Guest writer
Revd Chuauthuama
KUM 31 KAL TA SEPTEMBER 4 KHA!
Taima fâlte chhiar atân âw! Tûn ṭum chu kum 31 kal ta September 4 leh a hmâ ni 3 chhûnga kan awm dàn kha ka ngaihtuah chhuak hlauh mai a. Vawiin September 4 aṭanga chhût lêtin kum 1990 September 4 kha kum 31 lai a lo ni ta reng mai. A ni zâta chhût chuan ni 11,323 a ni a; chu chu dârkâr 271,752 a ni a; minutes 16,305,120 a ni leh a. Second chuan seconds 978,307,200 lai a ni! A rei tawh nèn, September 4, 1990 leh a hmâ ni 3 chhûnga kan awm dàn kha nimina thleng ni mai àwm takin ka la hre chiang êm êm si!
Kum 31 kal ta August 31-ah khân St. George’s College-a ‘The Bible and Its Setting’ zirlaite chu kan ni hnuhnung berah zirtîrtute nèn kan picnic a. Kan hotuten an nupui fanaute an hruai avàngin zirlai zînga nupui fanau nei awm chhun kei pawhin ka hruai ve a. Kan hotupa ber John Peterson-a fanu leh ka fanu chu inkàwm rual an ni. Tûkṭhuan ei khamah chuan zirlai 40 zet leh kan hotute chhûngkua chu Latrun bula picnic tùrin dâr 9:30-ah kan chhuak a. Jerusalem–Tel Aviv kawng, mêl 3½ leka hla Abu Ghosh-ah kan chàwl a. Abu Ghosh hi Thuthlung Hluia Kiryat Jearim, thuthlung bâwm pawh kum 20 lai awmna hmun kha a ni.
Abu Ghosh-a biak in pakhat ‘The Lady of the Ark of the Covenant’-ah chuan sakramen kan kîl a. He biak inah hian thuthlung bâwm lem chunga Marin nausên Isua a pawm lai lem an dintîr chu a awm nghe nghe a. Mari leh Isua thuthlung thar entîrna a ni.
Abu Ghosh aṭang chuan Latrun bula Catholic puithiamho enkawl grep huan kan pan a; chu hmun chu kan picnic-na tùr chu a ni. Latrun hi Tel Aviv-Jerusalem kawng, kum 1948-a Israel leh Arab indo laia hun rei tak Arab-hoin Jerusalem-a chho tùr supply an dan chahna hmun kha a ni a. ‘Oh Jerusalem!’ chhiar tawh chuan in hre viau ang!
Hlim taka nilênga kan picnic hnû chuan zanriah ei hman tùrin kan college-ah chuan kan kîr leh ta a. Zàn dâr 8-ah St. George’s College tual zâwlah inthlahna kan nei a; kan hlim ve hle. Kan ṭhian ṭhenkhatin kan hotute sawi fo, “Hmun thianghlim a insawn ṭhin,” tih beh chhanin hla pakhat ‘Holy places move’ tih an sak chu kan hlimpui hle. Inthlahna hun tàwp lamah certificate min sem ṭheuh a. Chumi zawhah chuan Ben Gurion Airport-a security duty-ten zawhna min zawh tùr chhàn dàn tùr min hrilh a. Ben Gurion Airport chu khawvêl airport zawng zawnga khualzin check ulukna bera ngaih a ni a. Kan hotute sawi dàn chuan zawhna 7 min zawh ngie ngei tur a awm a; chûng zawhnate chhàn dàn tùr chu min hrilh láwk vek a. Chûng zawhna 7 chu:
1. Eng vàngin nge Israel ramah i lo kal?
2. Hmêlhriat i nei em?
3. Jerusalem-ah khawiah nge i thlen?
4. Lehkhathawn emaw mi thil ken i nei em?
5. I bungrua hi nangma khung a ni em?
6. Airport i thlen hnûah i bungrua i kalsan em?
7. I bungrua hi mi dang kutah i dah tawh em?
Kan College kha East Jerusalem-a awm a ni a; mahse kan College kan sawiin East Jerusalem sawi lang loin ‘Opposite of Ministry of Justice’ tih tùr tiin mi hrilh thlap a ni.
September 1-ah chuan tûkṭhuan ei khamah Bethani-a Lazara-te in hmunah Jeriko Bus-a chuangin ka va kal lawk a; Lazara kawmchàra mi pakhatin Isua tehkhin thûa anṭam chi a zawrh chu sekel 5 man ka va lei a. St. George’s College ka thlen leh hnû chuan ka nupui leh kan fanu kum 6½ mi chauh chu hruaiin Hinnom kawr panin Bethlehem kawngah kan chhuk a. Bethlehem kawngpuiin Hinnom kawr a kânna bulah chuan Hinnom kawr ruam chu kan zawh chhuk a. Isua hun laia bawlhlawh paihna kawr chu tûnah chuan ruam mâwi tak, phaitual hnim hring dup mai a ni a, a khât tâwkin thing mâwi tak tak a awm phauh phauh a.
