TÛNLAI THIL AWMZIA!

Tûn ṭum chu thil pahnih ka’n sawi teh ang. Pakhatnaah  chuan Conoravirus disease (Covid-19) chungcháng hi hre thûk lo mah ila, tlém azáwng sawi ve ila. Kum 2019 Novcember 17-a mi pakhatin a vei tih an hriat chhuah, khawvél hriata 2019 December 31-a puan chhuah, Covid-19 hi thla 3 pawh tling loah khawvél ram 150 zetah a darh hman a. Tûnah chuan ram hrang hrangin rálpui phiara phiarin an do mék a; chutih lai chuan ziaawm lam pan loin a seh táwk hi an la pun belh zél niin a lang rih si! 

Covid-19 chungchángah hian sawi dàn a tam a, ngaih dàn lah a tam bawk. China ram Wuhan bial, mihring maktaduai 11 lai chènna hmuna sangha zawrhna bazar aṭanga darh ṭan ni-a hriat a ni a. Chinese-ho khi ei leh in an duh hrawmhráw deuh a; an sa eite pawh hi hmin taka siam ni mang lo a tam a. Wales ram Cardiff khawpuia Chinese restaurant-a Welsh Presbyterian Kohhran General Secretary-te nupain kan chhûngkua zanriah min eipui ṭum pawh khân an vawk sa rawn chhawp tel ve kha keini chuan kan ei thei lo; a fei fuat mai a, a uih deuh hmûn leh nghál a. A sa hrang te reuh tê ka hmawm chhun pawh lem thei loin ka chhák ru zâl zâl mai a ni. 

Internet-a an tàr lan dàn ṭhenkhatah chuan Wuhan biala sangha zawrhna dàwrahte chuan a rûkin ramsa chi hrang hrang an zuar tel a; chûng zíngah chuan bãk sa te, rûl sa te, saphu sa te pawh a tel hlawm. Coronavirus hi ramsain ramsa danga an kai chhàwn ṭhin a ni a; tûn hmain mihring natna a ni ngai lo a, mihring zínga inkai chhàwn a ni ngai lo. Wuhan biala sa dukdak vak lo an zawrh aṭanga mihringin an kai chhàwn niin a lang ta ber a. Mihring fímkhur lohnain a rawn hrin chhuah, khawvél buaipui tham natna a lo ni ta. India ram hi tûnah rih chuan kan la vànnei hle. Tûn thlengin vàntláng zíngah inkai chhàwn avànga Covid-19 vei an la awm lo. Covid-19 veite chu ram dang aṭanga lo hâw an ni vek rih a; mipui zínga inkai chhàwn a la ni ve lo hi India vànneihna tak pakhat chu a ni. Eng nge lo thleng dáwn tih erawh chu hriat a ni lo. 

Mizoram tân chuan ram dang leh India ram hmun hrang hrang aṭanga lo hâwte hian sawrkar thu chhuak angin ni 14 na ná ná chu mahni inah inkhung hrang hrãm sela; Covid-19 vei awm lo hian kan awm tluan thei mai ang tih a rinawm. Mipuiin kan tih tùr ber chu sawrkar thu zawm ṭhat hi a ni. Mahni inah inkhung hranna tùr kan nei lo a nih pawhin sawrkarah thlen ni sela, sawrkar pawhin chûng mite khung hranna tùr chu a buatsaih thei mai dâwn lo’m ni? 

Keiin mãwl taka ka ngaih ve dàn pakhat han zep mai mai la. Covid-19 vei tamna hi ram vawt tak vek a ni a; India ang ram lum hi chu Coronavirus hian a ngeih vak lo ang. Khua a lum tulh tulh ang a, boruak lumah chuan Covid-19 hri hian dam nuam a ti hauh lo ang a; mihring ái chuan virus hrik záwk hi a mang thuai maithei a nia. ‘Corona’ tih hi Latin ṭawng aṭanga lák a ni a, ‘pangpár ṭhi’ tihna a ni. Coronavirus hi en lennaa a lan dàn chuan pangpâr ṭhi kual máwi tak ang a ni a; he pangpár ṭhi kual máwi tak anga lang hi a hmél en ang a ni lo; a sual ru riau, mihring suattu a ni ta tlat mai. Chuvàng chuan nèl sual a hlauhawm a; kan rama a lo luh lohna tùrin theih tàwpin ṭan kan khawh tùr a ni. 

