâwng emaw, a saikalh zâwng pawha zin chhuak an an awm nuk thei tawh ang chu. Hlauh loh loh tùr hi hlauh kan tum chawp mai mai a ang deuh ṭhin.

Hetiang hian hlauhnain min hual vêl a. Thih tawh hnûah pawh phuah chawp Páwla sài kan la hlau zui leh bawk a. Mi ṭhenkhatin Bible-a ‘Paula’ leh Mizo khuavàng thawnthua ‘Páwla’ tih chu thuhmunah an lo ngâi râwl nèn! Bible-a ‘Paula’ hi chu Latin ṭawng ‘paulus’ aṭanga lo kal, ‘pa tê’ (small) tihna a ni a; Mizo thawnthua ‘Páwla’ ve hi zawng a pãwl (blue) a ni mai! Chutiang boruak kâra lêng chuan mi huaisen an ngâi sâng a; huaisen tùr pawhin an inzirtîr nasa bawk. Khaw khata mi huaisente chu an châwimâwi ṭhin a, ‘nopui’ an dawmtîr ṭhin. Mahse khaw khatah mi huaisen chu ui-hûm emaw lek an awm ang a, mi dang zawng erawh chu hlau leh khûr chungin an awm ṭhin a ni ber ang.

Hetiang boruak kâra kan chèn lai khân Chanchin Ṭha a lo thleng a. A rawn thlentute kha an ã lêm lo bawk a, hlauhna ata chhan chhuak theitu Isua Krista chu hming mâwi tak ‘Chhandamtu’ a nihzia an han sawi a. ‘Hlauhna ata chhandam ngai’ an nih fur avàngin an tân Isua Krista chu pawm a awlsam bîk ang. H.T. Sânglianan (IPS Rtd) vai zînga a sawi fo chu, “Missionary-te khân Mizo hlauh ber ramhuai ngamtu Isua Krista chanchin an rawn sawi a, ramhuai hlau lo a ni tih an hriat chuan Isua chu an pawm ta a ni,” tih hi a ni. A ni lah tak a, kum 50 vêl lek chhûngin Mizote chu Kristian kan ni ta puk mai a. Kristian kan nihna chuan kan hlauh ṭhin thil tam tak lak ata min chhandam teh meuh mai. Mahse kan hlauh ṭhin ve bawk thil dang tam tak lakah chuan min la chhandam hlei thei si lo. Tùn thlengin thingtlâng lamah nu ngên leh pa ngên lo nei ngam lo an la tam a; chutiang bawkin thla serha innei ngam lo pawh mi tam tak an la awm ang!

Chu bâkah chuan kan rinna kawngah pawh hian hlauh tùr kan dap belh zêl bawk. Hun rei tawh tak aṭang khân Mizo zîngah ‘sakawlh’ hlau an tam hle. Kohhran ṭhenkhatin an er deuh kohhran chu ‘sakawlh’-ah puh an chîng a. Thingtlâng lamah phei chuan ram lâk nân hman tumin an sawi ṭhaih chiam ṭhin. ATC-a ka thawh lâia mobile theological school neia thingtlânga kan zin khân kohhran tê deuh ṭhenkat chuan Mizoran Presbyterian Kohhran hi ‘sakawlhah’ an lo puh ṭhin tih kan miten min lo hrilh a ni.

Synod Office sak ṭhat hmâ khân thingtlâng aṭanga Aizâwla lo pêm kohhran Upa pakhat, Synod Office aṭang pawha hla vak lo chêng chu (a hming chu sawi lo mai ang!), “Synod Office-ah khuan ‘sakawlh lu tanna khâwl’ a awm,” tiin an hrilh a ni àwm e; chû Kohhran Upa chuan âwih tak têin a âwih an ti! Rev. Zairema sak Synod Office hlui, a hnuai zâwka Ramthar Office awm lâi kha a ni a. Chuti taka mi bumna thu mai mai ring ta chu mi pakhatin Ramthar Office-ah chû Upa chu a zuk hruai a. Ramthar Office hnung lamah khân Rev. Zaireman ‘strong room’ a siam, chutih lâia missionary training zirlaiten an hman tùr lehkhabu (text books) an dah ṭeuh mai a. Sakawlh lu tanna khâwl hlau Upa hnênah chuan lehkhabute chu kâwkin, “Hêng hi sakawlh lu tanna khâwl chu a nih hi!” tiin an lo kawhhmuh a ni àwm e!

