Revd Chuauthuama

Guest writer

Revd Chuauthuama

BISMILLAH! BISMILLAH! BISMILLAH!

KṬP General Confe­rence hmang zo titi lãr tak pakhat chu ‘BISMILLAH’ tih hi a ni. ‘Bismillah’ eng tihna nge ni tia min rawn záwt an awm nawk mai! Eng vànga lo lãr ta viau nge ni? A mãwl thei ang bera sawi chuan ‘Bismillah’ chu ‘Allah hmingin’ tihna a ni mai! 

BISMILLAH tih chu Arabic thumal pathum Bis + Ism + Millah fin khâwm a ni a. ‘Bi’ chu thu hma bet (preposition) ‘ah’ tihna a ni a; ‘Ism’ chu ‘hming’ tihna a ni a; ‘Allah’ chu ‘Pathian’ tihna a ni. ‘Bismillah’ awmzia chu ‘Allah/Pathian hmingin’ tihna a ni. 

Arabic leh Hebrai ṭawng hi ṭobul hrang lêm lo, ‘Semitic’ ṭawng an tih zínga mi an ni a. ‘Bismillah’ chu Hebrai ṭawngin dah ve dâwn ta ila, ‘Be + Shem + Elohim’ tih tùr a ni ang. Arabic ṭawng chuan Pathian tihna chu Allah a ni a; hei hi Muslim-ho ‘pathian’ hming bíka hman a ni deuh ber ta nghe nghe a. Kum 2013-ah khân Malaysia ramah phei chuan court-in Muslim ni lo chuan ‘Allah’ hi an Pathian sawi nân hman ve a khap nghe nghe a nih kha. ‘Allah’ chu Hebrai ṭawnga ‘El’, ‘Elohim’, ‘Eloah’ tihte nèn ṭo bul thuhmun a ni a; héng Hebrai thumal 3 hi chu Thuthlung Hluiah chuan Pathian sawi nân hman vek an ni a; a hmanna azirin a kawh erawh chu a hrang hret hret thei a, a chheh vél thil awm dàn azirin ‘pathian’ tihna ni chiah loah pawh hman châng a awm bawk. 

Muslim sakhaw lehkhabu Quran (Koran) chu hmun  114-ah ṭhen a ni a; ṭhen 9-na ‘Simna’ (Arabic: Al-Tawbah) tih chauh lo chu ṭhen tin bulah BISMILLAH tih a awm vek a. A kimchang erawh chu, “Bismi-Allahi- ar-Rahman, ar-Raheem’ tih a ni a; a awmzia chu, ‘Allah, Lainatna leh Khawngaihna hmingin’ (in the Name of Allah, the Compassionate, the Merciful) tihna a ni ber ang chu mâw! 

Genesis 1.1 thu, “A tìrah Pathianin vàn leh lei a siam a,” (Hebrai ṭawnga indawt dànin ka dah a ni) tih hi Arabic Bible-ah chuan, “Fee al-badi’ khalaya Allahu as-Samaawaat wa al-Ard,” tih a ni a. Johana 3.16 thu, “Pathianin khawvél a hmangaih ém ém a,” tih pawh hi Arabic chuan, “Li-annhu haakadha ahabba Allahu al-’Aalama hataa badhala,” tih a ni. Arabic Bible-ah chuan ‘Allahu’ hi ‘Pathian’ tihna a ni. 

October 31, 1975-a tih chhuah Queen hla ‘Bohemian Rhapsody’-ah hian ‘Bismillah’ tih hi vawi 3 a awm a; ‘Bismillah’ awmzia chu ‘Allah/ Pathian hmingin’ tihna a nih avàngin mi ṭhenkhat chuan tih Kristian an chák a ni maithei. Queen dintu Mercury erawh chu Kristian ni loin Zoroastrian zuitu a ni. 

Mercury chanchin hi lo chhui zui ila. Freddy Mercury pian tirha a hming chu Farrokh Bulsara a ni a; a pianna hmun hi Africa khawmualpuia Zanzibar rama Stone Town a ni. September 5, 1946-ah a lo piang a; a pa chu Bomi, a nû chu Jer a ni. Tûn hma chuan India ram Gujarat state-a chéng an ni. Mercury chu a pianna ram Zanzibar (tûnah Tanzania) chu British awp a nih avàngin British mi leh sâ rénga piang ang a ni a; June 2, 1969 khán United Kingdom khua leh tui ah ziah luh ngheh a ni. 