Isua hunah khân bawlhhlawh paih an hàl chu fûrah pawh a mit hlei thei lo a; Isuan hremhmun tehkhin nân a hmang a. Hebrai ṭawnga ‘Gay Hinnom’ chu Grik ṭawngin ‘Gehenna’ an ti a; hremhmun hming emaw kan ti ta mai a ni! Tûnah erawh chuan kawr ruam nuam tak a ni a; Kidron kawr nèn a inpawhna aṭanga kawng lo chho chu, Bethlehem lam panin chhim lamah a kal zêl a. Kidron-Hinnom kawr ruam kawng hi Mizoram State a nih hnûa Chief Minister 2 hnuaia kum 35 chhûnga kan kawng ṭha lai ber âi pawhin a ṭha záwk daih! In âwih loh chuan zuk kal ve ula, ka sawi hi a dik loh chuan Zualthaua tih dàn takah min talh dâwn nia!
Kidron kawr kan thleng thla a, motor kawng tàwpna thlengin kawr hnâr lam kan zawh chho a. Olive tlâng pang lam kawr kama ‘Absaloma thlàn’ an tih, tlu sawp lo chauh, âwn deuh tùi chu kan pèl chho a. Jeriko kawngah kâi chhoin Gethsemani huanah kan lût a; ka nupui leh kan fanu chu Gethsemani huana Olive kûng tar ber pakhat bula an ding lai thla ka láksak a. Gethsemani huan chhak lamah kan chho zêl a; Olive tlák lam mual zau tak chu Juda-te thlànmual a ni a. Juda-te chuan thlàn an tlawhin pangpâr âiah lungtê an dah ṭhin a; lungtê a tam viau chuan tlawhtu an tam tihna a ni.
Olive tlâng chuan chhuah chhoh dâwn chhim lamah chuan ṭhûin Jerusalem kan chhuk thlìr a; kan thlang lawkah chuan Juda-ten mitthi an phûm lâi ka zuk hmu a. Ralkhat hla deuh aṭang chuan an thla ka la a; mahse kha thlalák kha tûn hnû hian ka hmu zo ta hauh lo mai! Min rûk bosak an awm ni maw ka ti ta mai mai!
Bethphage hnaih, Olive tlâng chhim lam aṭangin tlângdung kawngah hmàr lam panin kan phei a. Aizâwl kan lo thlen hnûah mi ṭhenkhatin “Zàwlnei Zakaria lo hrilh lâwk ang khân Olive tlâng a khi tawh an tih hi a dik em?” tiin min lo zâwt ṭhin a. Kei chuan, “Khi ni sela chuan chhak leh thlang záwnga khi tùr a ni a; chhim leh hmàr zâwngin kawngpui a kal a. Chu kawng chu vawi eng emaw zât ka zawh tawh a; kan chhûngkua pawhin September 1-ah khân kan zawh a, khi zeuh pawh kan hmu lo!” tiin ka chhâng ṭhin (cf. Zak 14.4).
Olive tlângdung lai tak vêlah chuan khaw te field tiat deuh thàwa zau, motor inher vêl nâna an tih ni àwm tak a awm a; chumi chhim leh hmàr lam ve ve chu fâr thing hmun a ni. Chhim lam deuh tlák lamah chuan kan va phei a; mahse Israel ram nèna inhmeh lo takin saidàwiûm keh a lo awm nuaih mai a; awm reina chi niin ka ngai lo a. Chûng saidàwiûm keh bulah chuan zungin hnap ka hnît khum ta vêl a! Chu vàng chuan alâwm Leitan South Kohhran member pakhat Jerry Lallâwma (L) khân, “Keini kohhranah chuan Sunday School naupang chu BD zirlai an ni a; kan hotute zîngah chuan Olive tlâng zun khuma hnap hnît khum ṭhat ṭhat tawh a awm asin!” ti-a intitheih nân taka a hman ṭhin kha! Kan pui ve bawk a ni!