Thil pahnih khat ka’n sawi tel duh chu tûn ang huna inti zàwlnei thu puante hi engah mah ngaih loh tùr; an pâwt ve mai mai a ni! Isua kha zàwlnei dik tak hnuhnung ber chu a ni a; Isua hnu lama mi mal inti zàwlneite hi chu a DER vek an ni. Zàwlnei hna thawktu dik tak chu Kohhran hi a ni tawh záwk a; kohhran hian fimkhur taka Pathian thu bihin zàwlnei hna a thawk ṭhin a ni. Zàwlnei tih hi thil lo thleng tùr puan láwk chiam chiam lam a ni lo; a hun mil zêla huaisen taka thu dik puan chhuah hi zàwlnei hna dik tak chu a ni záwk. Mizo zîngah chuan ‘zàwlnei vuah chawp’ kan ngah ta hle. Tute emaw kan ngaih sàn deuhte hi kan ti zàwlnei chawp mai mai ṭhin. Covid-19 chungchánga inti zàwlnei taka thu puang an awm a nih pawhin rin tùr an ni lo. 

Thil dang leh chu Covid-19 hian kan kut hleizia a ti lang chiang hle. Vàntláng zínga thu theh darhna hmanrua kan nei ṭha tawh a; mi tam takin smart phone kan lek fur tawh a; chumi hmang chuan a kut hlei nazawng hian an thil hriat apiang an theh darh ta mai emaw tih tùr a ni! Pastor Bial khat emaw Kohhran pakhatin emaw thu ngaihtuahte chu kan vawrh darh ta chuai chuai ṭhin a, “Hetiang hi kan tih dàn a nia, min entawn teh u,” kan ti emaw ni teh reng ni! Hetianga titute zingah Pastor leh Kohhran Upate pawh an bang chuang lo! Kan kut hlei lutuk hian kawng lehlamah chuan thil ṭha vak lo pawh a thlen thei hial zâwk a ni. Insùm thiam deuh a ṭûl hle.

Thil dang pakhat ka sawi duh chu Chapchàr kût laia thil thleng kha a ni; a behbàwm lamah han kual hmasa lawk ila. March 10-ah khán AR Làmmualah Chapchàr kût ropui taka hman a ni a. Tûnah chuan Central sawrkar aṭangin kût hmanna tûr sum pawh Mizoramin a maktaduai télin a dawng ta ṭhin a; kuminah pawh chéng nuai 100 ngawt a dawng a nih kha. A sem dànah erawh chuan Aizáwlin a chang tam bîk hle a; district khawpui dangte an lungáwi chiah lo. Kumin kha chu thil thleng tawh a ni a; kum lo kal zél tùrah erawh chuan Mizoram sawrkar pawhin district khawpuia Chapchàr kût hmanna tùr hi pe tam ve deuh tawh sela. Aizáwlah hian thil hi kan khung tam mah mah ṭhin hi a dik chiah bík lo.

Chapchàr kût ni hi Mizoram Synod chuan chawlh ah a puang ve rih lo! Mi ṭhenkhat chuan Mizoram Synod hian chawlh ah puang ve lâw lâw se an duh a. A cháng chuan Chapchàr kût leh KṬP General Conference hi a inrual ṭhin bawk a; kumin erawh kha chuan a inrual lo hlauh thung. Mizoram Synod chuan inkhâwmpui hrang hrang neih hun tùr hi awmze nei takin a rél a, páwngpaw sawn ngawt chu a remcháng lo ang. Mizoram sawrkar záwk hian Chapchàr kût hun hi kár khatin emaw tawlh tlai sela, KṬP General Conference nèn inrual cháng nei loin a awm thei ang. Chapchàr kût hun hi chu hmànlai aṭanga ni bík awm lêm lo a ni a; tûn hnûah pawh Mizoram sawrkar hian remchàng a tih angin a ruat mai niin a lang.

Ṭhangthar zíngah sâp ṭawnga ‘post-colonial perspective’ an tih anga thil ngaihtuah hi a nasa tawlh tawlh a; tûn hmaa min awptu sápho huatna rilru hi a lian telh telh emaw tih tùr a ni. Kum 1973-a Chapchàr kût kan hman thar leh lai khán tih Kristian viau kan tum a, mahse kan hlawhchham ta kha a ni a. Ṭhangthar zíngah Chapchàr kût hi tih Kristian duhna rilru inphûm a awm niin a lang a; mahse ngaihtuah chian chuan Chapchàr kût hi hmanlaia hman a nih tirh ata sakhaw thil a ni lêm lo. Tûnah sawrkarin awmze nei taka a hman dàn tùr a rèl hian kan sakhua a tibuai lêm lo a nih chuan a kal dàn pángngaia kalpui zél hi a fuh ber ang; tih Kristian tumin kohhran hian ṭan la thar dáwn ila, sawrkarin heti taka uara a hman tawh avàng hian chhuhsak theih rual a ni tawh lo ang; indîp dâl loa sawrkar huaihawta a kal zél hi a ṭha táwk viau a ni.