Mercury naupan lai hun tam záwk chu India ramah a rawn hmang a; kum 7 a nihin piano a zir ṭan. Kum 8 a nih chuan Bombay bula St. Peter’s School, Panchgani-ah a lût a; chutih lai aṭang chuan ‘Freddie’ ti-a koh ṭan a ni. St. Mary’s School, Mumbai-ah a lût bawk. Kum 1963 khân Zanzibar-ah a kír leh a ni. 

Kum 1964 khân Zanzibar lal Sultan of Zanzibar chu duh loin a ram mite an hel a; Sultan of Zanibar leh a rorêlpuite chu Arab hnam hnahthlák an ni a. Helhote chuan Arab leh India mi an that tam hle a; Mercury-te chhûngkua pawh thah hlauin England-ah tlânchhia a, Feltham, Middlesex-ah an awm a. Mercury chu Idleworth Polytechnic, West London-ah a lût a; a hnûah Ealing Art College aṭangin diploma a pass a; ‘art’ a thiamna hi Queen a din hnûah a hmang 
ṭangkai hle. 

Mercury khân hriat chian theih chinah mi 9 a kawp a; a hmasa ber chu hmeichhia a ni a; a dang 8 erawh chu mipa vek an ni a, amah chu a kawppui mipate lakah chuan ‘hmeichhe’ chan chang záwk a ni. Kum 1970 bul lamah khân Mercury chu a kawp hmasak ber Mary Austin-i nèn an intawng a; West Kensington-ah kum eng emawti chhûng chu an khawsa dùn a. Kum 1975 aṭangin American mipa pakhat David Minns nèn an inkawp rû a; kum 1976-ah a khawsak dàn chu a nupui Mary Austin-i a hrilh a, an inṭhen phah ta a; ṭhian ṭha tak ang erawh chuan an awm zui zêl tho a ni. Mercury-a’n kawppui a neih zawng zawng chu héngte hi an ni:

(1) Mary Austin-i (1970–1976) 
(2) David Minns (1975–1978)
(3) Joe Fanelli (1978–1979)
(4) Tony Bastin (1979–1980)
(5) Peter Margow (1981-thla tlém tê chauh)
(6) Vince (1981, rei vak lo)
(7) Bill Reid (1982)
(8) Winnie Kirchberger (1983–1985)
(9) Jim Hutton (1985–1991) 

Kum 1980-ah khân Barbara Valentin (Austrian actress) nèn an inkawp zauh bawk a; Germany rama Munich khuaah an chêng dûn a ni. Mipa zínga a kawp hnuhnung ber Jim Hutton-a nèn chuan an inkawp rei hle a; kum 6 chhûng zet chu Jim Hutton-a nèn an chêng dùn a; a thih dâwna dawm hlumtu pawh Jim Hutton-a hi a ni. Mercury chuan a thih hmaa thurochhiahah chuan London-a a in chu Jim Hutton-a pe loin Mary Austin-i a pe thung a; Austin-i hnênah chuan, “Ka nupui i ni tawh a; i tâ tùr ve rêng a ni e,” a ti. 

Mercury-an mipa leh hmeichhia a kawp tawn dàn hi hun rei fê a zép niin an sawi a; mi ṭhenkhat erawh chuan ‘mawngkawhur’ (gay) a nih hi a zép lêm lo niin an sawi. A nupui Mary Austin-i nèna an hun hnuhnung lam aṭang khân mawngkawhur a nih chu a chiang ta a; chumi hnûah pawh chuan mipa leh hmeichhe kawp pawlh chi hrim hrim (bisexual)-a nihna chu a lang chhuak leh zauh ṭhin.

October 1986-ah khân Mercury chu HIV hrik pai a ni tih Harley Street Clinic-ah hmuh chhuah a ni a; a mipa kawp Jim Hutton-a erawh chuan April 1987-ah khân HIV hrik pai a nih hi hriat niin a sawi thung. HIV hrik a pai tih hriat a nih tákah chuan Mercury chuan Jim Hutton-a chu amah kalsan tùrin a ngèn a; Jim Hutton-a erawh chuan, “Ka hmangaih che alâwm,” tiin a kalsan duh lo a, a thih pawhin a dawm hlumtu a ni.