Olive tlâng aṭang chuan Gethsemni lamah bawk kan chhuk thla leh a; Kidron kawr kâna lei an dawh chu zawhin Jerusalem khawpui hlui kawngkapui pakhat, martar hmasa ber Stephana an den hlumna hmun hming châwia an phuah St. Stephen’s Gate-ah kan lût chho a. Hla lo tê-ah chuan Isua kraws put ṭanna an tih chu a lo awm a; chuta ṭang chuan Isua kraws put kawng Via Dolorosa chu zawhin a thihna hmuna biak in Church of Holy Sepulchre chhûngah chhim lam kawngkapui aṭangin kan lût a. Biak in chhûnga Isua khen behna hmun an tih, han luha ding lama mi chu panin rahkâ 18 lâwn chhoin ft 15 vêla sângah kan chuang chhuak a; chumi chhak lamah chuan Isua an khen behna hmun an tih chu a awm a. Dawhkàn sâng vak lo hnuai chu an rek pawp a, a hnuaia Kalvari lung chu khawih theih a ni a. Ka nupui leh ka fanuin Kalvari lung an khawih lai chu thla ka lo la vêl a. Chu dawhkàn sîr chhim lamah chuan dàrthlalang chhah tak hnuaia ‘Kalvari lungpui khi chat’ pawh hmuh theih a ni.
Kalvari dawhsàn aṭang chuan chhuk lehin kawngkapui zâwn chhuat laia Isua ruang zalhna an tih lung phêk ‘Stone of Unction’ bulah ka nupui leh ka fanu chu an ṭhingthi a. Chu lung phêk chu khualzinin hriak rim tui an hnawih ṭhin avàngin a rim a tui hle a; ka nupui leh fanu chuan lung rim tui chu an hnîm vêl a! Chumi hnûah chuan Isua thlàn in te tak tê-ah kan lût a; kan fanu chuan Isua kuang lem chungah bati a chhi ve a; a thla ka lo láksak a. Chumi hnûah chaw fâk tùrin St. George’s Guest House-ah kan hâw a; chaw fák khamah chuan Garden Tomb bula Arab Bus Station-ah kalin Bethlehem-ah Isua pianna hmuna biak in Church of Nativity tlawh tùrin kan chhuak leh ta a; tlai thlengin kan va awm a; zanriah ei hunah St. George’s Guest House kan thleng leh ta a.
September 1 zànah chuan kan bungruate chu suitcase len dàn indawt 5-ah kan khung a; suitcase lian ber chu Bangalore-a BD ka zir laia kan hàw dâwna second hand ka lei, kal lama kan ken chhun kha a ni a. Jerusalem-ah thil kan lei belh leh nual avàngin kan inkhung leng hlei thei lo. Paih ṭhen neih kan hreh si; eng emawti ti chuan tâwt takin kan thun kim thei ta hrâm a. September 2-a Ben Gurion Airport-a min lo check hun tùr chu huphurh rilru takin kan mu ta a ni.
Kan College hotupa ber John Peterson chu USA-a hâw tùr a ni ve bawk a; kan thlawh hun tlai deuh zâwk mah se, pawisa kan sèn a ngaih loh nân a ruala Ben Gurion Airport pana kal ve mai tùrin min ti a. Thlâwk chhuak hnuhnung tùr kan nih avàngin kan bungrua chu an check tlai zâwk a. Min check hun a lo thlen chuan a hmasa berah kan awm a; ka nupuiin kan fanu chu a paw pàr mai a! Mi check-tu chu nula/nu zên zeih zawih, kekawr tâwt deuh ṭanga ha, hmêl fel tak a ni. Kan hotute min hrilh lâwk ang khân zawhna 7 min zâwt a; zãm loin ṭha takin ka chhâng vek a. Kan suitcase pakhat chu a hmingin min hawntîr a; a chhûng thûk lo tê a zuk zen ve a, “A tâwk e” tiin ‘security pass’ a bel ta zung zung mai a.
Ani chuan, “Hetianga chipchiar taka ka zawhna chhan che chu Israel-te hi mi huat rawn kan hlawh a; mi sualin thlawhna tihchhiatna thil an ken loh nâna kan fîmkhur vàng a ni e. Min hre thiam dâwn nia aw” nui sak chungin a ti ta zâwk hlauh mai a. A dawta min zâwttu tûr 2-te chuan eng mah min zâwt tawh lo; min kaltîr tawp mai! A va mak êm! Kan hotupa John Peterson-a nèna airport chung lama kan inhmuh leha kan thil tawn ka sawi chuan mak a ti khawp mai a, “It’s a miracle!” a ti ringawt! Pathian hi chu a ṭha a ni tawp.