Kan sawi tum takah lût tawh ila. Chapchàr kût laia Vànapa Hall-a thil thleng erawh kha a duhawm vak lo. Lem ziah pakhat (CM lem), sawrkar lai party miten an la bo daih kha a zia lo hle a ni. Kum 2017-ah Mamit kawng chhiat lutuk lai khán Sumo driver pakhatin hrehawm a tihzia a puan chhuahna thu ziah a motor-a a tàr avàngin sawrkarin tlàn phalna a sûtsak tawh a; khatianga tih pawh kha thil zia lo tak a ni! Tûnah sawrkar lai party mi leh saten Lalthlanchhuaha lem ziah an lák bosak leh bawk a; a hnûah an pe lét leh a nih pawhin Vánapa Hall aṭanga an la sawn hrim hrim kha a dik lo a ni. Kum 2017-a Mamit kawnga Suma driver chunga thil thleng leh Lalthlanchhuaha chunga thil thlengah hian a titute hi an ‘taliban’ mah mah a ni! 

Lem ziah hi zirna péng pawimawh tak pakhat a ni a; Lalthlanchhuaha phei chu lem ziah zirna lama thleng sáng tak (Master degree) nei a ni nghe nghe. A ngaihtuahna puan chhuah kha a zalènna a ni a; huat ena lo en ngawt tùr a ni lo. India Dànpuiin tute pawh a phalsak ‘freedom of speech’ dan chahsakna chi khat a ni. Tûn hnûah khatiang kha thleng nawn tawh suh se. 

Lalthlanchhuaha lem ziah lák bo kha thil duhawm lo a nih tawh tehlul nèn, Mizoram Art Development Society (MADS) hruaituten Lalthlanchhuaha lem ziah chungchánga CM laka thupha chàwina an chhuah ta hlauh záwk phei kha chu thil mak tak a ni; an member thlavàng kha hauh záwk tùr an ni asin. MADS aṭanga Lalthlanchhuaha a báng ngam kha a huaisentthlákin a fakawm hle a ni.

Lalthlanchhuaha chunga thil thleng khán ka thil tawn tawh min ti hre chhuak zawk a! Kum 2002-ah khán ‘Nilai leh Beihrual Thupui’ ka ziah chu ka thu ziah pawm thiam lo mi pakhatin January 11, 2002 khân Govt. Mizo High School Field-a missionary hmasate pahnih hriat rengna lung phun bulah a hãl pek a; khami avàng khán sawi hlawh hat tawh ka ni. Synod Executive Committee (SEC) chuan lehkhabu hàl chungcháng kha a ngaihtuah ta hial a; thu chhuah an siam nghe nghe a. Chu thu chhuahah chuan ṭawngkam pakhat, “A hãltu ṭhahnemngaihna hi kan hre thiam a,” tih a tel kher a. Rev. Thansiama (L) khán kha thû kha a han hmuh chuan, “Engati nge a hãltu ṭhahnemngaihna hi kan hre thiam an tih kher? A thiam lohzia hi hriattír záwk tùr alâwm,” tiin min vuipui deuh a. A hnûah SEC thu chhuah buatsaihtute zínga pakhatin, “SEC-ah khân siam ṭhat deuh tùr tih a ni a, kan siam ṭha leh a; mahse kan siam ṭhat hmaa mi kha an ti chhuak a nih kha,” tiin min hrilh a. Mak ka ti angreng hle! 

Chu ái maha mak ka tih lehzual chu kum 2/3 hnû lekah khán ka lehkhabu ziah hãltu kha Synod Revival Speakers ah lák zuk nia! Khatih lai kha chuan Revival Speakers ah mi 100 vél an la ṭhin a; ani chu No. 83-na a ni! Lalthlanchhuaha pawh hi MADS-in a thlavàng hauh ták aruanga CM laka thupha an cháwi ta daih kha chu a tán tuar thiam a har ve hle ang; an páwl a chhuahsan hi a tih àwm tak a ti a; dem chi a ni lo. Lalthlanchhuaha chunga thil thleng hian lem ziaktu dangah pawh huaisenna thlen sela, mi tlawn záwnga thil tih hi a hrisél lo tih hi lem ziakin rawn pho chhuak hlawm teh se.