MIZO BUAN HNEH LOH THIL PATHUM

Tûnlaia Mizoten kan buaipui ber thil pathumte chu - (1) zûk leh hmuam, (2) ruihhlo, (3) zû a ni. Zûk leh hmuam hi tûnah chuan Mizoram sawrkarin râlpui phiar ang deuhin a phiar a; khawvêl pum puiah mei zûk hi tlâng do rawn a ni. Mizote chu kan inthiam chawp a, pi leh pu aṭanga mei zu ṭhang kan ni kan ti. Mahse thil ṭha lo na ná ná chu hmasáng aṭanga kan lo chìn ṭhan pawh ni se, bànsan a ṭha a; kan bànsan loh chuan mahni chhiatna tùr kawng kan zawh tihna a ni mai.

Zûk leh hmuam ti lo tûra inzirtîr hi kohhranhote pawhin nasa zâwka kan kalpui a ṭûl hle. Mizorama kohhran ṭhenkhat chuan chutiang zirtîrna chu a kalpui mêk a. Kohhran ṭhenkhat chuan rawngbâwltute pawh zûk leh hmuam tite chu pulpit rawngbàwlna an phalsak lo niin an sawi. Mizoram Presbyterian Kohhran pawhin zûk leh hmuam chungchâng hi a buaipui rei ta khawp mai. KṬP chuan ‘zûk leh hmuam do kum’ a puang tawh a; mahse a do kum tak bákah khan hnûhma a nei thui lutuk lo a nih a rinawm.

Kohhrana thawkte phei chu kum 2001 Synod khân zûk leh hmuama inthiar fihlîm tûra ngen ni se tiin a rel a; kum 2002-ah khân Synod Secretary lehkha kan hmu vek hlawm a ni. Kohhran ṭawngkamah chuan ‘ngèn’ tih hi thupêk tluka chak a ni; chuti chung chuan kohhrana hun puma thawk, Pastor-te zîngah ngei pawh zûk leh hmuam ti lo tûra ngenna tihlawhtling hlei thei lo an la awm a. Kohhran inrèlbàwlnaah mi chutiangte chu a lawk lawka an ṭan phei chuan thu pass tawh khán awmzia a neih thui lohzia a lang chiang hle tihna a ni.

Kum 2015-ah chuan kohhran thawkte chauh ni loin Mizote hi zûk leh hmuama a fihlîm theih nân inzirtîr tûrin Synod chuan a pass leh a, SEC bawh zui tûra dah a ni. SEC chuan Synod Social Front kutah a dah lehchhãwng a; Synod Social Front chuan inzirtîrna tûr lehkahbu tê (booklet) ṭha angreng tak a siam a. Chu lehkhabu tê chu kohhran tinah thawn a ni a; kohhran malah chuan Social Front kutah dah leh chhàwn a ni deuh vekin a rinawm. Kohhran mal Social Front Committee chuan theih tàwp chhuaha bei an awm ang a, bei lêm lo pawh an awm ang. Eng tak nge kan anpui ang tih hriat thiam a har.

Kum 2017 Synod-ah chuan kohhran thawkte chu zûk leh hmuama inthiar fihlîm tûra inngen ni se tiin rèl a ni leh ta a. Synod chuan SEC kutah bawk a dah leh tawh a, February thlaa SEC ṭhu khâwm chuan Synod Officer Meeting-in bawhzui tûrin a dah ve leh ta. Thil ṭha tak lo chhuak tûrah ngai ila, Tlumtea thlìr takin i lo thlîr leh phawt mai teh ang u.

Ruihhlo ngai hi an tam hle reng bawk a; keini ang chuan kan ba lam a nih loh avàngin ruihhlo chungchâng kan hre thui lo. Mizote hian ruihhlo hi kan buai phah nasa hle tih erawh chu kan hai lo. Ruihhlo hi Mizoten kan buai phah ṭanna kha a rei ve ta viau. UT nih lai pawh khân Mizoram hi khawchhak lam Golden Triangle an tih aṭanga ruihhlo tawlhna kalkawng a ni tawh tih kan hria. Kum 1980 hma lamah tawh khân Mizo zînga ruihhloa sumdâwng, USA-ah lam daiha man tâwk pawh an awm tawh a ni.