Kan bungraw bûk hun a lo thleng a, keini chhûngkua mi 3 chuan kg 20 zêla chhûtin chuan kg 60 vêl kan keng thei a; mahse kan suitcase 5 kha kg 90 aia rit a ni. A bûktunu, hmêla puãk ti vak mang lo, nu hrãm lam deuh tawh chuan en mang hlei lo hian, “Fifty five kgs” tiin a nawr liam leh ta mai a; chàwi belh dâwn i la, dollar tam fê kan châwi ang. Chàwi tùr pawisa lah kan nei mang tawh bawk si lo! Pathian hnathawh ropui a lo lang a ni ber mai. Mite anga rilru so ngah deuh ni ila chuan ‘Halelû-yah’ ka ti pawp ngei ang!
Ben Gurion Airport aṭangin Olympic Airline-ah chuangin Athens-ah kan chhuk a; nilêngin airport-ah awmin zàn dâr 7-a chhuak tùr kha dâr 9-ah kan thláwk chhuak ta chauh a. Gulf indo kha a la thleng lo deuh a, Bangladesh Airline chu a tâwt kher mai; an rim lah chu têl rim nèn, thlan rim nèn, bàl rim nên a thãng huam mai a! Thlawhna ka chuan tawhna zawng zawngah Bangladesh Airline kha a la ṭawp ber a, a hrehawm ber bawk; hrehawm takin September 3 zîngah Bombay International Airport kan lo thleng ta hlawl mai a. Khawvàr chian hnûah Bombay International Airport aṭangin Domestic Airport panin Bus-in kan chhuak a; chutah chuan zàna chhuak leh tùrin kan awm nilêng leh ta ràn mai a ni.
Zànah chuan Kolkata panin kan thlâwk leh ta a; Kolkata Airport-a kan ṭum chiah chu engin emaw bual âtin ka awm a. International Aiport-a ṭumah riãk inngaiin taxi zawngin ka va chhuak a; taxi pû hnênah chuan, “Domestic airport-ah kan kal duh,” ka’n ti pek a nih kha! Kha taxi driver phùrzia kha âw, bum nuam min va ti dâwn êm! A kual thei ang berin min tlànpui vêl a, a tâwpah ‘domestic airport’ chu kan thleng ta!
Zàn rei deuh hnû, kan fanu ka muttîr hnû chuan kan bul vêl chu ka fang kual a. Bombay aṭanga kan ṭum luhna kha ka va pawh phei ta mai a; kan luhna leh taxi pûin min dahna chu inhlat lo tak, ft 20 pawh tling lo tùr hi a lo ni a! Khawvêlah hian ka mãwl ber àwm e! Kum 1988 September 30-a Kolkata aṭanga Bombay kan pan khân zànah airport bul hotel-a kan thlenna pindan aṭang khân ka va chhuak ve ngawt pek a; ka luh leh dâwn chuan ‘smart card’ hmanga kawngka hawng thiam loin rei fê ka chai tawh bawk. Kal lamah leh hàw lamah mãwl haih haih tak ka ni!
September 4, 1990-ah chuan Silchar panin kan chhuak leh dâwn ta a. US dollar ka kawl chhun chu India pawisa-in ka thleng a, Rs 800 âwrh chauh a ni. Kum 1988 October 1-a Bombay airport-a foreign exchange ka tih hman ták loh avànga India pawisa Rs 900 ka ah ták zêl kha ka la kawl bawk a. Bombay leh Kolkata inkârah kan bungraw phurh man chàwi belh a ngai lo a; Kolkata leh Silchar inkârah chuan Rs 850 chàwi belh a ngai ta thung a. Kal lama foreign exhange ka tih theih loh kha ka hmang ṭangkai ta hlauh a. Buai zui loin Silchar kan lo thleng chho thei a; September 18, 1988-a Aizâwl kan chhuahsan aṭanga ni 716-ah chiah Aizâwl kan lo lût leh ta a ni.
Khata ṭanga ni 11,323-ah chiah ka thu ziah hi vawiinah a lo chhuak a; nikhua a lo rei ve ta hle mai. Kei pawh upa lam ka lo ni ve ṭan ta! Kum 31 kal tâah kha chuan kgs 40 te lek lek chu ka phekphelènin ka char thei titih ve kha a ni a; tûnah chuan kg 10 lek ka khài pawhin ka chau hma ta hle! Nimin piah khân ka doctor fel tak ka va râwn leh a, ani chuan, “I chuap a chak lo hle a, i oxygen level pawh a hniam a nih hi!” min lo ti a; chak chhuah leh deuh nân damdawi ka lei hàw ṭawk kha. Chutiang vêl chu kan ni tawh a; kan hun kal ta hi ‘hmànlai’ a chang ta zêl mai zawng a nih hi! Hmànlai ngâiin ka rawn inchhák da ve a ni ber e!