November 24 1991 November 24 khân Freddie Mercury chu kum 45 mi lek niin a thi ta a; a thih chhan chu ‘bronchial pneumonia’ an ti. A vùina chu West London Crematorium-ah November 27, 1991 khân neih a ni a; a vuinaah chuan ama chhûngkhat lainate bákah Elton John, Anita Dobson leh Queen member - Brian May, Roger Taylor leh John Deacon-te an tel a, vuinaa tel zawng zawng chu mi 40 vél an ni. A vûitu chu Zoroastrian puithiam a ni. A vãp chu ama duh dàn ang takin Mary Austin-in a khâwm vek a; tû ma hriat loh tùrin a phûm bo ta a. A vãp phùmna hmun an zawh pawhin, “Tû mah ka hrilh dáwn lo,” a ti tlat! Freddie Mercury dawm hlumtu Jim Hutton chu January 1, 2010 khân a thi ve ta a ni. 

Bohemian Rhapsody hla hian eng nge a kawh ber? An sawi dàn chuan tlangvâl pakhatin mi pakhat a ti hlum palh hlauh mai a, a thlarau chu ramhuai hnênah a hralh a; chumi chungchâng chu a ni an ti. He hlaah hian ṭawngkam ṭhenkhat sawi zui ngai deuh a awm a; pakhat chu ‘Galileo’ tih hi a ni. ‘Galileo’ tih hi tû dang ni loin Italian, arsi chanchin zir mi Galileo Galilei (1564 - 1642) ngei kha a ni; he hla tih Kristian tum hrâmtute erawh chuan Isua sawinaah an ngai ve bawk.

Italian hming Galileo leh chhûngkaw hming Galilei hi Latin ṭawnga Galilaeus aṭanga lo kal a ni a, Israel hmàr lam Galilee ram sawina chu a ni ngei mai. He bial hming aṭang hian Grik ṭawnga galilaios tih te, Latin ṭawnga galilaeus tih te leh Italian-a galileo tih te hi a lo chhuak a; chu chu Galili mite (Galilean) tih nân hman a ni. Rom lalber Julian-a (AD 361–363) khân “Galilean’ tih chu Isua leh a zuitute sawi nân chuan a lo hmang tawh ngei mai a; Bohemian Rhapsody-ah erawh hi chuan Isua sawi nân hmang loin Italian arsi chanchin zir mi Galileo káwkin hman a ni.

Bohemian Rhapsody-a lo lang pakhat ‘Belzebub’ tih hi Thuthlung Hluiah chuan ‘Baal-Zebuba’ tih a ni a; Philistia rama Ekron khaw pathian hming bík a ni a, a awmzia chu ‘tho lalpa/pathian’ tihna a ni (cf. (2 Lal 1.2,3,6,16); sawi dàn dangah chuan ‘hmun sáng lalpa/pathian’ tihna an ti bawk. Matthaia 10.25-ah chuan ‘Beelzebula’ (Gr. Beelzeboul) tih a ni (cf. Lk 11.15). Juda dàn zirtírtute (lehkha ziaktute) khân Isua chu Beelzebula záwlah an puh a nih kha (Mk 3.22). Milton-a lehkhabû Paradise Lost (Pialràl Hloh)-ah chuan Beelzebula chu Setana dawttu tih a ni thung. Kristiante  tân Beelzebula chu Setana hming pakhat a ni. Islam-ah chuan ‘shaitan’ tih hi Setana an sawina a ni a, an sakhaw lehkhabû Koran-ah ‘shaitan’ tih hi vawi 80 a lang a; Beelzebula tih tak hi chu Koran-ah a lang lo. 

Freddie Mercuy phuah Bohemian Rhapsody hi Pathian fakna hla a ni lo a; Kristian hla a ni hek lo. A phuahtu chu Parsi sakhua Zoroastrian zuitu a ni a; a thih pawhin Parsi puithiamin a vui a ni. A hla hi thûah ‘Galileo’ leh ‘Beelzebub’ tih a tel avànga tih Kristian tum chi a ni lo. Mizote hi kan thil hmuh leh hriat hian min kaihruai chak ta hle mai a; mi tih anga tih ve zél chákna thlarau hian min tuam hneh ta hle bawk a. Máwi kan tih avànga mi tih ang kohhran thila lák luh ve zung zung kawngah hian insùm thiam a ngai hle. 

Naupang inkhâwmpuiah pawh hian lem chan an entír ṭhin a; tualchhûng kohhran fímkhur dàn a inchen lo hle. Chutiang bawk chuan ṭhalai pun khâwmnaah pawh thil an chan/entîr tùr kha eng ang tak nge a nih zir chian hmasak ṭhin a ṭha ang. Kohhran páwl hrang hrang tih dàn a inang lo hle a; duhtui dàn a inchen lo bawk. Ṭhenawm kohhran pâwl dangin an tih avànga mahni kohhrana tih ve zél tum chi a ni lo.