Tûna ruihhlo zînga kan buaipui ber pakhat chu damdawi chi khat, ‘khehpuam’ kan tih ták mai hi a ni; khehpuam kheh avànga mi hausa that an tam hle niin an sawi. Khehpuam kheh hi a hlâwk nangiang a ni ang, hmun tam takah chûng mite chuan in leh lo ṭha tak tak an din niin an sawi. Mi a lo hausak hi chuan kan en chungnung deuh zêl mai emaw tih tûr a ni a; chuvàngin khehpuam avànga hausate hi khawtlângah dinhmun chungchung luahtute an ni lo ang tih a sawi theih loh. Khawtlângah chauh ni loin kohhranah pawh kua an hreuh thei bawk a; mi chutiang chu kawng lehlamah kohhrana an intah luh thiam viau chuan kohhranin dem a kai lo thei lo ang.

Ruihhlo do hi tûnah chuan Central YMA-in na takin a bei mêk a; theih ang angin kohhrante pawhin ṭàwiàwma sum leh paia ṭanpui a ngai ang. Pawl pakhat tih atâna hlui ringawt chi a ni lo. Mizoram sawrkarin zû a zawrh chhan pakhat chu ruihhlo tlêm theih nân tih a ni tel a; amaherawhchu kum 2015 aṭanga Mizoram sawrkarin zû a zawrhtir aṭang hian ruihhloin kiam lam pan a hnehin an pung zâwk tlat mai a. Zu zawrh hi ruihhlo tihtlèmna hmanrua a tling zo lo tihna a ni.

A tâwpah berah chuan zû-ah bawk lût leh ila. Kum 2015 aṭanga Mizoram sawrkarin zuû a zawrhtir aṭang khân zu in kan thiam sawt em tih hi zir chian ngai tak a ni. Mi ṭhenkhat chuan a hun a la rei lo êm mai a, tlêmin la inchiah leh deuh ila, zu in chu kan thiam chhawm zêl ang an ti. Zu in thiam leh thiam loh chu a nghawng aṭangin hriat theih a ni ang. Mizoram sawrkarin zu a zawrhtîr chhan a sawi ṭhin chu ‘zu in lo thei lote zu ṭha pêk’ a ni. An in lo thei si lo a, zu ṭha i pe law law teh ang an ti a ni ber. Chhuanlam dawrâwm tak chu a ni phawt mai!

“Zu chhiah kan ît vàng a ni lo” ti-a sawrkar insawi thiam tumna hi chu tih sa lêng dêr mai mai a ni! Tûnah chuan zu chhiah hi sawrkarin rinpui berah neih a tum ta mai emaw ni tih theihin budget session hnuhnung bera zu chhiah an beisei dàn aṭang khân a lang chiang hle a. Zu chhiah an beisei dân aṭang khân zu in mite chu 19% zetin tihpun an tum a ni ber mai! Tûnah hian sawrkar hnathawkte chu hlawh sâng zâwk pêk a tum niin a lang a; chumi atân pawh chuan a sum hnâr zu chhiah hi a tawktarh lian ber a nih a rinawm. Mizoram sawrkarin zu zawrhin a nghawng dàn chhui tûrin mi a ruat a, an chhuina report pawh theh luh tawh a ni a; amaherawhchu, beisei tûr thil ṭha a awm kher lo ang. Mizoram sawrkar hian zu zawrh hi a tihtàwp mai a rinawm lêm loh a ni.