Sakawlh ni-a an puh leh a hmanrua ni tùr àwma an ngaihte chu - WCC, European Economic Community (EEC), Pope, Euro etc., tih ang vêl mai mai hi a ni. Europe ramah pawisa thar ‘Euro’ an hman ṭan dâwn laite khân insawi ṭhaihna a nasa hle a; an ‘currency note’-ah ‘sakawlh nambar a chuang te an ti thûl! Mahse hunin a rawn her chhuahpui a, chuti hê-hû chuan kan hlau zui ta lêm lo a ni ang. Tháwk khat lâi, chêng 20 note an sawi hlauhawm lâi khân, “Ka hlau ve lo a ni a; a nei apiangin min rawn pe rawh se; lehkhabu chhutna man ah ka duh a nia!” ka ti a, min pe phal an awm leh miah si lo! Ui kawm hlawm lutuk leh si! Het sala!

Kum sàng bi thar kan kai dâwn lai khân computer lam thilah Y2K avàngin mi tam tak chu an buai phîlî hman a, “Computer-in AD 2000 bâk a hmu pha lo,” an ti a, khawvêl tàwp mai tùrah an ngâi a ni. Mahse a lo hmu pha na meuh mai! Tûnah hian AD 2000 hnûah ṭhangkhat lian kan hmang leh tawh a nih hi. Compuer siam thiam chuan AD 2000 hnu lama hman tùr pawh an siam thiam tih a chiang lutuk ringawt!

Khatih lâi vêl, kum 1993 kum tàwp lamah khân thu hriltu lãr angreng tak pakhat chuan French mi Nostradamus-a (1503-1566) hrilh lâwkna ṭan chhanin kum 1994-ah khawvêl tàwp mai tùr ang deuhin a sawi dum dum a; mahse kum 1994 hnu lamah kan hmang rei leh ta viau chu a nih hi! Thu hriltu ṭhenkhat hi chuan insawi ṭhaih zâwngin ‘Chanchin Ṭha’ ni loin ‘chanchin chhia’ an hril ṭhin a ni ber. Mi vau leh an thluak sûksak an tum a; hlauhna chî an thinlungah an tuh a; an thû an âwihtîr leh nge nge ṭhin a ni!

Hmân kumah khân Presbyterian Kohhran Biak In, Chanmari (Aizâwl)-a mi chu an hawng dâwn a. Chutih lGi chuan tuten emaw thi daih tawh Chawngkhupa kha ṭawngtîrin “Chanmari biak in hawn hunah chuan Chanmari aṭanga Bâwngkâwn a lang tlang dâwn,” an ti a. Aizâwla awm thingtlâng mi eng emaw zât chu an inthiar chhuak a nih kha. Mahse chutiang thil chu a thleng ta lêm lo a! Khatianga an sawi hnu lawk, 2005 Synod pawh Chanmari Kohhran Biak Inah tluang takin kan hmang ta zâwk a nih kha.

Tûnah pawh hian hlauh tùr dang an zawng thar zêl a. Aadhaar Card neih hlau, Voter’s Identity Card neih hlau, Ration Card neih hlau, Covid-19 hri danna vaccine-a inchiu hlau, kohhrana hming ziah hlaua inthai chhiattîr duh, etc., an la kat nuk mai zawng a nih hi. Ration Card neih hlaute pawh hian ration card neite buhfai lei ang an la lei ve duh tho si; a hrang a hrãia ngaihtuahsak an ngai emaw ni? Hmun thuhmuna mi buhfai an lei ei ṭheuh ṭheuh thi bîk an awm chuang azeng pawh a nih si lo!

Hetiang a nih lâi hian pawisa nèna inzawm Credit Card, ATM Card tih angreng chu an làwm phian lawi a. Pawisa lam thilah chuan khua hmu map lo, hlâwkna uchuak ûm huam huam zêl, a dik a dawk thlu loa sum hmuhna dap ruai ṭhin an ni lehlawi si! Chiahpuan, Khehpuam, Leipuam kan ti! Tûnah pawh Sèrchhîpah ‘Chiahpuam II’ a lo pian leh tawh khi! Khawiah emaw chuan ‘Chiahpuam III’ pawh a lo inphûm leh khiãu tawh maithei! Bum fin zawh loh kan ni ber e!

Engati nge heti taka Mizo Kristianten hlauh kan ngah mai le? Kan inphunna, kan ṭo bul, kan Kristian dàn hi a dik tâwk lo em ni ang? Hetiang rêng rênga hlauh ngah zâwnga inzirtîr tùr chu kan ni lo. Kan Kristianna hi fuh sela chuan eng thil pawh tawng i la, Kristiante chuan zãm miah loa hmachhawn ngam zêl tùr kan ni zâwk. Krista zâra hnehtu leh ngamtu ni tùr zâwk si hian, hlauh tùr kan dap reng mai zawng a nih hi. Kan inngaihtuah chian a pawimawh hle. Kristiante chuan eng thil pawh tawng ila, zãm lo rêng rêng tùra pâwl siam, ‘Kristian Pâwl’ kan ni a sin! Sâ zawnga zawnga kawlh ber, ‘Sakeibaknei’ Isua Krista neitu kan ni si a!