Zu chungchângah chuan zawrhtîrtu sawrkar ber hian a tuar hle mai. Kum 2008 aṭanga 2016 March thla thleng kha a ni ta àwm e, report pakhatah chuan Mizoram Police thi zât chu 889 niin an sawi. Sipai leh police-ah chuan battalion khat chu 600 aṭanga 1000 inkâr an ni ber. Kum 10 chhûnga Mizoram Police thi zât chu battalion khat daih zet zuk nia maw le! Police-te chu ram leh mipuite vêngtu tûr, mi hrisel leh chak an nih a ngai a; anni ber an hrisêl loh chuan a beidawnthlák lam chu a ni. Mi hrisêl leh chak ṭha ber ber tûra ngaih police zîngah kum 10 chhûnga battalion khat daih zet an thi hman a nih chuan inen lêt a ngai hle tihna a ni. Mi ṭhenkhat chuan hêngte chu zu zawrh hma hun a tam zâwk alâwm an ti mai thei.

A nih leh hnaivai deuh zâwk thlîr ve thung ila. Tûn hnaia Mizoram Assembly-ah khân MLA Dr K. Beichhua zawhna Home Minsiter-in a chhànnaah kum 2015-2018 chhûngin Mizoram police 435 an thih thu a sawi a nih kha. Hei phei hi chu kum 10 chhûnga 889 thih aiin ‘death rate’ a sâng lehzual tihna a ni. Heti taka police thi an tam avàng hian police hna ruak pawh a tam phah hle a ni ang, tûnah hian hna ruak awm zât chu 2,428 zet a ni. Kan sawi tawh angin police-te chu mi hrisêl tûra ngaih an ni a, an thih tam dàn han en hian an hrisêl lo hle tihna a ni. Chuvàngin an hotu lian pakhat pawhin inti-fit tûrin thupêk a chhuah hial a nih kha!

Sawrkar lam aṭang chuan zu vànga thi an ni vek lo tih a ni ang. Amaherawhchu zu in avànga natna chi hrang hrangin a tlákbuak ták avànga thi an tam ber ang. Zu avànga thi chu sawrkarah MR a bill hleih theih loh a ni àwm e; chuti a nih chuan tû chhûngkua mahin zû vànga thi anti duh lo ang. Zu chu dâwt sawi tamtîrtu a nih ber chu. Mizo mipuite hian zûin kan ram a tichhiatzia hi kan ngaihtuah chian a ngai ta khawp mai. Sawrkarin zu zawrh chu sum hnârah neih mah sela, zu ei chhiat enkawl nân hian eng ang taka tam nge kan sèn ral tih hi chhût tham a ni ang. Dik tak chuan Pastor leh Kohhran Upaten mitthi an vui chanchin, eng vànga thi nge an nih chu an hre chiang deuh ber ang a; zu hi chuan Mizote nunna hi a suat hneh ham ham khawp mai a; Mizoram Police-te hi a tuar berte zînga mi chu an ni leh nghâl!

Inthlan a hnai ta! Tute nge kan vote ang tih a la chiang thei si lo. Zû chhiaha ram tihchangkàn tum nge zu chhiah tel loa ram hruai thiam tûr kan vote dâwn? ‘Hmeithai siamna khâwl’ zu malmák ngam sawrkar neih kan va duh ve! Zu chhiah avànga ram tichangkàn ai chuan zu chhiah tel loa kal bek bek pawh hi Mizote hian kan hrisèl phah zâwk lâwng maw? Tûnah chuan zu hian kan rilru, nunphung leh hrisêlna min rûn chim ham ham mai a nih hi! Zu chhiah tel loa sawrkar khalh thiam nei thei ila Mizote tân chuan a ṭha be rang. Hmasâwnna a kal chak thei lo deuh a nih pawhin zu chhiah avànga kal chaka kawng danga tuarna a tam ai chuan a la ṭha zâwk hrim hrim dâwn lâwm ni? ‘Kei leh ka chhûngte erawh hi zawngin zu chhiah nêna ram tihchangkàn ai chuan zu chhiah tel loa retheih deuh rih pawh kan thlang zâwk’ ti ngam chhûngkua eng zât tak awm ang i maw? Tun dinhmunah hi chuan theih chu ni se, party mal ni lo, Israel ram ang deuha National Government din thei sawrkar hi Mizote hian kan mamawh ber a ni ta mai lo maw?